NJË SUNAT KRISHTLINDORE  NË KATËR MOTE

 (mbë skrimim e Ndonit Sassone: “La dignità delle lingue minoritarie”)

nga Nando Elmo

I dashuri,

djovasa shkrimin tënd me të njëjtin kujdhèsë ture i vën rè, fjalë pas fjalëje, mejtimevet tënd ç’ jan nga mot të rëndë e pjotë urtësì. Si ësht stili it, ngë bire kurrë prapa “i luoghi comuni”, e dëtyron kush të djovasin të mejtonjë.

Si do t’jet, le’ të precizonj disa shurbise.

1) Ke ligjë kur thua se, me një çë duket tautologji, “la lingua materna è buona bella e vera perché è materna” (gjufa ëmtare ë e mirë e bukur e e dreqët pse ësht ëmtare). Gjufa e mëmës sonë ësht ëmtare, dreq pse ësht “ëma” e gjithë “pikëpamjet  jetje” tona. Jeta këtje jasht, për së dreqti, ngë ka domethënëje për kundin e saj, na e krijomi nga herë me mejtimet tanë. Ndose eksistonej jasht ka mejtimet tanë, do t’ish thjesht pa domethënë - e pa domethënë nëng do të kish eksistencje, do t’ish e lidhur ket një e tërë e e “vdekur” indiferencë. Dreq se si thot Nietzsche: “Botin? Ndose e doni kin’t’e krijarni”. E na e krijarmi me fjalin e mëmavet tona (“en arhè en ho logos” - “ket fillimi ish fjala”), me gjufin çë xum ahirna kur mendja jonë ish “tabula rasa”, me një “imprinting” çë ngë mund t’jet i fshitur. Për këtë gjufa e mëmavet tona, dreq pse ësht “krietare jetje”, esht një “ëmtri” (matrice) ethike esthetike e gnoseologjike, sesì thua ti: “su quella matrice etica, estetica e gnoseologica ha (arbreshi) probabilmente costruito, nella fase di formazione della sua personalità, tutta la sua visione di mondo” (u do t’e nxirnja atë: “probabilmente”). Na jemi arbëreshë, e duami o ng’e duami, njera ket palezët e eshtravet. Çë vjen me thën kjo “qënëje arbëreshe” ësht një diskurs fort i komplikuar.

E ësht i komplikuar, pse, dreqë si thua ti, na jemi “multiculturali e multietnici”. E ësht i komplikuar, parë më parë, si më duket mua, pse na jemi të qellur të harromi se jemi arbëreshë, e nxiermi ndanë “natyrin” tonë.

Na përpara litirit patim nga mot turpë: i urti ish litiri, ai kish “gjufin e bukës” (se si thot Zefi ynë, Skirò di Maxho), gjufin e ligjes, gjufin e skollës, gjufin e istitucionavet - gjufin e mundësis, te fundi...

E na pa mundësi se si mund do të kishim mbajtur tonin “pikëpamje jetje”? Pat’ të mirrëjim për sipër pikëpamjen e litirit.

Marrmi besimin, zakonat (gli usi)  e religjonës: na erdhëtim n’Itali me besimin e me zakonat bixantine. Çë vjen me thën? Sa turpë kan pasur priftrat tanë se vëjin kurorë, se martofshin? Të duket fare gjë se një prift martofet? Vjen me thën, për shembull, se me mëkatjen (pikërisht seksual, çë duket mëkati më i math) kishim një raport më i lezë, e mbë “njerëzinë” një mejtim më pak i vrëjtur se litiri. Se priftrat mund të martofen vjen me thën të shpëtosh dinjitetin e integritetin, pjotësin, të njerëzorit.

 “Sesi – më thoj një prift litir i skandalizuar – mund të shëjterojin bukën e verën menatet, ndose mbrëmanet ngan të shoqen?”.

“Përbuz’e kurmit ësht kakodoksì platonike” - i përgjegjësha – : “Po na e shtimi kët pozicion pagane. Na adhuromi një Perëndì ç’u njerzua. E si do t’jet mish’i martesjes ë mish i sakramentuar, ësht mish i bekuar”- Mund t’jet se ka Bosfori kishim pasur edhè lajm të apokatastasis çë bën t’Inzot më të butë e një atë i dreqët, i gatshëm të pres nga një, një Perëndì e dobët, jasht ka gjykimet juridik të rreptësis e Perëndimit (occidente) – vër rè sipër gjasjes midhis Perëndi (Dio) e Perëndim (tramonto, occidente) -. E na patëtim turpë: mund t’jet se ng’ishim krishterë të mirë, të pastërë, aq sa erdhë një mot ket i cili priftrat tanë ng’u martuan më e na qem të rievangjelizuar, litisht - (fat i mir se zën e martofen njetër herë – kem’të skruami për mbrotjen e priftravet çë martofen). Rievangjelizuar litisht: për të harrojim rrënjët tona, edhe theologjike – një “pikëpamje jetje”. E kështu gjithë të tjerat...

