ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

LEONARDO TARTALJONE: VJERSHAT SI TABLLO NË LËVIZJE

Nga Katerina Xukaro

Le ta rimarim ku e lamë numrin e kaluar: vërtetë, me autorët arbëreshë duhet durim. Por, po durimin e pate  dhe nuk u tërhoqe përpara vështirësive të para dhe e ngule këmbën te një lexim nganjëherë jo i lehtë, ata dinë të ta bëjnë qejfin. Duke u nisur nga ky paralajmërim, le ta vazhdojmë pra udhëtimin tonë në atë Arbëri jo klasike ku vetëm këto vitet e fundit kanë filluar të dalin tekste të shkruara dhe të shkojmë kësaj radhe në Rur (it. Ururi), në provincën e Kampobasos, krahinë e Molizit, trevë që ku këto vitet e fundit po merr hov një lëvizje shumë e gjallë për ruajtjen dhe mbrojtjen e kulturës dhe gjuhës arbëreshe. Një lëvizje që vetëm pjesërisht është pasojë e ligjit 492/1999 për mbrojtjen e pakicave gjuhësore, ngase kishte filluar kohë para hyrjes së fuqi të këtij ligji. Por s’ka dyshim se ky ligj, bashkë me ligjet plotësuese në shkallë krahinore që i e erdhën pas a nganjëherë i paraprinë, ndonjë ndihmë po e jep, të pakten nga pikëpamja e financimit të aktiviteteve. Pse e them këtë? E them sepse, me gjithë të ngjarë, pa këto financime librin për të cilin do të ju flas nuk do ta kishin patur kurrë në dorë, në kuptimin e thjesht se nuk do të ishte botuar kurrë. Në fakt, vëllimthi që përmban 58 vjersha, ka titullin dygjuhësh “Poezit – Le poesie”, u botua në vitin 2005 me financim të bashkisë së Rurit dhe të krahinës Molize në sajë të ligjit  krahinor 15/1997 (para ligjit kombëtar!) për vlerësimin e trashgimisë kulturore të pakicës arbëreshe. Autori i tij është Leonardo Tartaljone [Tartaglione], i ri si poet, mjaft i pjekur për nga mosha, meqë u lind në Rur në vitin 1929. Për Tartaljonen dëgjova herën e parë në kuadrin e asaj vatre të pjellshme poetësh arbëresh që ëhstë konkursi letrar “Prici Gjergj Kastrioti Skëndergeu” i organizuar nga shoqata e merituar e arbëreshëve të rishpëngulur në Kieri, afër Torinos, e cila e ka emrin tamam “Vatra Arbëreshe”. Në Kieri, Yni fitoi çmimin e tretë në vitin 2001, me vjershën Horën time ng’e harrova. Por, po të kisha qenë me e vëmëndshme – ose të ishin botuar në ndonjë formë këngët e festivalit! – do të kisha vënë re se tashmë në vitin 1985, me këngën Trëndafilja ai kishte fituar çmimin për tekstin më të mirë në edicionin e gjashtët të Festivalit të Këngës Arbreshe në Shën Mitër (it. San Demetrio Corone).  Pra, Leonardi s’ka filluar të shkruajë në vitin 2001 dhe në fakt, vjershat e përfshira në përmbledhje datojnë që nga viti 1977, kur Autorin e gjejmë edhe ndër themeluesit e shoqatës kulturore historike të Rurit Gjaku shprishtë.

Për nga stili dhe gjuha, Leonardo Tartaljone bën pjesë në rrymën e poetëve popullorë arbërshë, cilësim ky, që nuk është assesi zvogëlim, sepse, sikurse tashmë kam patur rastin të theksojë, është pikërisht kësaj rryme që Arbëreshët e sotëm i kanë borxh, shumë më shumë se sa intelektualëve gjuhësisht të vetëdijshëm,  mbijetesën e gjuhës – për sa gjuha mbijeton sot e kësaj dite – dhe e aftësisë së saj për të qenë diçka më shumë se një katalog termash të mbytur në një kontekst gjuhësor italian. Prova e provuar se kur e di arbërishten, mund të luash me fjalët dhe të thuash, e të shkruash, arbërisht, atë që do. Mirëpo, sot arbërishten e dinë vetëm ata të moshës së Autorit tonë e shumë pak më shumë. Aq sa vetë Tartaljone-ja në njërën nga vjershat e tij etnike, Po rroftë gjuha jonë e bukur, shkruan hidhur “… Sonde nga horë[i] çë vete / ku fara jonë rron, / arbëresh ti pak u mbjete[ii], / ku vajte gjuha jonë?/ Ç’e bërëm gjuhën jonë / çë flisëjën prindët e tonë?…”.

