METAREÇENCJONË E “ALFABETIZZAZIONE ARBËRESHE”

( AIADI, -, Botime “Il Capitello”, Torino, 2000  2 vëllime)

Oj sholë, oj sholë nga vanë e e zunë! Është  vërtetë se një shqiptare e re e njeh pak gjuhën e botën arbëreshe e se prexhudhixet (= paragjikimet) moderniste integraliste vënë rrënjë më faxhulu (=lehtë) te shpirtrat e ri, po një çë vë duar mbi tastierën e shkruan një reçenxjonë pënxonj(= mendoj) se një çikë kripë ndë tru kish’t’e kish (= do të duhejë ta kishte)…. Sidoqoftë, një shurbes (= gjë) Orjeta Hashorva m’e mësoi: jo vetëm tatmadhrat (= gjyshërit), po edhe tatën (= babajn) i kam talebanë. S’e fshehënj se ki zbulim i papritur më pataksi (= më shtangu): na ndë katund nëng kemi xhami, e tatmadhrat, mëmajetra  e mëmatac (= gjyshet), mëma, tata janë gjithë të pakëzuar, u martuan gjithë ndë qishë, vejin e venë gjithë ndë meshë e novena! Më pakëzuan, më krezmartin, bën’e bëra la prima komunione (më bënë të merrja kungimin e parë), ndë shpi bëjim presepin, ziajim grurë e e spëndojim (= e shpërndanim) për të Vdekurit, virjim kreshmezën te finestra (= dritarja), hajim qiqra me tumac ditën e Shën Xhusepës, këndojim (e këndomi!) Lazarin të shtuntën e tij, kalimeret te Java Madhe e Kristos Anesti ndër Pashkë, hajim tumac me qumësht Saucjunët (= Ditën e Shëlbimit), vejim ndë Shën Mëri Katinë, ndë Shën Mëri Pulin,  ndë Shën Mëri Petirut e te Shën Mëria e Borës, për të mos folur për priçësjunat e Shën Mërisë të Bon Kunxilit, Shën Mërisë Pjetatës e Shën Mërisë  Rruzarit çë s’këcehej një, si s’këcejim mengu një vit një vizitë Strigarë te Shën Kozmi e Damiani, e Paolë te Shën Frangjisku…

Me fjalë  të tjera, pënxoja se ishin të krishterë. Jam pa fjalë! Ndë aqë vjet çë shkova me ta, s’kapirënj(= kuptoj) si bëra të mos të adunarsha (= ta vëja re). Po edhe më shumë më lanë pa fjalë lle raxhoni (= arsyet) nga të cilat zonja o zonjusha Hashorva nxier konkluzionin(= përfundimin) se ata e  mandaj gjithë arbrëreshët e gjithë njërëzit që bëjin si ata ishin e janë talebanë: ajo thot se tatmadhrat e mi e tata ishin talebanë sepse ishin bujq, vejin e shurbejin jashtë e qelljin gjithë të mirat ndë shpi, e sepse mëmajetra, mëmatac e mëma ishin nikoqire, ndreqjin të mirat çë të shoqrat qelljin ndë shpi, pastrojin shpinë e rritëjin fëmijët.

Më kunxullarin (= ngushëllon) një cikë kundi (= fakti) se nga oservacjonat (= vërejtjet) çë e nderuara Hashorva bën mbi ca fraza (= fjali) të librit “Alfabetizzazione Arbëreshe” nxiar se tatëmadhrat e mi ishin më talebanëra se tata, sepse ata s’i dërguan të bilat ndë skollë, po i mbajtën ndë shpitë, e mua tata më dërgoi. Te ki miloramend (= përmirësim) ka ndikuar (= mbase ndikoi) ndle Zot Enver Hoxha.