Po ajo “pikëpamje jetje” arbëreshe, po ç’ësht një imprinting çë nëng mund t’jet i fshitur, ngë sosi kurrë të na shërbenej mbrënda – midhis shkencëtarvet ësht kush mban se eksiston një kujtin qellizarë (memoria cellulare). Ai kujtim shërben sa më pak mbrënda neve ç’u lem akoma arbëreshë; mbrënda tij, mbrënda mua e të tjervet miqë çë vijin ka ai mot kur ngë dijim e fjisjim litisht.

Ti mban mend, për turpjen tonë, atë të thënëje litire kundër “i ghiegghi” (arbëresht): “Si vidisi nu ghiegghiu e nu lupu spara prima a lu gjegju e pu a lu lupu (ndose përpjek një arbëreshë e nj’ulk, shkrefi më parë arbëreshit e pra ulkut)”. E mban mend se na skollelë arbëreshë te liceu i Kastrofilës ishim “ignoranti per definizione”, injorantë për caktim, e na rrëzejin (ci bocciavano). Po aq dyshimi (il sospetto): “shkrefi më par arbreshit”; aq rrëzimet (le bocciature) ngë qen fat i ligë pse për t’ishim të vlerë pat’ t’anangasjim urtësin tënë dy herë, e kur na u bëm të vlerë u duktim shpesh, dreq si thon ata, më të mir, ket përdorj’e litishtjes, se litinjët. Ki ësht dinjitet’i kuluravet e minioritetvet.

Ka njetër anë: t’jesh “natyrisht” i haujë e të bëfesh nga mot i huajë, se si e mejtonj u me një “pensiero debole” (“mejtim i dobët”), ësht fati më i bukur çë mund të të ngas. Na bën të lezë ket shpirti, jo dogmatikë; bën e lëmi nga herë pozicionat t’arrëjtura: dimi nga herë të helqmi dorën ka idetë tona ndose adunaremi se i bëjin keq njeriu; dimi e qeshmi... sidomos mbë vetëhenë tënë.

Natyrisht kjo situat, na bën (tij e mua, ndose do të ngatarrenesh ket një mejtin “debolista”) minoritet mbrënda minoritetvet, pakicë ndë mest pakicëvet – sot edhè pakicat duan t’jen mundësore. Me gjithë ata kontradikta çë kjo pozicion siell.

2) Ngë të vinj prapa kur do “una rivalsa sociale” çë ka  vet një drejtim ekonomikë. Ndose më lë – e e di se ki diskurs do të të dispilqenjë – jotja ësht një pozicion “piccolo borghese”, e kapitalistik, çë ngë ruan njerëzën, thomi sa të thomi, shpirteror, i cili mund deshironjë një dinjitet ture shpëtuar vet pikëpamjet jetje të tija. Pikëpamja jote lidhin socialitetin vet ekonomisë, vet tregëtis. Ti thua – ndose interpretonj mir: vet kush ka vler kontraktual ka dinjitet. Ngë të duket pak të pakëzosh njeriun vet ket funciona e tij ekonomike? Ngë të duket një beluskonism i kurrivartut?

Po si dot’jet, ti e praktikon tënden  “ rivalsa sociale coltivando lo studio dell’arbëresh” (e u thom se “la rivalsa sociale” ka t’jet edhè kundër ata çë sot, me “sikumerin” e litinjëvet çë bën e patim turpë se ishim arbëresh, duan të na bëjin shqipetarë – kundër Shqipetarvet ngë kam fare gjë – vete pa thën – di se  edhè ata na duan si jemi, arbëreshë. E kam vetim me profesoret tanë çë ngë na duan arbëreshë). Ti do “la rivalsa”, sesì burthon me shkrimet tat. Po, se si e mejtonj u, “la rivalsa” ësht pohim (affermazione), ësht pozicion dogmatike, metafisike, e e fortë. Ng’i bën gjë: se t’jesh i huaj ke të dalësh ka një llok ç’ësht natyrisht jiti – e, njetër herë, atë llok ke t’e stisish, më para. Ai “ëmtar”, çë tham më sipër, do t’jet dreq ajo origjinë ka e cila nga një njerëz, çë do t’jet i huaj, çë do të praktikonjë “kseneteia-n”, do të dal. Ki ësht fati ynë (jiti, ndose do, e imi). Ki ësht trashgjimi më i qosmë, ndose kështu mund të thufet, çë na lë fakti se jemi pakicë. E këtu, ket deshiri ynë t’jemi të huajë, edhè vetëhes sonë, hapet një paradoks.

