ARBITALIA

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

POEZIA E RE ARBËRESHE

PARATHËNIE PËR NJË PARAQITJE

Katerina Xukaro

Para se të kalojmë në paraqitjen e poetëve të rinj arbëreshë dhe në leximin e poezive të tyre, më duket se është mirë që lexuesi shqiptar, pasi u njoh me punën hetimore paraprake të nevojshme për të përvijuar panoramën e krijuesve të rinj, të ketë edhe ndonjë të dhënë për mjedisin kulturor ku ata veprojnë. Arbëreshët jetojnë me mite dhe të tjerët, edhe vëllezërit e tyre të përtej Adriatikut, i shohin si mit, e si një miti u përqasen. Megjithatë, një përqasje e tillë, ndonësë e ka ndonjë rrënjë të vërtete, nuk është e vërteta e plotë e shpesh herë lind keqkuptime, kur jo krejt moskuptime. E vëreni: kjo ndodh jo vetëm lidhur me se si shqiptarët i shohin dhe i kuptojnë – ose nuk i kuptojnë - arbëreshët, por edhe me se si arbëreshët shohin dhe kuptojnë - ose nuk kuptojnë - vetveten. Në këtë frontin e dytë, mbase është pikërisht kjo arsyeja e largësisë mes brezave më të rinj dhe “veprimtarëve kulturorë” të brezave më të rritur – të moshuar – që nuk arrijnë ta shohin historinë e gjendjen e tanishme të arbëreshve pa kullesën e mitizimit romantik.

Natyrisht se miti(zimi) ka funksionin e vetë në historinë e popujve dhe ruajtjen e identitetit të tyre. Por miti(zimi) më vete zakonisht nuk mjafton për t’i shpëtuar popujt në momentet e rrezikut, bile mund të arrijë t’i fundosë krejt kur këput çdo lidhje me realitetin. Prandaj, pa i fshirë mitet, se – si arbëreshë e shqiptarë - na nevoiten për të mbetur krenarë edhe ne momentet më të zymta të dyshimit, besoj se – si arbëreshë e shqiptarë – na duhet të integrojmë realitetin në pamjen që kemi për njëri tjetrin dhe për vetëveten.

Pra, në rastin tonë, këtë perdhen e miti(zimi)t le ta ngrejmë aq sa nevoitet për ta parë ashtu si është gjendjen kulturore të sotme të arbëreshve.

Kultura arbëreshe ishte dhe mbetet kulturë në thelb gojore. Arbëreshët nuk dinin të shkruanin e të lexonin gjuhën e vetë amtare e, për pjesën dërrmuese, nuk dinë ta bëjnë këtë as edhe sot. Ky nuk ishte ndonjë dëm i madh derisa shkollimi ndalej se klasa e tretë e edhe, më vonë, te klasa e pestë e shkollës fillore. Ndonëse në shkollë flitej, e mesohej, vetëm italishtja, shkolla ndiqej në fshat e jashtë shkolle mjedisi ishte arbëresh. Përveç ndonjë vjershe të mësuar në shkollë, arbëreshi i vogël jetonte i zhytur në rrëfimet e nënave, legjendat, rapsoditë, këngët fetare, fjalët e urta të trashguara pranë vatrës në netët e dimrit. Koha e tij shënohej nga festat e vitit, që arbëreshtë kanë të veçanta, e cikli i njeriut ruante veçori të tilla që, megjithse ndonjë ndikim nga mjedisi italian përreth nuk mungonte, dallohej nga cikli “lëtirë”, italian. Kjo ishte letërsia që ai mësonte, kultura që ai thithte me qumshtin e nënës dhe ajrin. Shkurt, alfabetizimi, detyrimisht në italishte, nuk e arrinte nivelin e kulturimit. Edhe ata pak arbëreshë, zakonisht prej shtresave më të larta të shoqërisë, që arrinin të ndiqnin studimet e larta ose universitare, ishin rritur me këtë prapatokë kulturore të fortë, mbi të cilën kultura italiane e mësuar në shkollë sigurisht se ndikonte, por si plotësim e zhvillim, pa i prekur themelet e një ndërtese kulturore që mbetej “tjetër”. Raste shembullore të tilla janë Variboba, De Rada, Serembe-ja, Dara, Santori, me një fjalë, të gjithë shkrimtarët arbëreshë të shëkujve XVII, XIX e, të pakten pjesërisht, XX.