E njera këtu, megjithse  se s’prisja, vi,  e açetarënj (= pranoj) si është shurbesin (= punën) e adhatarem (= përshtatem). Po ajo çë propju ng’kapirënj është sepse  zonjës o zonjushës Orjetë s’i pëlqen të thuhet se gratë e mira janë ato çë s’thonë të rreme. U e mjera pënxoja vërteta se t’rremet është mirë të mos të thuhen e se kush nëng i thotë, grua o burrë, është i mirë. Te libri numënaren (= përmenden) gratë, po njera nan = tani)i ngë shihja skandall e, nella mia inxhenuità (= nga naiviteti im), nëng rrëshirënj (= ia dal) t’e shoh mengu nani çë reçensuesja më hapi sitë. Forsi(= mbase) më pështoi gjë, te gjithë ki ndërrim zakonesh çë ësht’e ndodh ndëpër botë këta vitet e fundit! E menu mallu (= gjysma e së keqes) se allmeno (= të pakten) lla “par condicio” e sesevet ruhet, sepse ndëse “Ndonjë burrë ka të jetë i mirë”, “Ndonjë  grua është e mirë” (f. 26, vwllimi 2), po këtë reçenxuesja s’e vuri re e vuri me të trasha vetëm kundin e gravet. Mund’e thërrisja (= quaja) prexhudix (= paragjykim) feminist estremist, po s’e bënj, se di se ndë shqipe kjo fjalë “feminist” s’ka një vjemethënie të mirë  e mund lehet ndënjetër mallindez (= keqkuptim). E më duket se mallindeze xha ka shumë, sepse zonja o zonjusha Hashorva edhe njetër shurbes ngë kapirti shumë mirë. Kur skandalixaret se te faqja 34 e vëllumit twë dijtë (= të dytë) të librit “Alfabetizzazione…“ shkruhet “gjithë të krishterët patën qënë vrarë nga fondamentalistët islamikë alxherianë” e e tradhuçirin lëtisht (= italisht) “Tutti i cristiani furono uccisi dai fondamentalisti islamici algerini”, ajo s’kapirti  fare se këtu jo me shqipen kemi çë të bëmi, po me arbërishten, gjuhën e folur nga arbëreshët. Ndëse zonjës o zonjushës Orjetë sitë s’ia kish mbillur mosnjohja e arbërishtes këtë e kish vënë re, e, parë se të shkruanij çoti, kish parë se te faqja 36  e vëllimit të dijtë të librit, shkruhet qaru e më qaru (= qartë e më qartë) se forma si “patën qenë vrarë” ndë dialetet arbëreshë vijën me thënë “ishin po të vritëshin, po nëng u vranë”,  e mandaj fraza e inkriminuar duhet traduçirtur lëtisht: “Tutti i cristiani furono sul punto di essere uccisi dai fondamentalsiti islamici algerini”.

Po reçensuesja jonë një çikë fondamentaliste (moderniste, feministe në kuptimin italian të fjalës, shqipo-letrare, etj…) ka të jetë (= mbase është me të vërtetë), sepse më posht vet’e e zë ndutu (= drejt e me) me fashizmin çë mbajti hapur katedrën e arbërishtes ndë Kulexhin e Shën Mitrit.

Këtu pënxonj se kemi çë të bëmi me një rifles ( = refleks) të kondicjonartur të larjes së truvet të motit të ndle Zot Enverit. Se katedra e arbërishtes shqipe Shën Mitër qëndroi e haptë gjatë fashizmit  e  mbëllitën me demokracinë është fakt historik i provuar. Shën Mitër ndë atë mot vijin e studiarjin (= vinin për të studjuar) edhe shumë shqiptarë. Mund diskutirmi (= diskutojmë) sepse, e se kuj i shurbenij, po fakti është fakt e te faqja 72 e “Alfabetizzazione…” thuhet vetëm fakti, pa bërë valutaciona ( = vlerësime). O mos hereherë, për të mbajtur kutjend (= për të kënaqur) zonjën o zonjushën Hashorva kish të u kish shkruajtur se Katedrën fashizmi e mbëlliti? Ka anët tona jemi të mësuar t’i mbajmë veç e veç faktet nga valutacjonat storike e politike çë mund të jipen për ta..

E nanì (= tani) lenmi të avizonj (= lajmëroj) gjithë ata çë mirren me mbledhje përrallezësh e fjalësh të urta: parë se t’i publikarni (= botoni) këto shurbise, ruani (= shikoni) mirë ndëse janë “politically correct”, sepse dihet se stërtatmadhrat tanë kishin shumë prexhudixe për gratë, animaltë e shumë shurbise të tjera  e se ture djavasur (= lexuar) ndënjë fjalë të urtë e ndënjë përralez të atij moti fëmijët tanë mund të qëndrojin të traumatixartur për ngamot (për gjithëmonë).

Është si kundi i përrallezës së Kapuçeto Rosos, çë fondamentalistët ekoloxhistë thonë se ngë ka të rrëfihet më se fjet keq për ujkun o i asaj të Çenerendolës çë fondamentantalistet feministe në kuptimin italian të fjalës duan të  çenxurarjën se thot se Çenerendola e mjerë është e mirë përse lan e pastron.