Ndose ti i vë rè fjalës “natura”, she’ se ësht një mot i ardhëm i pafund (infinito futuro) te gjufa llatine. Vjen me thën se “natyra” nëng  prëfet kurrë ket një llokë (“nëng ka një gur teku të kumbisinjë kriet”), as te një pozicion t’arrëjturë, bëfet nga mon e ardhshme (natura ësht nga mon naturans). Ka të hapet nga moment ket e ardhëmja, ket një çast (evento) i ri –  “në-rast-se” (eventualità). E na çë jemi nga mot të huajë (na çë dalmi nga mon ka vetëhea jonë), na këtë fat e kapirmi shum mir. Paradoksisht kem’ të kirkomi muzëkën (la fonte) të qënëjes sonë arbëreshe çë na mëson se jemi nga mon, sesì të “huajë”, sesì të “ndryshme”, ket muzgu (crepuscolo – sesì një pa urtësi përkthej Ungir muzkat, ture ngatarrier femëror me mashkullor, e muzëk-ka - fonte, sorgente - me muzg/gu –crepuscolo -) të nga njëj idhentiteti. Kjo ësht vallja e gjelles, ndë mest një të shkuar çë kem’ të lëmi, e një të shkuar çë do të bëfet i ardhshëm, çë do kërkuar sesì dashurì e muzëkës – e ëmës. Kush do  e të luanjë.

Nanì shkrimet tat arbërisht, çë jan e bëfen më e më të afërm, të shpeshtë, sikur se ngë ke të mungosh ket një apuntament, ng’ jan kjo kërkes të njëj idhentiteti ka e cila do ndifur t’jesh nga mot më i huaj? E ng’ësht jotja një dhuratë gratis e megaloprepisë tënde, jasht ka nganjë “rivalsa sociale ed economica” ka ti sinjaluar. Vallja jote paradoksale: kërkon ket e ardhëmja të shkuarin, çë ngë ka të rrëmbier aq sa e ardhëmja.

Ti thua: “U dua vet gjufin e Ungris” – e do të thuash: “atën e djalërisë sime, e “ndërtuarjes botje” sime”. E ngë të mburton se bëfe pakicë (gjuf’e ultë e Sassonit kundër gjufin borgjez’e ungërnjotëvet, ndose do) ndë mest pakicëvet.

Ti stisin kalidhen tënde me macakane pa këlqere, kundër atyrve ç’e stisjin me çiment e matune. Ket kalidhja jote do t’i jash mënorì miqëvet tat për t’i ofrosh atyrve verën e ushqimet e llikuzhitë të njëjë djalërije çë ke bes se do t’e rrëmbesh me rraxhin tënde. Ti do të rrëmbesh një djalerì ç’ësht vet ket mejtimi itë (e se si ndryshe?), sa t’jesh më i huaji ndër të huajët...: ng’ësht ki shpirti arbëresh më i holli te ku burthofet ajo mirësi, ajo bukuri, ajo vërtetje, çë sinjallon ket shkrimi jitë? U thomë se ti j’arrure: fjala jote ësht e mirë pse ng’ësht e rrekësht, e servil, ësht e bukur pse veshin stoli pak të grisura ka zakonat të kurrivartura, ësht e vërtetë pse del ka vërtetja e mishit tënd. Me këtë fjalë ti tunde ket jeta (ethikisht), me këtë e shprehin, e ndërton, i jep formë (esthetikisht), me këtë interpreton botin ture i dhën domethënie, e ture stisur pikëpamjen tënde.

“J’arrure”? Këtu gjufa nëng më ndifin të shpresonj një mot çë do të tregonjë një pamundësi e rrënjostë ket qjënia jonë, një mot eraklitè teku “j’arrën e nëng j’arrën” pozixionavet tote. Për së dreqti, atë çë mejton se j’arrën ësht vet një fytyr’ e rreme (po na mund të ndërtomi fytyre të dreqta?) t’atij ndaj kujit i tendose: djelmëria çë do t’jet pa arrëjtur, e shkuame e pamarrë çë bëfet e ardhme. Ti je historian, për këtë di sesì mosnjë rindërtim mund të na prier të shkuarin e “vërtet”. Ftigë e Tantalit, e di. Po ket kjo ftigë ësht dinjiteti ynë. T’arbëreshve.

E sot, më se kurrë, kemi bëzonj të kësaj ftigje. E bekuame. – Mba mend se na jemi si Eros i Platonit, nga mon të bëget e të vapëk, nga mon të ngopur e të uritur, asnjëherë të paqësuar pse ngë kemi si të mbami me ne as një të “mirë”, na vet mund të dëshiromi – na jemi sesì thon - vet një makën dëshiresh....çë do “më gjelle e më se gjelle”, si do të thoj Simmel, ture kallëzuar varfërin rrënjësore tënë...