Krahas temës etnike dhe lidhjes së fort me vendlindjen, që në një vjershë tjetër, atë “Horën time ng’e harrova” të përmendur më sipër,  e bën të shkruajë “Pregon[iii]j me lotë t’errenj, kjo ditë çë pres, / ka hora çë hapa sytë, u do të vdes” ,  temë tjetër e poezisë të autorit tonë është dashuria, të cilën ai e përshkruan me tiparet e gruas, që është e shoqja, me të cilën ndajti jetën, por edhe diçka më tepër, një figurë nuk e kupton deri në fund se sa ideale dhe sa reale, që përshkon të gjithë jetën e tij, si dëshirë e papërmbushur, ëndërrë e parealizuar e megjithatë gëzimprurëse, sepse “dashuria ishtë dritë” dhe mungesa e saj e bën njeriun të jetojë në terr.

Mirëpo, tipari më kryesor i poetit tonë, marka e tij,  është një aftësi e paparë për të vrojtuar dhe të përshkruar botën përreth, qoftë botën e përditshme me lëvizjet dhe ndodhitë e saj më të imta, qoftë botën e dikurshme, kur ai ishte fëmijë ose i ri. Poezi që janë tabllo në lëvizje, ku shija e përshkrimit të hollësishëm tregon një kujdes të veçantë dhe një dashuri të jashtëzakonshme për gjithçka ekziston dhe ku kujtesa nuk është kurrë nostalgji – poeti përshkruan pa patur turp vështirësitë e jetës në një fshat të vogël dhe të varfër, qoftë ato që shikonte se i përjetonin të tjerët, qoftë ato të tijat vetë - por ndjenjë e jetës së jetuar plotësisht, për të cilën duhet gjithsesi të falenderosh Perëndinë. E megjithatë, kjo vetëdije nuk duhet të të bëjë të harrosh atë që qeve, sepse vetën nga atje mund nxjerrësh arsyet për çka je dhe hovin e duhur për të ndërtuar në menyrë të vetëdijshme ardhmërinë. Si dhe s’duhet të harrosh se jeton i zhytur në natyrë, se je pjesë e natyrës, e cila në shfaqje të sajnë ka mësime për të dhënë.

Ka ndonjë vjershë dhe pjesë vjershe që janë xhevahire të vërteta, bërthama lirizmi të kulluar, e deri edhe përpjekje stilistike jahstë skemave; ka vjersha të rendomta e ka me pak vlerë letrare. Por të gjitha i shpëton një si habi e mallëngjyer e jo rallë herë e mëshirshme me të cilënn poeti i vështron - i zhytur në to dhe jo nga piedestali -  të tashmen, të kaluaren, natyrën përreth dhe ia përshkruan lexuesit me përvujtërinë e kujt nga sa sheh dhe jeton di të nxjerrë mësime për jetën.

Nga sa thash për autorin, del vetë se gjuha e tij është e folmja e katundit, e Rurit, të cilën ai e përdor – pa patur turp -  me të gjitha fjalët e huazuara në shekuj nga të folmet neolatine të zonës dhe që tashmë janë ato vetë përbërëse të të folmeve arbëreshe, aq sa folësi i rendomtë – e me të poeti popullor - as që e vë më re se janë huazime.

