ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

ANNA MARIA BASILE: VËSHTRIMI I DASHURUAR PAS JETËS E VLERAVE

Ngurrova, oh, sa ngurrova. Lexova e rilexova. Përzgjodha e ripërzgjodha. Lash sitë e mora shoshë. Vlerësova e rivlerësova. Thuajse u dorëzova. .. Kurrë si këtë herë “Premisa”-t rrezikuan të mbeteshin boshe, e jo nga mungesa e autorëve, por për shkak, në njërën anë, të pakujdesisë së tyre, e, në anën tjetër, të rritjes së përgjëgjësisë  së përzgjedhëses. Të them të vërtetën, e për të iu rikthyer për një çast metodologjisë  së këtij gjurmimi, ka autorë e autore që vlerësoj se janë cilësorë, të cilëve u kërkova materjal dhe, megjithse i nxita, ende po pres të ma dërgojnë. S’ndodh përdite që një autori/je  arbëresh/e ndokush t’i kërkojë materjal për paraqitje e botim e, pas entuzjazmit të momentit të parë, i/e interesuari/a i/e radhës zakonisht zë e dyshon a ka ndonjë qëllim të fshehur, ndonjë fitim për me u nxjerrë… E pse ta nxjerre dikush tjetër … Mos u habit lexues, bile shqyrto thelle ndërgjegjen tënde e do të vësh re se këtë qëndrim kaq të pakuptueshëm e kupton shumë mirë edhe ti vetë, bile sa më je i panjohur, aq më shumë një kërkësë e tillë të çel njëfarë mekanizmi vetëmbrojtës  vërbues që të bën t’i mbyllësh me kyç sirtaret e tua të mirëfillta e metaforike, e ta hedhësh kyçin, që askush të t’i vjedhë visaret e tua. Pak a shumë se si ndodh me disa biblioteka private, të cilat pronarët  i mbajnë aq shtrenjtë sa që, nga frika se mos ndokush përfiton nga të mirat e tyre, as edhe ata vetë guxojnë të shqyrtojnë libra e dorëshkrime, duke ia lënë krejt kopicës detyrën e gëzimit e të trashgimit të kulturës.

Gjithsesi, në ndërkohë që unë prisja e po pres që një pjesë e autorëve/eve të pyejtur/a t’i gjejnë kyçet  e hedhura e shoshja me rreptësi ca të tjerë, rastësisht më ra në dorë, a më mirë në ra shohë një libër i vogël me titull dygjuhësh “Al mio Paese / Katundit Tim”, nga Ana Maria Basile, arbëreshe nga Spixana (Spexano Albanese), në provincën e Kosenxës. Më ra në shoshë, pra, kjo përmbledhje, e u shosh, në kuptimin se vajti me egjërën, tamam si materjalet e tjera. Kjo sikur më bëri përshtypje, meqë ishte libër i shtypur e jo thjesht fail ose faqe dorëshkrim. Kështu që i thash vetvetes: Kate, moj, mirre prapë në dorë e rishoshe pak më butë, se jo doemos me De Radën, Naimin a Fishtën duhet të bësh krahasime e as edhe me bashkëkohësit e mëdhenj si Vorea ose Zefi, bile këtë as edhe që mund të ia lejosh vetes; veçanerisht kësaj radhe, ty të duhet vetëm të krahasosh me njëri tjetrin shkrues arbëreshë me vullnet të mirë që mundohen, si mundin, të mbajnë të gjallë një traditë, e në fund të fundit, kësaj pune të merituar ja dalin në krye, duke e mbajtur kopshtin të gjelbër e jo shkretëtirë për lulen që të mbijë. 

Parë nga ky këndvështrim, Ana Maria Basile e ka vlerën e saj, bile, duke i ri- e rilexuar, të ndodh të vësh re se vjershat e saj kanë një veçori të tyren që i dallon nga të gjithë të tjerët. Ajo që të bën përshtypje është, së pari, mungesa e çfarëdo pretendimi. Ana Maria nuk pretendon të jetë poeteshë, nuk pretendon të ketë një stil të veçantë, nuk pretendon të ketë një gjuhë të veten. Ajo thjesht sa vështron botën e njërëzit përreth, rikujton të kaluarën, bën krahasime, nxjerr përfundime e shkruan vjersha si i vijnë.  Por çka  të josh e  arrin në fund të të marrë është ajofarë habie e pashërueshme dhe e dashuruar me të cilën Ana Maria vështron natyrën e njërëzit ose rindërton të kaluarën,  ajo zotësi e saj e veçantë për të gërrmuar në shpirtrat e njerëzve e të zbuluar ndjesitë më të thella për t’i nxjerrë në dritën e ndërgjegjes. Autorja vuan nga egërsitë e urrejtjet që sheh, por edhe vuajtja e saj është si e butë dhe e ëmbël e nga gjithçka, nga një zog, një mizë dheu ose një gur, ajo di e nxjerr shëmbuj për të u ofruar njerëzve si shpresë, rrugën e dashurisë e të respektit të ndërsjelltë, e vetmja që mund të shmangë tragjeditë e mëdhaja e të pakuptueshme, që shënuan shekullin e kaluar e që ajo i përmbledh të gjitha te holokausti i çifutëve, të cilit në përmbledhje i kushton tre vjersha. Ndërsa rikujtimi i së kaluarës (zakonet e dikurshme në familje e në fshat) nuk është ushtrim retorik e as edhe mall i kotë, por prapë rast për të nxjerrë nga ajo ato vlera njerëzore të forta që shoqëria bashkëkohore sikur po harron dhe t’ia treguar si rrugë shpëtimi njerëzimit të çoroditur të ditëve tona.