Jeta litire ë e bie gjithaparu me progresin e saj e me të rremet e shkencës. Bier nga dita domethënie. Për mos t’jemi të mbitur ka padomethënia botore ësht mir të priremi ketë vatra jonë ket shtie dritë një zjarr i butë? Thot një filosof i sosëm: “Mos njeri banon jetin, po vet pikëpamjet e botës të tija” (Galimberti: La Repubblica 18 dic. 2004). Duket se i përgjegjet poetit Quasimodo: “Nga një rri i vetëm/ mbë zëmërin e botës/ i lakosur ka një shperiz dielli/ e  tashi j’arrën mbrëmja”. Shperëz’e diellit ësht ajo vatër (pikëpamja) çë na dritson udhin? Ndose do të dimi ç’ësht domethënia e kësaj pikëpamje, e kësaj dritje, i këtij zjarri, mund të jet se do të shkomi me dinjitet ket dita jonë e skurtur, pa qën riduktuar të padishëm shërbes ndër shurbiset, litinjë ndë mest litinjëvet, sesì kumandon bota e globalizuar, ket gjithë lopat janë të hinjëta?

3) Mund t’e këputnja këtu diskursin timë. Po dua akoma të precizonj se ket shkrimi jit, ket ti vizaton një njerì me një përmasë e njëshme, harron shum shërbise. Ti thua: rrëmbè vet një problem e spirveshe njera ket fundi. Po ture marr vet “një” problem, merr një pikëpamje e ngusht. E vete mbaron se nigon, jo vet shurbiset çë pret jasht, po edhè atë problem të njëjtë: “omnis affimatio est negatio”. E ti ndalon parë më parë iluzjonat çë ndifjim njeriun të duronj jetën. Zëmi për së të vegjël ture bredhur, me fandasin xëmi të vemi mbatan gjelles kështu sesi ësht. Ket mithi, Prometeu i jep njeriut i pa fuqishëm “typhlas elpidas”, shpresat çë të bejin të verbër. Ngjan këtu të rënda shpresat, po t’jesh i verbër. E se të gjellosh ke t’jesh i verbër. Pa iluzjona, pa drogat e mendjes, njeriu farmakoset me drogat, o vritet, si Ortis o Werther, o i bir’i Agnelli-t. Të sëmur? E kush ësht i shëndosht me kriet?

Pa ilusjona njeriu nëng duron jetën. E iluzjonat vijin të parat, më parë se buka, më parë se bëgateria. Ortis e Werther e i bir’i Agnelli-t ishin të bëgetë. Edhè ti je i bëgat: çë të gjimëton? Po pse ahirna vete nga herë ture kërkuar aromat e gjitonis? Pse lë Romin e prire Ungër? E shkruan arbërisht? Bëgateria nëng të sosin? Pse një mullënjë (na ngë kemi shqiponja) të ha nga dita mulshin? I dhe shpresa të verbër njeriut (ungirnjotëvet ture i ftuar të bëgaten) e vetëhesë tënde, ture ja vodhur hjinivet e nani e paguan? E pra pse bëgatemi? Ngë bëgatemi se të himi ket harepset, sa të ngasmi me duar illusionat, çë na pështojin nga herë më llargu? Ngë bëgatemi sa të bëmi nga dita atë karnivall te ku veshemi me paranxje, sa më mundmi të bukura, sa të mbulomi, sesa më mundmi, xheshurin tënë? Ng’ësht ilusiona mera e bëgateria mjeti?

Edhè i vapëk jetin mund t’e durosh, jo pa iluzjona. Shenjëtrat jetuan të vapëkë jo pa iluzjonin, çë thërritëtin “E Vërtetja”.  

4) Na jetomi vet ndose harromi ç’ësht jeta. Na kirkomi  atë “divertissement” (de-vertere: qell kujdhesin ka njetër anë, dis-trarsi, holqu ka këtu) të cilit fjet Pascal. “Divetissement” çë ng’i përket vetim argëtimit, dëfrimin, po sidomos punës. Puna esht pikërisht “divertissement-i” më i madhi. Sesa jan ata çë din e rrin vet me vetëhenë e tire pa bën gjë? Pa, sa më pak, mejtuar? I trëmben honit e mosqënies ç’i hapin përtesa. Qetësia, përtesa, i nxierjin njeriut gjithë mbulesat kundër faregjësë. Për këtë njeriu ka të harrofet ket puna. Pra kontrabandon këtë nevojë me prallezit morale çë rrëfien për të bënjë fisnike aktet të tijë. E puna çë ket fillimi qe e ndiejtur si një nëmë, sot ësht bekimi më i rënd të njëj hyjnì, Ekonomia, e cilës jemi të vendosur t’i sakrifikomi nga gjë, e më e më lirin tënë e dinjitetin.