Natyrisht, si shumë autorë të tjerë arbëreshë, veçanërisht të moshës së tij, Leonardo Tartaljone-ja është autodidakt për arbërishten. Vjen më thënë se ka mësuar ta shkruajë vetë gjuhën amtare. Në rastin e veçantë, nuk jua fsheh se kjo e vështirëson jo pak leximin e vjershave të tij, ku problemi nuk është aq e folmja katundare, sa (pa)(drejt)shkrimi i saj dhe mungesa e çdo redaktimi (ose një redaktim tepër shumë i pakujdesshëm- edhe kjo s’është e rallë!). Problem që kemi hasur edhe te autorë të tjerë, por që kësaj radhe, për herë të parë më detyron të ndërhyjë sado pak në tekstet e shtypura për ta lëhtësuar disi leximin e tyre. Konkretisht, nuk do të prek assesi tiparet e gjuhës nga pikëpamja fonetike ose gramatikore e deri diku edhe drejtshkrimore (dmth. nuk do të ndreq ato që sipas normës standarde quhen gabime), por vetëm sa do të kufizohem të ndajë fjalët që autori shkruan të bashkëngjitura, ndërsa për fjalët a shprehjet më të errta për lexuesin shqiptar, si zakonisht në këtë rubrikë, do të japë shënime shpjeguese. Për një lexim korrekt të së folmes së Rurit, mbani parasysh, gjitahshtu, se shkronjën “y” që autori përpiqet ta përdor aty.-këtu sipas normës standarde duhet ta lexoni “i”, meqënëse fonema përkatëse në të folmet arbëreshe nuk ekziston.

JURNATIJERI[iv]

Mbaj ndër mend, kur tata vej

mbë jurnatë[v], kur vet e gjej[vi].

Gjegjia[vii] mëmën, kur e zgjoj,

të gjej jurnatën vet prëoj[viii].

Lart ka[ix] Porta[x] vej e prisi[xi]

Një patrun pë’t’e sërisi[xii].

Kur lavurin[xiii] vet e gjej

Pë’ atë jurnat vej e shurbej[xiv].

Mëma i lidhi[xv] ka stiavuku[xvi]

Një fërtat zbatuor me vroku[xvii].

Një rragjë[xviii] me ujë e qej[xix],

me trainin jashtë errej[xx];

Taskapanin ka patelja[xxi],

 zëmra i bjej[xxii] nga hareja.

Flisi, qeshi[xxiii], edhe këndoj,

ke[xxiv] ka shpia sollde rëtroj[xxv].

Një jurnatë me shatin bëj,

të lëshoj kurra ngë lëj[xxvi].

Sa errej çë dielli kalloj[xxvii]

derdhi[xxviii] shatin e lëshoj.

Kur arrësir[xxix] ka shpija errej,

ka trjesa prisi[xxx] e rrij.

Një puatë[xxxi] me qiqra drij[xxxii],

haj bukë e vej e flij.

Ka nutata[xxxiii] vetë rusoj[xxxiv],

mëma zgjuot[xxxv] Krishtin prëgoj.

I thoj Krishtit pë t’shurbej[xxxvi],

për ktë ditë e re ç’errej.

Sa herë ditën zëmra i kjaj[xxxvii],

kush ngë kishë mosgjë të haj.

Kur ka shpia ngë shurbejnë

më dhëtir vejën ndë gjejnë[xxxviii].

Mosë harromi sa patovmë[xxxix],

sa pangrënë jurnata shkovmë[xl].

Ma edhe kur putita[xli] na haj,

grika na qeshi e zëmra na kjaj.

Shtator 1979

U, JËMA[xlii] E TRE PILINDAQ

Një ditë motin[xliii] me sytë isha e vareja[xliv]

kur paç një mëmë që kjaj nga faleja[xlv].

Ka pinxhat[xlvi] ndënë e sipër vet kërkoj

ka[xlvii] moti, torna torna[xlviii], fluturoj.

E shihja ke varej e më lukoj[xlix]

M’u dukë ke dogjagjë[l] vet dishë më thoj[li].

E pjesa[lii] çë më dishi, çë kërkoj,

kur paç falen pa zogjtë, ke më gjuftoj[liii].

Vashova[liv] sytë ka dheu të vareja,

kur paç tre pilindaq[lv] çë ja dridhshi[lvi] gjella.

Dal e dal, me dorën ime i zura,

ka pinxhat hipa e ka faleja i vura.

Kur pa të tre të bijtë, bashkë ka faleja,

kit shihëjt si vet bëj ka hareja.

Prorshi, ngrihshi[lvii], nga pinxhë me këmbë jundoj[lviii],

të haristisënj[lix] shumë, … m’u dukë ke thoj.

Prill 1980

DASHURIA ISHTË DRITË

Dashuri ka vajte,

dashuri ku gjënde,

shkëlqeje si gja[lx] dielli,

çë mua më zëje sytë..

Nanì ngë kam më ditë,

ngë kam  ne[lxi] më natë,

u mbjeta[lxii] gja burrithi[lxiii],

çë ngë shehë, ne ditë e natë.

