(DIS)ALFABETIZZAZIONE… ARBËRESHE

di Orjeta Hashorva

“In Afghanistan i Talebani hanno imposto un regime di apartheid, fondato sull’integralismo religioso e la discriminazione sessuale…”

Dove osano i talebani ora osa anche l’A.I.A.D.I? Oppure è soltanto colpa dei curatori del testo “Alfabetizzazione arbёreshe”? E sì, perché la volontà di tutela ma soprattutto di diffusione della cultura arbёreshe, in questo testo, si trasforma in una scorretta “diffusione ideologica”. “Alfabetizzazione arbёreshe” è composto di due volumi, pubblicato nel 2001, dall’Associazione Insegnanti Albanesi d’Italia, con i finanziamenti della Commissione delle Comunità Europee-Direzione Generale XXII-Istituzioni ed Enti italiani e avvalendosi di un gruppo di autori e di un coordinatore. È un testo per l’insegnamento della ‘lingua arbёreshe’ nelle scuole elementari e medie. In questo testo troviamo espressi delle frasi che per l’ideologia che rispecchiano non ci sembrano idonee da presentare a dei ragazzi. Chi ha la possibilità di avere tra le mani il testo non può che rimanere colpito da una perfetta e bellissima grafica colorata fatta dalla casa editrice “Il Capitello”. Ma basterà fermarsi a pagina 58 del primo volume, precisamente nella lettura “Bujku” (Il contadino), che qui riportiamo con la traduzione degli stessi autori;

BUJKU

Bujku ёshtё njё burrё çё shёrben shumё.                                            

Ai vete nga dita poshta me qe e me lopё.                                

Me qe punon dherat e nga vit mbiell grurё shumё,                   

mel, thekёr, qiqra, bathё e llathure.                                         

Me qerre  qellёn nё shpi gjithё tё mirat.                                              

E shoqja, e urtё si nikoqire,                                                

ndreqёn tё mirat çё i shoqi siell,                                         

pastron shpinё e rritёn fёmijёn.                                         

IL CONTADINO

Il contadino è un uomo che lavora molto.

Egli va ogni giorno in campagna con i buoi e con le vacche.

Con i buoi ara i terreni e ogni anno semina molto grano,

granturco, segala, ceci, fave e cicerchie.

Col carro porta a casa ogni bene.

La moglie, quale saggia padrona di casa,

sistema i beni che il marito porta,

ordina la casa e cresce i figli.

per ritrovare l’immagine della donna matronale, alla quale, durante l’Italia fascista, veniva affidato l’essenziale compito di generare la prole ed essere saggia custode del focolare. Per fortuna quell’epoca è finita, ma questo testo, dopo settant’anni non sembra essersene accorto.

La scelta che potrebbe essere giustificata come casuale da parte degli autori, è smentita da altre frasi, esprimenti la volontà di trasmettere ai ragazzi arbёreshё nella loro lingua (purtroppo)-madre, ciò che probabilmente in italiano si sarebbe scritto con meno leggerezza. Riportiamo, infatti, dal secondo volume del testo le seguenti affermazioni, le quali, precisiamo, non sono state manipolate estraendole da un determinato contesto per darne una personale interpretazione, in quanto si tratta di un elenco di frasi, con le quali forse si cerca di spiegare il genere femminile e quello maschile. La traduzione, invece in questo caso è nostra. Ecco le frasi:

pagina 23:

Miqёt tanё rrinё mirё.

I nostri amici stanno bene.

Vashzat tona rrinё mbё shpi.

Le nostre ragazze stanno a casa.

pagina 25:

Cilёt janё shokёt e vёrtetё?

Chi sono i veri amici?

Shokёt e vёrtetё janё ata me besё.

I veri amici sono quelli fedeli.

Cilat janё gratё e mira?

Chi sono le brave donne?

Gratё e mira janё ato çё nёng thonё tё rreme.

Le brave donne sono quelle che non dicono bugie.

pagina 25:

Ndonjё burrё ka tё jetё i mirё.

Ci sarà qualche uomo buono.

Ndonjё grua ёshtё e mirё.

Qualche donna è buona.

pagina 25:

Disa burra rrinё mbi udhё e disa gra rrinё nёn udhё.

Anche se il senso di questa frase non è chiaro, la traduciamo letteralmente per una mancata comprensione:

Alcuni uomini stanno sopra la strada e alcune donne stanno sotto la strada.

pagina 26:

Gjithё burrat janё e shёrbejёn nё kopsht.

Tutti gli uomini stanno lavorando nell’orto.

Gjithё gratё janё e shёrbejёn nё shpi.

Tutte le donne stanno lavorando a casa

pagina 34:

Qofshin bekuar ato gra çё dinё e rrinё te vendi i tire. 

Siano beate quelle donne che sanno stare al posto loro.

A noi pare che questo sia “un gioco scorretto” da parte di chi ha giocato. Scorrettezze del genere non fanno che infangare non solo gli autori del testo o l’A.I.A.D.I., ma la stessa minoranza arbёreshe, la quale in questo testo vede utilizzata la propria lingua per scopi ideologici anti-costituzionali non solo italiani ma anche europei e l’utilizzo di fondi pubblici per affermazioni che non hanno niente a che fare con la nostra cultura sembra veramente ingiusto.

Ma purtroppo, se fosse finita qui forse sarebbe andata bene, ma il peggio arriva a pagina 34 dove si legge:

GJITHË TË KRISHTERËT PATËN QËNË VRARË NGA FONDAMENTALISTËT ISLAMIKË ALXHERIANË.