Pa “divertissement”, pa drogat çë na ofrojin Ekonomia, me mërekulet e saj, televizjona, stadjumi, kinemi, koncertet, ket vem’e qami gjithë lotët çë mbami mbrënda, shkenca me pemet të shkëlqier e saj të farmakosur, pushimet (le vacanze) gjat të cilevet harromi jetin si ësht; pa përralezit  me fundimin pjot harè çë vemi ture rrufiejtur vetëhesë sonë,  do t’i mirrëjim vesh atij të madhit Silen, ose Jobit: “Më mir për njeriun mos t’u kish ler kurrë, e një herë ç’u le më mir të vdes sa më njëhere”. E na çë pa ditur, për një iluzjon e ardhmje, bëm bilë, ture madhësuar dhëmbjen e jetës, këtë kish t’e dijim mir.

Rrofshin ilusjonat, e rroft arbërishtja ç’ësht iluzjona më e dashur, ket ti paqson angëthet tat.

Kam bes se ki shkrim do të të dispilqenjë, po edhè u jam, te fundi,  ndomos se i babarturm, i penguar, e fare i mir, sherbëtar’i vërtetjes.

Do t’e gjukosh nihilistë. Vete mir kështu. U e dua nihilismin, pse më vë përpara përgjegjësis sime. Ngë fare gjë çë mund të bënjë të vërtetë vendimet (decisioni) tim. Ata varen vet ket u, vet ket pikëpamjet time. E ndose di se jam i njëjti përgjegjës të tyre mund t’jet se do të i marr pa rëndësi, e do t’i përgjegjem asaj ligjëje çë thot: “neminem laede”: mos i bë dëm mosnjeriu. E nd’jam i but, mund t’jet se butësia ime ë e tërë ka “ëmtria” arbëreshe.

Jiti

Nando Elmo

SUONATA NATALIZIA IN QUATTRO TEMPI

(Sullo scritto di Antionio Sassone: “La dignità delle lingue minoritarie”)

di Nando Elmo

Carissimo,

Ho letto con interesse il tuo scritto ponendo attenzione, parola dopo parola, ai tuoi pensieri sempre interessanti e intelligenti. Secondo il tuo stile, non ti concedi mai ai luoghi comuni impegnando così il lettore alla meditazione. Concedimi, in ogni modo, delle precisazioni.

1) Hai ragione quando dici, con un’apparente tautologia, che “la lingua materna è buona, bella e vera perché è materna”. La lingua delle nostre madri – sciolgo la tautologia – è “materna” proprio perché è la madre delle nostre “visioni di mondo”. Il mondo là fuori, in verità non esiste per conto proprio, lo creiamo noi ogni volta col nostro pensiero – se esistesse fuori di noi, semplicemente non avrebbe senso e senza senso non “esisterebbe”, sarebbe relegato in una totale “morta” indifferenza. Proprio come dice Nietzsche: “Il mondo? Se lo volete dovete crearvelo”. Noi lo creiamo con la  parola (en arché en ho logos – all’inizio era la parola) delle nostre madri, con la lingua che abbiamo imparato, con un incancellabile imprinting, quando la nostra mente era “tabula rasa”. Per questo la lingua, delle nostre madri, proprio perché è “creatrice di mondo”, è una “matrice” etica, estetica e gnoseologica, come dici tu: “Su quella matrice etica estetica e gnoseologica (l’arbëresh) ha probabilmente costruito, nella fase di formazione della sua personalità, tutta la sua visione di mondo” (toglierei il “probabilmente”). Noi siamo arbëresh, volenti o nolenti, fin nella midolla. Che cosa significhi questo essere arbëresh è discorso complicato. E complicato perché, come tu dici, siamo “ multiculturali e multietnici”.

 Ma, a parer mio, è ancora più complicato perché siamo portati a dimenticare che siamo arbëresh, a rimuovere la nostra “natura”.

Noi davanti al “latino” abbiamo sempre avuto vergogna: il latino era sapiente, possedeva la “lingua del pane” (come dice il nostro Zef  Skirò di Maxho) la lingua della legge, la lingua della scuola, la lingua delle istituzioni – la lingua del potere, alla fine…

E noi senza potere come avremmo potuto sostenere la nostra “visione di mondo”? Abbiamo dovuto assumere la “visione di mondo” del latino.