Imtësisë së vrojtimit i pëgjigjet  një saktësi e çuditshme e përshkrimit, qoftë kur objekt i vëmendjes së saj është harabeli e folea, qoftë kur autoria  i mbërthen sytë te njeriut, qoftë kur ta përshkruan sikur po e rijeton të kaluarën.

Ana Maria di si pakkush të të pikturojë tabllo para syve me fjalë, dhe e bën shkëlqyer me gjuhën e katundit të saj, pa ia shtruar fare vetes problemin se si duhet të shkruajë: ajo thjesht sa shkruan si di e flet. Ndryshe nga autorë të tjerë që u paraqitën në këto faqe,  të folmen e vendlindjes autorja e zotëron më së miri dhe e përdor rrjedhshëm e “me gramatikë”, duke shfrytëzuar të gjitha nuancat e saj kuptimore, e pa patur turp nga kalabrezizmat e saj. Një qëndrim të tillë, që e pranon tërësisht të folmen amtare si gjuhë të shprehjes letrare mbase ndër autorët e rinj me të cilët u njohëm e gjejmë vetëm te Mikelanxhelo La Luna  e megjithatë, ajo që dallon autoren tonë nga ai  është se Ana Maria s’ka nevojë të bëjë ndonjë zgjedhje, ndërsa,  Mikelanxheli, si studjues i lëndës, shkruan po në gjuhën e katundit të tij (Shën Mitrit), por e bën me vendim, si zgjedhje intelektuale, çka lë gjurmë të ndjeshme te vjershat e tij.

Nuk e fsheh se rrjedhshmëria e gjuhës së Ana Maria Basiles, mjetet “teknike”, si për shembull trajtat zvogëleuse e përkëdhelëse ose përsëritjet e togfjalshave që ajo përdor me boll spontanisht per qëllime semantike e stilistike të veçanta, mungesa e çfarëdo shtrëmbërimi  në fillim më habitën jo pak: e përfytyroja autoren vajzë të re, dhe të rinjtë e pamë se me gjuhën amtare kanë probleme. Mirëpo, misteri më u zbulua kur nga biografia e saj pash se aq e re autorja nuk është, se ka pak a shumë moshën time e ne jemi brez që arbërishten e flasim pa studim, mbase i fundit i tillë.

Besoj se lexuesi e vuri re se deri tani s’e përdora kurrë për autoren fjalën “poeteshë”, bile e përdora vetëm për të thënë se ajo s’pretendon të jetë e tillë.  Natyrisht se  kjo s’është e rastësishme. Për të gjitha këto që thash, më tepër se sa si poeteshë  do ta cilësoja Ana Maria Basilen si vjershëtare. E dua të theksoj se nuk është zvoglim. Vetëm se fjala “poeteshë” bart me vete një vulë intelektualizmi që autoria jonë, e diplomuar për shkenca juridike, por amvizë për zgjedhje jetese, si shkrimtare nuk ka. Temat, stili i saj, gjuha, vetë qëndrimi saj  ndaj botës e pra botëkuptimi, e deri edhe ajo prirje e saj pak didaskalike e bëjnë Ana Marien rimarrëse të traditës së madhe e pak të njohur të  vjershëtarëve popullorë arbëreshë, që ruanin trashgiminë e të Parëve për brezat e rinj, e njëkohësisht e përtëritnin duke e pasuruar me tema, subjekte e stilema nga koha e tyre. Secili katund kishte një a disa të tillë, më  afër popullit se sa poetët e përfshirë në historitë letrare, pra ata që me të vërtetë ndikonin për mbajtjen e traditave e të gjuhës e, meqenëse jo pak vjershat s’i lanë vetëm me gojë, por edhe me shkrim, te ndonjë sirtar i kyçur ka tekste që presin të botohen, pse jo të gjithë patën fatin e Salvatur Brailit, Xhosafat Frashinit, Çerrigonëve ose, pjesërisht, Marie Mirandës. ……. Me këta, më tepër se sa me De Radën dhe Ujkon, duhet radhitur Anna Maria Basile, e, po e ritheksoj, nuk është zvoglim.  Gjithsesi, mësimi që nxorra nga e gjithë kjo përvojë është se me shosha e sita duhet kujdes e ai fill përulësie shumë herë të hap sytë: ia kam borxh atij nëse “Premisa”-t i mbusha.