E, ju, prindë,  për të mos të rrezikoni të bëni dëme të pandreqshme, ju parkalesënj (= lutem) të mos t’i rrëfieni fëmijëvet se çë bëjin tatmadhi e mëmatac, anxi (= bile)  rrini akortu edhe me atë çë bëni ju mëmë e tatë. Ju s’e dini, po këto shurbise mund t’i shtrëmbinj mentalitetin (= mendësinë). Është më mirë të harromi gjithsej, nga vimi, kush jemi, si fjasim… Anxi, gjegjënmi mua: për të buthtuar se jemi modernë, bëmi “tabula rasa” nga gjithë kujtimet e traditat e bijëvet i rrefiemi se tatmadhrat ishin astronautë e se arbëreshët erdhën me një astronavë të madhe nga Venere (= Venusi) (shih i kartoni animati (= filmat multiplikativë), ku mëmataca e mëmajetra bëjin Velinet pa tru e me sisët e shalët përjashta (shih “Strisha la Noticja”).

Më modernë se kështu!

Nëng di ndë kam të qeshënj o të qanj

(= Nuk di nëse duhet të qesh ose të qaj).

METARECENSIONE DI “ALFABETIZZAZIONE ARBËRESHE”

(AIADI, - , Edizioni “Il Capitello”, Torino 2001, 2 volumi)

Oh cielo, oh cielo, a cosa si sono appigliati! E’ vero che una giovane albanese d’Albania conosce poco la lingua e il nostro mondo arbëresh e che i pregiudizi modernisti integralisti mettono più facilmente radici negli spiriti giovani, ma una persona che si mette alla tastiera a scrivere una recensione penso che un po’ di sale in zucca dovrebbe avercelo…. Comunque, una cosa Orieta Hashorva me l’ha insegnata: non solo i miei nonni, ma anche mio padre li ho talebani. Non nascondo che questa scoperta improvvisa mi ha lasciato di stucco: noi in paese non abbiamo moschee e i miei nonni e le mie nonne, mia madre, mio padre sono tutti battezzati, si sono sposati in chiesa, andavano e vanno tutti a messa e alle novene! Mi hanno battezzato, cresimato, fatto fare la prima comunione, in casa facevamo il presepe, bollivamo il grano e lo distribuivamo per la Commemorazione dei Defunti, appendevamo il pupazzetto della Quaresima alla finestra, mangiavamo pasta e ceci a San Giuseppe, cantavamo (e cantiamo!) Lazzaro il sabato relativo, le kalimere e Christos Anesti a Pasqua, mangiavamo pasta al latte all’Ascensione, andavamo alla Madonna della Catena, alla Madonna  del Pollino,  alla Madonna del Pettoruto e alla Madonna della Neve, per non parlare delle processioni della Madonna del Buon Consiglio, della Madonna della Pietà e della Madonna del Rosario, che non se ne saltava una, come non saltavamo neppure un anno la visita San Cosmo Albanese ai Santi Cosmo e Damiano, e a Paola, a San Francesco. In altri termini, pensavo fossero cristiani. Sono senza parole! In tanti anni passati con loro, non so come abbia potuto non rendermene conto! Ma ancora di più mi hanno lasciato senza parole i motivi dalle quali la signora o signorina Hashorva trae la conclusione che loro e pertanto tutti gli arbëreshë e le persone che si comportano come loro erano  e sono talebani: lei dice che i miei nonni e mio padre sono talebani perché erano agricoltori, andavano a lavorare in campagna e portavano ogni ben di Dio a casa e perché le mie nonne e mia madre erano casalinghe e sistemavano tutto ciò che i mariti portavano a casa, pulivano la casa e allevano i figli.

Mi consola un po’ il fatto che dalle osservazioni che la  distinta Hashorva fa su alcune frasi del libro “Alfabetizzazione arbëreshe” deduco che i miei nonni erano più talebani di mio padre, perché loro non hanno mandato le proprie figlie a scuola, ma le hanno tenute a casa, mentre mio padre mi ci ha mandato. Su questo miglioramento avrà influito la buon’anima di Enver Hoxha!

E fin qui, anche se non me l’aspettavo, via, accetto la cosa com’è e mi adeguo. Ma quello che proprio non capisco è perché alla signora o signorina Orjeta non piace che si dica che le donne buone siano quelle che non dicono bugie. Io poverina pensavo che le bugie sia bene non dirle e che chi non le dice, uomo o donna che sia, sia buono. Nel libro si citano le donne, ma finora non ci vedevo nessuno scandalo e, nella mia ingenuità, non riesco a vedercelo neanche adesso che l’autrice della recensione mi ha aperto gli occhi.