Consideriamo i nostri costumi religiosi: noi siamo giunti in Italia bizantini. Che significa? Quanta vergogna avranno avuto i preti per via del matrimonio? Ti sembra niente che i nostri preti possano sposarsi? Significa, per dire, che col peccato (specialmente il sessuale che sembra il peccato per eccellenza) avevamo un rapporto più leggero e verso l’“umanità” pensieri meno severi dei latini. Che i preti possano sposarsi vuol dire salvare la dignità e l’integrità dell’umano. “ Come – mi diceva un prete latino scandalizzato – possono al mattino consacrare se la sera hanno avuto rapporti con la moglie?”. “Il disprezzo per la materia, è cacodoxia platonica” rispondevo “. E noi la rigettiamo questa posizione pagana. Noi adoriamo un Dio uomo. E in ogni caso la carne del matrimonio è carne sacramentata, è carne benedetta”.

 Forse dal Bosforo c’era venuta anche notizia dell’apokatastasis che rende Dio un vero padre, che alla fine sa accogliere tutti; un Dio debole, fuori della violenza giuridica dell’Occidente  - nota in arbërisht l’affinità tra Perëndì (Dio) e Perëndim (tramonto, occidente)-. E noi ci siamo vergognati di ciò: forse non eravamo buoni cristiani, puri, tanto che per un certo tempo i nostri preti hanno smesso di sposarsi, e hanno accettato che fossimo rievangelizzati, alla latina (buona cosa che i preti tornino a sposarsi – dovremmo scrivere in difesa del matrimonio dei preti). Evangelizzati alla latina: dimenticare – per dirla con un luogo comune - le nostre “radici”, anche teologiche – una visione di mondo.

Ma quella “visione di mondo”, essendo un incancellabile imprinting, non ha mai smesso di lavorarci dentro – tra gli scienziati c’è chi parla di una memoria cellulare. Quella memoria lavora per lo meno in noi che siamo nati ancora arbëresh: dentro di te, dentro di me e degli amici che vengono da quel tempo in cui non sapevamo parlare in italiano.

Tu ricordi, per la nostra vergogna, quel detto “latino”: “Si vidisi nu ghieggiu e nu lupu, spara prima a lu ghiegghiu e pu a lu lupu”. E  ricorderai come noi arbëreshë al Liceo di Castrovillari eravamo compatiti come “ignoranti per definizione”, e ci bocciavano. Però tanto il sospetto (“spara a lu ghieggiu”), quanto l’occhio di riguardo (le bocciature), non sono stati un fatto negativo, perché ci hanno stimolato ad essere doppiamente intelligenti, e quando ci hanno riconosciuti siamo apparsi spesso, a loro detta, proprio nell’uso dell’italiano più dotati dei latini. Questa è la dignità della cultura minoritaria.

D’altra parte essere “naturalmente” straniero e farti in ogni tempo straniero, dal mio punto di vista “debolista”, è il più bel destino che uno possa augurarsi. Ci rende leggeri di spirito, non dogmatici, ci fa abbandonare ogni volta le posizioni acquisite, sappiamo ogni volta rinunciare alle nostre idee  se solo ci accorgiamo che possano nuocere agli altri. Sappiamo ridere, soprattutto di noi.

Naturalmente questa situazione ci rende (te e me, se anche tu vuoi entrare nel novero dei “debolisti”) minoritari dentro una minoranza, minoranza di minoranza – oggi anche le minoranze vogliono esercitare potere. Con tutte le contraddizioni che ciò comporta.

2)Non ti seguo invece quando vuoi “una rivalsa sociale” diretta solo in senso economico. Se mi permetti – e so che questo ti farà stare male -, è una posizione, la tua, piccolo borghese e capitalistica, che non guarda all’uomo, per così dire, spirituale, che può aspirare ad una dignità salvando solo le sue visioni di mondo. La tua visione relega la socialità solo nell’economicità, solo nel mercantilismo. Tu dici – se interpreto bene: solo chi ha potere contrattuale ha dignità. Non ti pare poco ridurre l’uomo alla sola sua funzione economica? Non ti pare berlusconismo di risulta?

E tuttavia tu la pratichi la tua “rivalsa sociale” coltivando lo studio dell’arbëresh” (aggiungo: la “rivalsa sociale” dev’essere anche contro coloro che, con la sicumera dei latini che ci ha fatto vergognare di noi, vogliono renderci shqipetari – contro i quali “fratelli” non ho niente, perché so che anch’essi ci vogliono proprio così come siamo – quelli che ci vogliono shqipetari sono solo i nostri professori per bene). Tu la vuoi quella “rivalsa”, come dimostri con i tuoi scritti. La rivalsa, però, è affermazione di sé, posizione dogmatica, metafisica. Non importa. Per essere straniero devi pur uscire da un luogo che naturalmente reputi tuo – e di nuovo quel luogo lo devi prima costruire. Quel “materna” da te richiamato vuol essere proprio quell’origine da cui ognuno, che voglia praticare l’estraneità, la xeneteia, deve uscire. Questo è il nostro destino (meno tuo e più mio, se ti piace) e il patrimonio più cospicuo, se così si può dire, che ci lascia la nostra natura minoritaria. E qui, nel nostro voler essere stranieri, anche a noi stessi, si apre un paradosso.