Pika e kthesës për trashgimin e kulturës arbëreshe qe shkollimi i detyrueshëm tetëvjeçar. Pikërisht këtu filloi zëvendësimi i kulturës gojore me kulturën e shkruar, dukuri që u thellua kur, që nga vitet ’60 të shekullit të kaluar, edhe shkollimi i mesëm mori tipare masive e, për më tepër, në të gjitha fshatrat filluan të vepronin kopshet për fëmijë, me programet kombëtare përkatëse, natyrisht italiane e mëseuse që, edhe kur ishin arbëreshe, flitnin italisht.. Në këtë pikë mund themi se pati një ndërprerje të mirëfilltë të trashgimit të kulturës gojore, e cila, krahasuar me kulturën mbizotëruese, e humbasi plotë prestigjin e vetë. S’kishte më nevojë për me trashguar me gojë përrala, kur përrallat mund t’i lexoje në libra të bukur e me shumë vizatime, s’kishte më nevojë për me mësuar vjersha popullore, kur vjershat i kishe me bollë në libra, s’kishte nevojë për me trashguar muzikë, kur mësoje këngë për fëmijë aq të lezetshme në shkollë, e kështu me radhë.

S’është çudi, se ndodh kështu në të gjitha kulturat e botës, kur nga faza gojore kalojnë në fazën e shkruar, por në rastin tonë librat, që nga shkolla fillore e gjer në universit ishin/janë të gjithë italianë., pra italiane e gjithsesi jo arbëreshe është kultura që ata kalojnë.

Me një shkollim të tillë, pa më trashgimi gojore, e, për më tepër, i rritur duke thithur qumshtin e nënës e filma multiplikativë amerikanë e japonezë nga ekrani i vogël që flet italisht, megjithse ai vetë nuk e di, arbëreshi i arsimuar është, nga pikëpamja kulturore, tamam italian. Aq më tepër që, edhe po pati ndonjë interes letrar, ai lexon letërsi italiane e ndërkombëtare e kurrësesi arbëreshe o shqiptare.

Kësaj shtoji se brezat më të rinj kanë shumë të dobët edhe gjuhën, meqë shumica e prindërve, të bindur se arbërishtja u krijon probleme në shkollë voglushëve të vetë, fëmijëve nuk u flasim më arbërisht por italisht. Rrjedhojë e kësaj sjelleje, që jo vetëm se bie ndesh me të gjitha teoritë e shumëgjuhësisë, por edhe nuk i zgjidh problemet shkollore të kalamajve arbëreshë, është se në rastin më të mirë, pjesa më e madhe e brezave më të rinj e ka arbërishten e fshatit si gjuhë krejt pasive.

Në këtë pikë, lexuesi i zhgënjyer mund të më shtrojë me plotë të drejtë pyejtjen se a mund të quhet arbëresh një arbëresh i tillë. Shikoni: ajo që e shpëton, ose mund ta shpëtojë, arbëreshin është gjurma e ndiesisë së një përkatësie kulturore të veçant që, me vetëdije a pa vetëdije, ai ruan në thellësinë e vetëvetes. Një diçka “gjenetike”, që në raste jo të ralla del në pah e kushtëzon rrugëtimin kulturor të mëtejshëm të personit të lindur arbëresh. Mbi këtë gjurmë, po e deshi, ai arrin të rindërtojë një identitet të vetë të veçantë, duke ripërvetësuar në menyrë të vetëdijshme një dimension kulturor që pjesërisht rilidhet me traditën gojore e pjesërisht përpiqet të ushqehet nga kultura e shkruar. Një përpjekje që, për arsye mjedisore të ndryshme, nuk është domosdo e suksesshme ose plotësisht e suksesshme, por që gjithsesi është tregues i një nevoje të brendshme që të shpin drejt këtij qëllimi. Vini re: s’është rastësisht që fola për identitet kulturor të veçant. Identiteti i arbëreshit të arsimuar të ditëve tona nuk është i njëjti i arbëreshit të dikurshëm, nuk është identitet italian e as edhe është identitet shqiptar. Ai është mbrujtja e të gjitha këtyre përbërësve, në përqindje që ndryshojnë sipas rastit, ku gjithsesi përqindjen kryesore e zë kultura italiane/perëndimore, kurse më të voglën ajo shqiptare, në shumicën e rasteve e njohur në sipërfaqe falë studimeve universitare e pak më tej. Pjesërisht përse s’ka si ta bëjë, pjesërisht se mbase nuk është i interesuar sa duhet, intelektuali arbëreshë edhe sot nuk i lexoi të tërë De Radën, Santorin, Darën, Skiroin e të tjerë. Aq më pak lexoi e lexon letërsi shqipe në gjuhë shqipe (Kadarenë në italishte e lexojnë të gjithë).