Forse mi è sfuggito qualcosa, in tutto questo mutamento di costumi che sta verificandosi nel mondo in questi ultimi anni. E meno male che almeno la par condicio dei sessi è salvaguardata, perché se “Qualche uomo sarà pure buono”, “Qualche donna è buona” (p. 26, vol. II), ma di questo l’autrice della recensione non s’è accorta ed ha messo in grassetto solo la faccenda delle donne. Potrei definirlo pregiudizio femminista estremista, ma non lo faccio perché so che il  termine “feminist” in albanese ha un significato negativo, per cui potrebbe nascere qualche altro malinteso. E mi sembra che di malinetsi ce ne siano già troppi, perché la signora e signorina Hashorva anche un’altra cosa non ha ben afferrato. Quando si scandalizza che a pagina 34 del libro “Alfabetizzazione…” è scritto che “gjithë të krishterët patën qënë vrarë nga fondamentalistët islamikë alxherianë” e lo traduce in italiano come “Tutti i cristiani furono uccisi dai fondamentalisti islamici algerini” , non ha proprio capito che qui non è con lo shqip che abbiamo a che fare, ma con l’arbërisht, la lingua parlata dagli arbëreshë: Se alla signora o signorina Orjeta non avesse chiuso gli occhi la non conoscenza dell’arbërisht, certamente se ne sarebbe accorta, e prima di scrivere sciocchezze, avrebbe visto che a pagina 36 del secondo volume del libro è scritto chiarissimamente che forme come “patën qenë vrarë” nei dialetti arbëreshë significano “furono sul punto di essere uccisi, ma non furono uccisi” e pertanto la frase incriminata tradotta in italiano “Tutti i cristiani furono sul punto di essere uccisi dai fondamentalsiti islamici algerini”. Comunque, l’autrice della nostra recensione un po’ fondamentalista (modernista, femminista nel significato italiano del termine, albano-letteraria, ecc. ) deve essere davvero, perché più avanti se la prende addirittura col fascismo che ha tenuto aperta la cattedra di albanese nel Collegio di San Demetrio. Qui penso che abbiamo a che fare con un riflesso condizionato del lavaggio del cervello dell’epoca di Enver Hoxha. Che la cattedra di albanese a San Demetrio sia rimasta aperta durante il fascismo e sia poi stata chiusa con l’avvento della democrazia è un fatto storico. A San Demetrio in quel periodo venivano a studiare anche molti albanesi d’Albania. Possiamo discutere sul perché e su a chi giovasse, ma il fatto resta fatto ed a pag. 72 di “Alfabetizzazione…” si riferisce il fatto, senza esprimere valutazioni. O forse per compiacere la signora o signorina Hashorva si sarebbe dovuto scrivere che il fascismo chiuse la cattedra?

Dalle noste parti siamo abituati a tenere separati i fatti dalle valutazioni storiche  e politiche che se ne possono dare.

E ora lasciatemi avvertire coloro che si occupano di raccogliere favole e proverbi: prima di pubblicare questi materiali, guardate bene che siano “politically correct”, perché è risaputo che i nostri avi avevano molti pregiudizi riguardo le  donne, gli animali e moltre altre cose e che leggendo qualche proverbio o qualche favola di quel tempo i nostri figli potrebbero rimanere traumatizzati per sempre.

E’ come la storia della favola di Cappuccetto Rosso, che i fondamentalsiti ecologisti non vogliono si racconti perché parla male del lupo, o di quella di Cenerentola che le fondamentaliste femministe nel significato italiano del termine vogliono censurare perché dice che la povera Cenerentola è buona perché lava e pulisce.

E voi genitori, per non rischiare di fare danni irrimediabili, vi prego di non raccontare ai vostri figli cosa facevano i nonni e le nonne, anzi, fate attenzione anche a quello che fate voi stessi, padre e madre. Voi non lo sapete, ma queste cose potrebbero stravolgerne la mentalità. E’ meglio dimenticare tutto, da dove veniamo, chi siamo, come parliamo… Anzi, datemi ascolto; per dimostrare che siamo moderni, facciamo “tabula rasa” di tutti i ricordi e le tradizioni e ai nostri figli raccontiamo che i nonni erano astronauti e che gli arbëreshë sono venuti da Venere con una grande astronave (vedi i cartoni animati) dove la nonna paterna e quella materna facevano le Veline  senza cervello e con le poppe e le cosce nude (vedi  “Striscia la notizia”).

Più moderni di così!

Non so se ridere o piangere.