Se consideri il termine “natura” ti accorgi che sei di fronte a un infinito futuro latino. Ciò significa che la natura non riposa mai in un luogo (non ha una pietra dove posare il capo) né in una posizione acquisita, s’infutura sempre, (la natura è sempre naturans); deve aprirsi in ogni momento a un futuro, ai suoi nuovi eventi, a un’eventualità. E noi che siamo sempre stranieri, che usciamo sempre da noi stessi, noi questo destino lo capiamo bene. Paradossalmente, dobbiamo cercare la fonte (muzëka) del nostro essere arbëreshë, che c’insegni che siamo, in quanto “stranieri”, in quanto diversi, al crepuscolo (muzgu) di ogni identità (a Lungro gli “informati” hanno confuso i due termini traducendo il toponimo ka muzëkat - alle fonti -, con “al crepuscolo”  - “ka muzgu”, o “ka muzgjit”- nome di una pizzeria). Questa è la danza tra un passato che si deve abbandonare e la ricerca di quel passato che s’infutura come anelito alla fonte. Chi vuole la danzi.

Ora i tuoi scritti arbërisht, sempre più frequenti, come se non dovessi mancare a un appuntamento, non sono questa ricerca di una identità che ti aiuti ad essere sempre più straniero? E non è il tuo un dono gratuito della tua megaloprepia, fuori d’ogni rivalsa sociale ed economica da te evocate? La tua danza paradossale: ricerchi nel futuro il passato, inafferrabile quanto il futuro…

Tu dici:”io amo solo la lingua di Lungro” –  e intendi: quella della tua infanzia, quella della tua costruzione di mondo. E non t’importa di farti minoritario tra le minoranze ( la lingua “bassa” di Antonio Sassone contro la lingua dei lungresi borghesi, se ti piace).

Tu costruisci la tua casa rustica elevando muri a secco con i sassi, contro di coloro che costruiscono  con cemento e mattoni. Nella tua kaliva ospiterai i tuoi amici per offrire loro il vino e il cibo e le leccornie di un’infanzia che credi di recuperare con la tua rabbia. Tu vuoi recuperare un’infanzia che esiste solo nel tuo pensiero (e come diversamente?) per essere il più estraneo degli estranei…: non è questo lo spirito arbëresh, il più sottile, dove si annunciano la bontà, la bellezza e la verità da te segnalate nel tuo scritto? Io ti do atto che le “hai raggiunte”: la tua parola è buona perché non corrotta, non servile, è bella perché non veste panni consunti dall’abitudine corriva, è vera perché nasce dalla verità della tua carne.

Con questa parola ti muovi nel mondo eticamente, con questa lo esprimi, lo costruisci, gli dai forma, esteticamente, con questa lo interpreti e lo conosci, dandogli senso con la tua “visione di mondo” - gnoseologicamente.

“Raggiunte”? Qui la lingua non mi consente di usare un tempo che indichi un’impossibilità costituzionale del nostro essere, un tempo eracliteo dove “raggiungi e non raggiungi” le tue posizioni. In effetti, ciò che credi di raggiungere è solo una falsa immagine (ma possiamo noi “costruire” immagini “vere”?) di ciò a cui tendi: l’inafferrabile fanciullezza, l’inafferrabile passato che s’infutura. Tu sei storico, pertanto sai come nessuna ricostruzione può restituire il “vero” passato. Fatica di Tantalo, lo sai. Ma in questa fatica è la nostra dignità. Di arbëreshë.

Oggi più che mai abbiamo bisogno di questa fatica. Benedetta. – Ricorda che noi siamo come l' Eros di Platone sempre ricchi e poveri, sazi e affamati, mai in pace perché non ci è dato possedere alcun   “bene”…siamo – dicono - solo una macchina desiderante…che vuole “più vita e più che vita” - come direbbe Simmel – denunciando la sua radicale miseria…

Il mondo “latino” crolla da ogni parte col suo progresso e la sua scienza mendace. Perde senso ogni giorno di più. Per non essere inghiottiti dal non senso universale è bene per noi tornare alla nostra “vatra” dove fa luce un fuoco mansueto?

Dice un filosofo d’oggi: “Nessuno di noi abita il mondo, ma esclusivamente la propria visione del mondo” (Galimberti: La Repubblica 15 dic. 2004). Sembra ripetere i versi di Quasimodo: “Ognuno sta solo/ sul cuor della terra/ trafitto da un raggio di sole/ ed è subito sera”. Il raggio di sole per noi è quella vatra che illumina il nostro cammino? Se  sapremo prendere coscienza di questa visione, di questa luce, di questo fuoco potremo trascorre dignitosamente la nostra breve giornata, senz’essere ridotti a inconsapevoli cose tra le cose, latini tra i latini, come comanda il mondo globalizzato dove tutte le vacche sono grigie?