Nga përmbledhja: “Al mio paese/Katundit tim”, Spezzano Albanese, 2004

PASARI[1]

Ndë verë bën vapë gjithë ditën,

ndë verë rrimi gjithë jashtë,

nën nj’arvur[2] çë bën hjezë.

Vera arvon[3] për gjithë

e edhe pasari është kutjend[4].

Ai pasar pjot kuraxh[5]

çë kur iktin[6] dallandishet

nëng iku, desh’të qindronej

e shkoi gjithë dimrin vet[7].

Nëng kish ku të gjënej të ngrën,

ndë mes t’ajrit e nën shiut,

dridhej e rrinej qet[8],

tue pritur verën vet.

Ku venej[9] kur ish natë,

me atë tëtim[10] e pa një fole,

ai pasar kuraxhuz[11]

ai zokariq kurjuz[12].

Ai pasar nëng është më.

Nëng është,  mbulliti sitë,

ai pasar një çikë kurjuz

ngë[13] e pa verën këtë vit.

Ai pasar çë rrinej vet,

ai pasar çë rrinej qet,

ai zog nëng e fidhoi[14],

këtë dimër nëng e shkoi.

EBREI

Na mirrjën[15] ku ishëm ishëm

Sa të na silljën ku ishën tjerët

Ma atje ishim vet na.

Vdisjëm gjithë sa nënga[16] hijëm.

Pse atje mbrënda fërrnonej[17] dheu.

E mbrënda atje kish të[18] vdis ebreu.

Rrijëm pa rruar e pa llamënduar[19],

ishëm të gjalla e ngë mund e thojëm

e e dinë gjithë atë çë shkuam

kishëm turp si bin’e rrojëm[20].

Vdisjëm uri një çikë nga dita,

mirrjëm të ngrënit mbrëndë te pjëhtë[21].

Ishim lluardu[22] çë vijëm era,

e kjajëm[23] vet kur bëhëj natë,

kjajëm qetu e lot’i pijëm

pse kishëm turp si bin’e rrijëm[24].

Pse e kish aq Hitler me ne.

Pse ngë kish rrijëm te ki dhe.

Ç’i kish bënë atij ebreu.

Pse na digj të na nxir[25] ka dheu.

FOLJEA [26]

Gjithë zogjtë çë janë te dheu

më njëherë[27] se të bënjën vetë[28]

shurbenjën[29] dita të tëra

sa të bënjën[30] gjithë foljetë.

Një herë isha ngambanja[31]

e pe një fole më truall

ju[32] qikarta[33] e e mora

e e mbajta një çikë te dora

sa t’e ruaja për së nguqa[34]

e të kapirja[35] si bën

një zokariq me grikë

sa të bënjë një fole ashtu.

Është fundu[36] çë duket një panariqe[37],

sikurna ata filjë bar

i qepën me gëlpërën

e për më mbrënda…

kuazi[38] ng’e kisha besë

është e njom e njom

mungu ndë kish vunë pumbak[39].

Është ftetë[40] se edhe zogjt

bënjën gjithëse për biltë

duken aq konollelje[41]

të fshehura ndë mes të degavet

të mos t’i ljaginjë shiu

e të mos t’i shkuljinj ajri.

Me këtë dua të thom një shurbesë[42],

 se edhe zogjtë kanë zëmërën

e dhopu çë hapen vetë[43]

i rritënjën ata biljë

e nëng i bandunarnjën[44]

njëra ç’i dalnjën shilët[45]

e zë e vullarnjën[46] vet.

KUR ERDHIM KËTU

Shkoi aq mot çë kur erdhim ktu,

çë kur shkuam detin e ljiem[47] gjithëse[48]

me ne sualltim vet nderën

e zëmrën pa hare.

Kishem vetë aq mjerëzi

ma ngë deshtim gjë ka mosnjeri.

Puthtim trollin kur arvuam

spërveshtim mëngët e shurbiem[49].

Kishëm mall te zëmëra jonë

 e natën ëndërrjëm dheun tonë.

