ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

VINÇENX FERRARI: NËPËR RRUGË MË TË REJA

Katerina Xukaro

Njëri nga diskutimet që më shumë ndez qarqet kulturore arbëreshe të viteve të fundit është patjetër përkatësia letrare e shkrimtarit të talentuar e me nam të merituar Karmine Abate. Sikurse lexuesi i ars-it di mirë, Abate-ja u lind në Karfic, katund arbëresh i provincës së Krotones, në Kalabri, por librat e tij i shkroi në italishte e, meqenëse jetoi shumë kohë në Gjermani e është njohës i mirë i gjermanishtes, ndonjë edhe në gjermanishte. Sa për arbërishten, që në fund të fundit është gjuha e tij amtare, ndonjë gjurmë e gjejmë nëpër romane, në formë fjalësh a shprehjesh të shkurtra me te cilat ai ka zakon t’i japë si një nuancë tipike tregimit të vetë. Mirëpo, në përgjithësi, po i hoqe këto fjalë e shprehje të shkurtëra e i zëvendësove me fjalë a shprehje italiane a kalabreze, nuk e dëmton ndjeshëm veprën, bile do të thosha se nuk e dëmton fare, meqë ato nuk janë asesi thelbësore për përcaktimin e domethënies së saj e as edhe vetëm për përshkrimin e mjedisit ku zhvillohet veprimi. Megjithatë, tema e diskutimit edhe mjaft të flakët që ndan intelektualët arbëreshë është a Karmine Abate duhet quajtur shkrimtar arbëresh ose, thjesht  e shkurt, shkrimtar italian. Pyejtjen tjetër të nënkuptuar që do të rridhte nga kjo, dmth. a i përket Karmine Abate letërsisë shqipo/arbëreshe osë letërsisë italiane guxoj ta quajë plotësisht të kotë e deri edhe nonsens të mirëfilltë aq e natyrshme që  do të ishte përgjigja, por debatuesit pikërist këtë s’kanë të qartë e vazhdojnë të debatojnë, ndërkohë që Karmine Abate vazhdon të shkruajë romane të suksesshme që fitojnë çmime letrare me boll. Përfundim: ne arbëresh krenohemi ta kemi Abaten arbëresh me lindje e pëlqejmë shumë që ai vetën s’harron të quhet arbëresh, por përkatësia e tij letrare është punë tjetër. E gjithsesi, a ka vërtetë rëndësi që ta caktojmë këtë përkatësi, ta mbyllim një shkrimtar në një kufi të tillë të ngusht, kur të gjithë kufijt e tjerë po zbehen nga globalizimi i gjithanshëm dhe trysnitë në rritje e sipër të flukseve migratore që doemos po përziejnë e shkrijë popuj e kultura. Shkrimtari është shkrimtar e s’duron dot kafaze.

Me Karmine Abate, Vinçenx Ferrari ndan plotësisht dy tipare: lindjen e gjuhën amtare arbëreshe dhe italishten si gjuhë shkrimi, e përgjysëm një tipar tjetër: qëndrimin për një perjudhë të jetës në botë të huajë. Them përgjysëm meqë ndërsa Abate-ja shkoi në Gjermani i rritur, poeti ynë, bir i diasporës së diasporës, jashtë Italisë u lind dhe jetoi një pjesë të fëmijërisë. Në fakt, Ferrari u lind në vitin 1970 në Aarau të Zvicrës, ku babaj, rrobaqepës i sprovuar por pa punë të mjaftueshme në vendlindje, dhe nëna amvizë kishin mërguar si shumë arbëreshë e italianë të tjerë në ato kohë. Ishte ende i vogël kur prindërit vendosën të ktheheshin në Çivit (it. Civita) – po, ai katund i bukur arbëresh i provincës së Kozenxës që ju përshkrova pak në numrin e kaluar – ku babai iu rikthye, kësaj radhe me sukses, punës së rrobaqepësit dhe nëna punëve në shtëpi, ndërkohë që Vinçenxi ndiqte shkollën tetëvjeçare në katund e më pas shkollën e mësme në qytezën më afër. Pas maturës, ai ndoqi ca kohë kurset e Fakultetit të Letërsisë në Universitetin e Barit, por rrethanat e jetës e detyruan të përhiqej para se ta merrte diplomën. I pasionuar për letërsi e filozofi, ai i vazhdoi e i thelloi, megjithatë, studimet në këto fusha, duke u afruar shumë veçanerisht me poststrukturalizmin francez. Pikërisht kjo është rryma filozofike që frymëzon krijimtarinë e tij letrare,  të cilën mund ta quajmë thjesht lirike, të përqëndruar te njeriu e gjendja e tij në kosmos, në një kërkim të imët të larmisë e ndryshueshmërisë së domethënieve të gjërave të prekshme e të paprekshme e të vetë ndjenjave. Atmosfera e vjershave të tij është përherë e ralluar, pezull, si e papërcaktuar, e plot me kuptime. Duke bredhur shkëlqyeshëm me gramatikën e gjuhës (italiane) ai arrin të të japë një kuptim, duke të lënë të hapur çdo kuptim tjetër, sipas lidhjeve morfo-sintaksore e pikësimeve që ti, si lexues, vendos e mund të ndryshosh çdo herë, meqë në rruzull nuk ka asgjë të dhënë njëherë e përgjithmonë, struktura të caktuara e të pandryshueshme a priori e në amshim. Nga përmbledhja e vetme e botuar deri tani (Dopo la fine (Pas fundit), Libroitaliano, Caltanissetta, 2000), Vinçenx Ferrari del poet i sprovuar dhe i hollë, me teknikë të përkryer e përmbajtje të thellë. Kërkimet e tij formale e bëjnë të provojë edhe modele poetike prej traditave të tjera, deri te haiku-a japoneze, që me stilemat e saj sintetike i shërben më së miri poetikës dekonstruksioniste të autorit. Ndryshe nga shumica e poetëve të tjerë arbëreshë, në vjershat e tij nuk ka gjurmë të forta të temës etnike, bile i vetmi element që sikur na e përmend atë është ajo “çuke thikë/mbretëri shqiponje” të haiku-së që do të lexoni më poshtë, por edhe këtu s’është e qartë a ka të bëjë me të vërtetë me ethnosin ose thjesht me pejzazhin shkëmbor të katundit. Poeti, dhe unë, ia lëmë lexuesit ta përcaktojë kuptimin. Por pyejtjen se a është Vinçenx Ferrari poet arbëresh a italian më lejoni të ua lë debatuesve të mësipërm. Ne, le të lexojmë poezitë.