Turnohu[lxiv], dashuri,

eja ëllmë[lxv] ca natë,

eja ëllmë ca ditë,

eja ëllmë ca dritë.

Tetor, 2001

ËNDËRRA IME

Gja te kur ngrah[lxvi] të bie shekuj tija[lxvii],

këshu qeti[lxviii] pë’ mua, kur u njohën na të dija[lxix].

Gja lisi[lxx] thatë m’u mbjeta me sytë përjashta rrija,

zëmra m’u fermua[lxxi], pë t’vuja[lxxii] brënda tija.

Sa shumë e bukur ishe, një erë mbë lule drije[lxxiii],

te kur më flase mua, lule ka grika nxirrje.

Kishe leshtë[lxxiv] gja sirmi[lxxv], faqja[lxxvi] të shkëlqej,

sytë i kishe ti gja kur ka qellëza[lxxvii] i[lxxviii] dielli.

E bardhë e kuqe gja molla, me grikën si përtuze[lxxix],

me buzët të kuqe gja shega, më dukëshe si një nuse.

Atëhera isha e të thoja, kjo zëmrë bije[lxxx] pë’ tija,

kur paç[lxxxi] një rreze dritë çë vij ka parathirja[lxxxii].

Aq dritë çë bëj, ke sytë dish m’i çikoj[lxxxiii],

sa shumë mund shkëlqej, njera[lxxxiv] çë mua më zgjovi[lxxxv].

P’atej e këtej vareja[lxxxvi], të kërkoja tija,

ca herët erdha nxe[lxxxvii], kur paç ke ëndrra mirrja.

Sa lig mund u mbjeta, ke[lxxxviii] më ngë shihja tija,

mbulova kocë[lxxxix] e këmbë, popa[xc] u vuhëshë[xci] të flija.

Me mallin të më vije ka ëndrra[xcii] njetër herë,

pë’t’rrija me tija, po me tija edhe ta fler[xciii].

Edhe ndë ka ëndrra ti mua ngë më vjen,

Ka t’diç[xciv] ke zërmra ime po brënda tija të qenë[xcv].

Dhjetor 2001

ZOGU E FALEJA

Ngriva[xcvi] sytë ka qellëza, kur paç ke ishi e shkoj

Një zog shumë i bukur, çë aftu[xcvii] fluturoj.

Dy tre fillë[xcviii] kashtë ka grika[xcix] ishi e qej,

e sipër njëja lisi zogu ish’e vej.

Ka një degë e trash këmbët ish’e puzoj[c]

pas[ci] degë mbi degë u nisë të cumbëtojoj[cii].

Sa pa dy degë ngjitur mori e vet fërmovi[ciii],

fille kasht çë kishi ka degët i puzovi[civ].

Njetër zog vij, ta fluturuor errej[cv]

Tjetrën kashtë ka grika edhe vet e biej[cvi].

Do të shoç thaç[cvii] ke falen jan’e bënjnë

E ngë shkonjn[cviii] dy tre ditë, e brënda vet e lënjnë[cix]?

Sa më pëlqej të shihja te kur falën e bëjnë,

më vij një mall t’i ndihja, ndë zogjët mua më lëjnë[cx].

Rrija ndën[cxi] ka lisi, falen isha vareja[cxii],

te kur e shoh zogun

ulur ka faleja.

Hipa lart ka lisi pë’t’shihja çë kishë bënur,

paç dy tre ve[cxiii] çë zogu kishë lënur.

Sa hare mund kisha, ke tjetrit zogj i lëjnë[cxiv]

Kur gjegja[cxv] ca më gijatë[cxvi] ke më shkupetn shkrehëjën[cxvii].

Rrodha pë’t’kalloja[cxviii], errura posht ka lisi

Kur paç zogun për dhe ke ishi pë’të vdisi.

E zura dal me duora, sytë të dy shtrëngoj,

gjaku ishi e i rridhi, e lota i kalloj[cxix].

Te kur sytë i hapi, varej ku ishë faleja,

parna[cxx] ke më thoj ka faleja ta qeja.

Hipa lart ka lisi, ka faleja e vura,

kur paç ke mbijti[cxxi] sytë, sa me dorë e lura[cxxii].

Sa ligë mund u mbjeta, sa u zdinjuoç ka rraja[cxxiii],

kur paç zogun vdekur, më shkavi mua të kjaja[cxxiv].