Arrvuam këtu ka pesëqind vjet,

mbualltim grurë ku do ish botë

e kuartim vet me ftigë[50] e ljotë.

Rritëtim biljtë pjot dhukacjonë[51]

e i mbësuam gjuhë e tradicjonë,

Zoti krisht qe forca jonë

na jemi gjithë divucjonë.

Shkuam e shkuam pa kund[52]

çë kur arrëvuam[53] te ki katund,

atë çë shkuam ng’e harromi

 e kem’e rrëfiemi njera çë rromi[54].

KAMBANJUALLI[55]  

Një çikë ujë te vaxhilli[56] sa të ljajën vetë sit,

buk e pumdhore[57] me valj e krip

e nisëshin ngambanja[58] më një herë se t’ish dit.

Shkojën  njëri pas jetrit me gajdhuriqin[59]

e përpara qishës gjithë bëjën kriqin.

Kurjën[60] nga dita e nga dita tëtë or,

nëng mund birjën tjemb[61] se kish[62] mbilljën pumdhoret

u ullinjt kish putohëshin[63] pse ndë dimër kish mbjidhëshin

Kishën sembri[64] çë të bëjënë e e dieltja[65] nëng ish.

Sa binej[66] mesha zë e ljidhjën samarin

e ka nj’an e ka njeter ngarkojën gajdhurin.

Mbjidhëshin një e një me llanetën[67] e trash

e fauçiljin[68] te mushku o i ljidhët a prapa.

tarandinina[69] ish e mbrazët e stajvuku[70] pa buk,

ljajën faqet kopre[71] me një çik ujë te vaxhilli

e atë taljur me tumac[72] e hajën me dukë[73].

Mbanjë mend tatatën[74] ç’ish kambanjuall

e çdo sill te panaria hahej o thahej

me kanicat[75] te dielli sipër spasetitë[76]

pjot kangariqra[77] e pumdhore të ndara,

kungull i prer e korq fiq pallet[78]

se vera fërrnonej[79] e dimri ish i gjat.

TURPJA

E kisha fteta[80] si ngulli[81]

sa t’uljsha me një shexhulliqe[82]

ka ato druri piçiniqe[83].

Prëmë e nxora kët ngulli[84]

fërrnova[85] së ngrëni e vajta jashtë

ku është ai burr ç’uljet nga mbrëma

te skalluni[86] ku rri e jëma.

Gjithë riqarjëmë[87] e ai fjit[88]

e tue rrëfiejtur u bë nat.

Nd’andonjë[89] mbrëma ke një cik tjemb[90]

ec e gjej at’burr ka rahji

me ato duar si një breshkarelje[91]

ç’ja nguri[92] bota tue ruajtur delje.

Rrëfien gjellën[93] çë bëri ai

çë kur ish furiz[94] njera nani[95].

Ndë ver nën diellit me kpuct çë mbëshojën[96]

ka[97] ata të trasha pse kish t’i rrojën

e një par tirq ka ata vullitini[98]

ç’i vënej ndë dimër e nga dita

lluardu[99] e të ngurta çë dukshin guri

e pjot me arrne njer te gjuri.

U rrit pa tatë e me di motra,

e i bëri paljën e i martoi me zotra.

Kur thot këtë vëhet e kjan[100]

nd’e jëma u qëllua, të mos t’e heljmonjë[101]

at pjakarelje[102] me di bila zonjë,

çë kjan nga mbrëma vukun[103] te një vatër

pse at bir furiz çë ruajti vet delje

nëng vjen e e gjën mosnjera motër.

NDËÇ HAPJËM[104] SITË

Açë[105] më pëljqenjën maljet pjot me borë

çë ngjatja krahun e mirrja me një dorë.

Më pëljqen edhe hënza kur delj si fauçilj

e rri ndë mes të qiellës

me iljzit çë duken bilj.

E më pëljqen edhe më shum

kur hënza duket paljë[106]

çë shtihet sipër detit e ngjatet nga suvaljë.

Më pëlqen kulluri[107] i barit

çë del kur zë pranvera

çë t’e ruaja ditë e natë

Uljësha e i rrija nxhera[108].

Më pëljqen pulja kur cimbisën

çë ngudhiret[109] këten e aten

kur delj ka galjinari[110]

tue kënduar se bëri venë[111].

Më pëljqen haljdhra çë rri te dielli

tue ruajtur dallandishet.

Më pëljqen edhe hjeza[112] ndë verë

e arvuri kur xhishet[113].

Më pëljqen ajri, shiu, ljumi, deti e bota,

më pëljqen t’i ruanj[114] nga dita.

Doja t’i ruajën gjithë[115],

më njëherë të vinej nata.