Në një kontekst të tillë kuptohet pse çështja tjetër e pazgjidhur e mbase e pazgjidhshme e krijuesve arbëreshë të vjetër e të rinj është gjuha. Për të gjitha arsyet që thamë, arbëreshit që merr penën në dorë, ose ulet para kompjuterit të hapur mbi Word e merr e shkruan, i vjen të shkruajë italisht. E në fakt ka jo pak krijues edhe shumë të talentuar që italisht shkruajnë. A ju thot diçka emri i Karmine Abate-s? Si ai, por jo aq të njohur, ka të tjerë, e ndonjë do ta lexojmë. Pra, vendimi për të shkruar arbërisht, ose shqip, është vendim që krijuesi ynë duhet të marrë. Kur e mori, ja se i shtrohet problemi tjetër:, dmth. si të shkruajë, arbërisht ose shqip. Në fillim ai anon nga arbërishtja e fshatittë vetë, se i duket se e zoton më mirë, por shumë shpejt has problemin e mungesës së fjalëve. Thjesht, ai vë re se gjuha e tij ka boshllëqe të tilla që as edhe arrin ta mendojë arbërisht lëndën që don të shprehë. Mendimi i del italisht dhe i duhet ta kthejë në arbërishte, por me mjetet – fjalët e shprehjet - që disponon edhe këtë nuk arrin dot ta bëjë si do të donte. Ja pra se krijuesi ynë kërkon një burim fjalësh dhe, falë studimeve e ndonjë fjalori (më parë Buttafava -Mussabini, tani, për fat të mirë, Leka-Simoni), e duke e kapërcyer krejt letërsinë arbëreshe, për të të palexueshme, e gjën te shqipja.

Pa u futur në çështjen e mprehtë ose, sipas pikëpamjeve, paeksiztuese, të politikës gjuhësore pranë arbëreshëve, këtu dallohen dy rrugë: ka krijues që i huazojnë fjalët nga shqipja dhe përpiqen t’i përshtatin për tiparet fonomorfologjike të arbërishtes së vetë, për arsyen ideologjike, e absolutisht legjitime, se duan “të kuptohen nga arbreshët”, e ka që , pasi e thelluan pak a shumë njohjen e shqipes, përpiqen të shkruajnë drejt shqip. Cilado që të jetë zgjedhja, megjithatë, gjuha e krijimeve rezulton gjuhë përherë midis, e pasigurt, as arbrërishte as shqipe, edhe arbërishte edhe shqipe, me këtu këtje shtrëmbërime gramatikore që në njërën anë tregojnë moszotërimin e gramatikave të arbrishtes a shqipes, kurse në anë tjetër ndikimin e italishtes, pra pazotësinë e shkruesit për t’i mbajtur të veçuar planet gjuhësore përkatëse italian dhe arbëresho-shqiptar kur përpiqet ta kthejë mendimin në shkrim.

Të njëjtat të meta dalin në pah në planin semantik. Po pate rast të krahasosh të njëjtin test të një autori në arbrisht/shqip e italisht, se shumë i kanë krijimet e veta në të dya gjuhët, s’e kë të vështirë të kuptosh se procesi shkrimor e ka zanafillën te teksti italian, i cili zakonisht ka një semantikë më të pasur, një leksik më të përzgjedhur, një stil më të përpunuar e të lart, dhe, prova e provave, një gramatikë pa gabime. Që krjuesit arbëreshë të vjetër e të rinj të mos më dëbojnë nga Arbëria si tradhtare, pranoj, e ju them, se natyrisht ka përjashtime, si dhe ka dallime mes autorëve e deri edhe vetë brenda veprës së të njëjtit autor. Por sa e mohojnë krejt dukurinë, më besoni, ju thonë të rreme.

Të gjitha këto veçori, që lexuesi do të vërë re herë pas here në tekstet që do të ketë mirësinë të lexojë, natyrisht se ndikojnë në cilësinë estetike të vjershave, të cilët megjithatë, e mbase pikërisht për atë, ruajnë një joshje të veçantë e gjithsesi tregojnë për një mund, a një mundim, të thellë të shkruesit, që duhet të na bëjë t’i vlerësojmë këta autorë dhe ta lëmë pezull gjykimin estetik, në pritje të zhvillimeve të mëtejshme. Me fjalë të tjera si identiteti e kultura, ashtu edhe gjuha e arbëreshëve të sotëm nuk është e dhënë e konsoliduar, por proces në zhvillim, objekt në (ri)ndërtim e sipër, që është herët për të thënë se si do të përfundojë e mbase mund ketë më se një përfundim.

Më në fund - se ju lodha - më lejoni vetëm të ju zbardh konceptin e “krijuesit të ri” që do të na prijë në këtë udhëtim: duke përfituar nga dykuptimësia e mbiemri “i ri /e re”, krijues të rinj do të quajmë jo vetëm më të rinjtë nga mosha, por edhe ata krijues në moshë jo më tamam të re, të cilët megjithatë janë te rinj se publiku nuk i njeh a i njeh pak, meqë, jo për faj të tyren, nuk përfshihen nëpër antologji e as edhe u përgjigjen emrave kumbues si Vorea Ujko, Xhuzepe Skirò di Maxho e të tjerët që përmendëm në krye të artikullit të mëparshëm. Pra, le të më fal lexuesi kur, në ndonjë numër të ardhshëm të ARS-it, do të zbulojë se i riu që i paraqes ka pak a shumë moshën time. Edhe ne kemi të drejtat tona.

Katerina Xukaro