Qershor 2002

FRIN[cxxv]

Frin,

natë e ditë frin.

Dera më hapet,

parathirja zbatohet[cxxvi],

plëhët[cxxvii] fluturohet,

dielli mbulohet,

lisi qikohet[cxxviii],

lulja mushohet[cxxix],

dashuria soset[cxxx],

e mua më duket

ke shekulli stërjohet[cxxxi]

e zëmra më ftohet.

E di ku më ngrohet?

Sa dashuria turnohet[cxxxii],

lulja ngërlohet[cxxxiii],

lisi na ndreqet,

dielli na duket[cxxxiv],

pleha ngë tundet,

parathirja ngë gjegjet

e derën e hapënj

 kur mua më duhet.

Korrik 2003

FLOQJA BORW

Njw menat u ngreva e njw twtimt[cxxxv] m’errej,

vajta pw’t’vareja, kur paç ke hora biei[cxxxvi].

Rrija grikwhaptw, floqet t’i vareja,

sa bukur posht kallojwn[cxxxvii], qeshja ka hareja.

Sa mw pwlqej t’i shihja, floqet kur kallojnw,

kallojnw qetw gja vajtw, ka dheu kur puzojnw[cxxxviii].

Kur paç njw bukur floqe ke dal e dal kalloj,

mu duk ke sa mw pa, u nis ke dish fwrmoj [cxxxix].

Hipi, iki, priri[cxl], mw dukwshi si ke loj[cxli],

vej, vij, rrij, ma ka dheu ngw kalloj.

Sa floqja mw pwlqej, me dorwn dish’e zwja[cxlii],

mwma mw lukovi[cxliii] ke floqen borw tw lwja.

P’atena e ktena bwj, posht e lart vej e vij,

kur paç ke njw vwndim[cxliv] u nis jashta tw frij[cxlv].

Floqen e kwrkoja, kur  paç se ish’e vej,

ka nj’an p’atena e qej  e ka tjetra ktena e bjej[cxlvi].

E lutwmja her[cxlvii] ç’e paç, m’u duk ke mw varevi[cxlviii],

bashkw me tjetrit floqe, poshtw ka dheu e qevi[cxlix].

Sa mund mw dhwshpwlqevi, dridhsha gjithw ka rraja,

mbw grushte zura vritin[cl], njetwr kole e çaja[cli].

Kallovmw[clii] u e mwma, ka qaca[cliii] t’e kwrkojnw,

ku kishw puzuor[cliv] floqja varehwm nd’e dhuqojmw[clv].

U niswm tw varejmw, floqet mw kallojnw,

te kush e di ku gjwndwshi te ku mund’e swtrovnw[clvi].

Mushu mushu[clvii] hipwm tw dija[clviii] lart ka shpija,

u ula ka njw sexhw[clix]  e gja qeni vrar rrija.

Bjetwr her me sytw si biei borw vareja,

u ngreva ku isha ujur e popa vajta fleva[clx].

Sa paç ka kuluneta[clxi] ke u nis tw shuhwshi lumi[clxii],

u vuha[clxiii] brwnda shtratw e mw zuri mua gjumi.

Korrik 2003

GRUOJA M’E BUKUR

Nga anë[clxiv] e bukur je,

moj bukura ti grua,

gjithsena të ka hje[clxv]

atë çë bën o thua:

ndë[clxvi] ha, pi o fle,

hipën o kallon[clxvii],

lukun[clxviii], këndon,

stron[clxix], arnon,

prëgon[clxx], malkon,

shkruon, lixhon[clxxi],

kja[clxxii] o rëkon.

Ndë xhishe[clxxiii], vishe,

lahe, krihe,

pulire[clxxiv], lihe

keqe, shurohe[clxxv],

ngrohe, ftohe,

virre, mbahe,

uje[clxxvi], ngrihe,

ndreqe,qjkohe[clxxvii],

kukuose, vashohe[clxxviii].

Bredhë[clxxix], mërihe,

këcen, rrëfihe,

qeshën, mushohe[clxxx],

mbulohe, zumbulohe,

përgjugje, zdrajohe[clxxxi],

dhëmbe, kruhe,

meke, zgjohe,

gjegjën, thua,

zdinjohe a lua[clxxxii];

mëse[clxxxiii] ti grua

brënda ka shekulli

 më pëlqenë mua.

Gusht 2005