3) Potrei troncare qui il mio discorso, ma desidero ancora precisare che nel tuo scritto, dove disegni un’umanità a una dimensione, dimentichi molte cose. Tu  dici che bisogna prendere un solo problema alla volta e sviscerarlo fino in fondo. Però prendendo solo “un” problema assumi un punto di vista angusto, finendo per negare non solo le cose che gli stanno attorno ma il problema stesso “individuato”: “Omnis affirmatio est negatio”. E tu tagli fuori quelle illusioni che aiutano l’uomo a sopportare la vita. Iniziamo da bambini con il giuoco a trasferirci "altrove" con la fantasia, a superare il mondo così com’è. Nel mito Prometeo dà all’uomo impotente “typhlàs elpidas”, le “speranze che accecano” – non è qui importante la speranza quanto la cecità, senza illusioni, senza la droga mentale, l’uomo si avvelena con le droghe chimiche o si uccide come Ortis, Werther, il figlio di Agnelli. Malati? Ma chi possiede la sanità mentale? Senza illusioni l’uomo non sopporta la vita. Le illusioni vengono per prime, prima del pane, prima della ricchezza. Ortis, Werther, e Agnelli erano ricchi. Anche tu sei ricco: che ti manca? Ma allora perché vai cercando i profumi delle gjitonie? Perché lasci Roma per Lungro? Perché ti ostini  a scrivere in arbëreshë? La ricchezza non ti basta? Perché un merlo nero ( non abbiamo aquile dalle nostre parti) ti divora il fegato? Hai regalato anche tu “cieche speranze” agli uomini (ai lungresi che possono arricchire e a te stesso) rubandole agli dei, e ora ne paghi il fio? E poi perché arricchiamo? Non arricchiamo per  avere accesso al divertimento, per toccare con mano quelle illusioni che fuggono sempre più lontano? Non arricchiamo per quel carnevale giornaliero in cui vestiamo le maschere più eleganti per coprire le nostre nudità? Non è l’illusione il fine e la ricchezza, il mezzo? Anche il povero sopporta il mondo, ma non senza un’illusione. I santi erano poverissimi, ma non senza illusioni che chiamavano “Verità”.

4) Noi viviamo solo se dimentichiamo che cos’è la vita. Noi cerchiamo solo quel “divertissement” di cui parla Pascal. “Divertissement” che non riguarda solo il divertimento, il passatempo, ma soprattutto il lavoro. Il lavoro è precisamente il “divertissement” (il dis-trarsi) per eccellenza. Quanti sono quelli che sanno stare da soli con se stessi in ozio? Senza pensare? Hanno paura dell’abisso del niente che gli apre l’ozio. Il silenzio, l’ozio, tolgono all’uomo le difese contro il niente. Per questo l’uomo ha bisogno di dimenticarsi nel lavoro. Poi contrabbanda questo bisogno con le favolette morali che si racconta per nobilitare il suo fare. Il lavoro che in origine è stato sentito come una maledizione, oggi è la benedizione  di una divinità, Economia, alla quale siamo disposti a sacrificare tutto, soprattutto la libertà, e la dignità. Senza il “divertissement” (de-vertere, portare la mente altrove; dis-trarsi da qui), senza le droghe che gli offrono Economia, con i suoi miracoli, la televisione, lo stadio, i concerti dove si piangono tutte le lacrime che ci portiamo dentro; la scienza con i suoi splendenti frutti avvelenati, le vacanze durante le quali dimentichiamo com’è il mondo, senza le favole a lieto fine che ci raccontiamo, forse ascolteremmo  la voce del grande Sileno o di Giobbe: “meglio per l’uomo non essere nato e una volta nato morire il più presto possibile”.

 E noi che inconsapevoli, per una speranza di futuro, abbiamo generato figli che aumentano il dolore del mondo, questo dovremmo saperlo bene: vivano le illusioni e l’arbreshità dove metti in pace le tue angosce.

Credo che questo scritto ti dispiacerà, ma sono anch’io alla fine, in maniera confusa, impacciata e inadeguata, un servo della Verità.

Lo considererai nichilista. Va bene. Io amo il nichilismo, perché mi mette davanti alla mia responsabilità. Non c’è niente che possa rendere più vere le mie decisioni. Esse si radicano in me, nelle mie visioni di mondo. E se so che ne sono io l’unico responsabile può darsi che io possa assumerle con leggerezza, rispondendo a quella sola legge che dice: neminem laede, non far male a nessuno. Se mi ritengo mansueto, può darsi che la mia mansuetudine sia tutta di matrice arberisca…

Tuo

Nando Elmo

Rivarolo, 15 dic. 004