TUTTI I CRISTIANI FURONO UCCISI DAI FONDAMENTALISTI ISLAMICI ALGERIANI.

Ci chiediamo a questo punto: Quali siano i propositi di questo testo? Dato il delicato momento storico che il mondo intero sta attraversando con il dilaniare di guerre di religione, questo esercizio di lettura, se così si può definire, è di grande pericolosità e neanche qui, purtroppo, la scelta non può chiamarsi “Casualità”. Su un testo come “Alfabetizzazione arbёreshe”, che insegna la scrittura di una lingua trasmessa per secoli oralmente, risulta veramente disgustoso approfittare delle nuove norme di tutela, attese da anni, che permettono l’insegnamento della lingua e cultura, utilizzandola come LINGUA DI DIFFUSIONE IDEOLOGICA E NON CULTURALE.

Ciò è ancora dimostrabile ancora nel secondo volume dove nella parte storica, a pagina 72 troviamo, senza una particolare continuità con ciò che è detto né precedentemente e né in seguito:

Po fashizmi mbajti tё hapur skollёn e arbёrishtjes, Shёn Mitёr, ku vijin tё studhjojin edhe Shqiptarё.

Ma il fascismo ha tenuto aperto la scuola arbёreshe, a San Demetrio Corone, dove venivano a studiare anche gli albanesi (shqiptarё).

 Anche qui si dà una visione incompleta dei fatti storici, giungendo a strumentalizzare come gesto di libertà del fascismo una scelta opportunistica, finalizzata a “usare” gli arbёreshё come strumento di diffusione e propaganda dell’ideologia fascista nella terra di conquista, l’Albania.

A questo punto resta ben poco da dire, si sarebbe preferito, anche se per l’ennesima volta, continuare le dispute sulle scelte linguistiche, ma pensiamo che quello che si è detto, abbia la priorità assoluta su tutto, in quanto per secoli gli stessi arbёreshё sono alla ricerca di un effettivo riconoscimento di pari dignità culturale e religiosa e penso che non siano mai stati fomentatori di fondamentalismi. 

Per concludere, ricordiamo che nei … campi…la donna arbёreshe ci è sempre andata!

Orjeta Hashorva

ÇALFABETIZIM I ARBËRESHËVE

“Në Afganistan talebanët  imponuan një regjim apartheid-i  të themeluar mbi integralizmin fetar dhe dallimin gjinor”

Ku guxojnë talebanët atëherë guxon edhe A.I.A.D.I.? Apo faji është vetëm i hartuesve të librit “Alfabetizzazione arbëreshe”? Kjo thuhet për arsye se mbrojtja dhe përhapja e gjuhës dhe e kulturës arbëreshe në këtë libër shndërrohet edhe në një “përhapje ideologjike” të gabueshme.

Teksti “Alfabetizzazione arbëreshe”, i botuar në vitin 2001, është i përbërë nga dy vëllime dhe është pronë e Shoqatës së mësuesve arbëreshë të Italisë, mbështetur nga fondet e Komisionit të Komuniteteve evropiane-Drejtoria e përgjithshme XXII-Institucione dhe Ente italiane dhe hartuar nga një grup autorësh me një drejtor kujdestar. Është një tekst për mësimdhënien e ‘arbërishtes’ në shkollat fillore dhe të mesme. Në këtë libër gjejmë disa mendime që përligjin një ideologi, e cilanuk na duket e përshtatshme për fëmijë të kësaj moshe.

Kush ka mundësinë ta shohë këtë libër është e pamundur të mos i pëlqejë grafika e bukur shumëngjyrëshe e bërë nga shtëpia botuese “Il Capitello”. Mirëpo, mjafton t’i hedhim një sy tekstit “Bujku” në faqen 58, të vëllimit të parë.

BUJKU

Bujku ёshtё njё burrё çё shёrben shumё.                                            

Ai vete nga dita poshta me qe e me lopё.                                

Me qe punon dherat e nga vit mbiell grurё shumё,                   

mel, thekёr, qiqra, bathё e llathure.                                         

Me qerre  qellёn nё shpi gjithё tё mirat.                                              

E shoqja, e urtё si nikoqire,                                                

ndreqёn tё mirat çё i shoqi siell,                                         

pastron shpinё e rritёn fёmijёn.                                         

S’do mend se ky imazh i gruas, të kujton atë të Italisë fashiste, nё tё cilёn gruaja kishte si detyrë më të rëndësishme rritjen e fëmijëve dhe punët shtëpiake. Fati deshi që ajo periudhë mori fund, por me sa duket autorët e librit ende, pas shtatëdhjetë vjetësh, s’kanë mundur të lirohen prej një qëndrimi të tillë.

Zgjedhja e këtij teksti mund të arsyetohet nga ana e autorëve si rastësi, por nuk është kështu sepse, në libër janë edhe disa  fjali të tjera, të cilat shprehin në gjuhën amtare të fëmijëve arbëreshë, disa argumente që lidhen me këto mendime dhe që mbase në gjuhën italiane do të ishte menduar më shumë para se tё shkruhej.

Nga vëllimi i dytë sjellim disa fjali, të cilat nuk i kemi nxjerrë nga një tekst për t’i dhënë kuptimin që ne mund tё dёshironim, po janë marrë nga një listë, me të cilën mbase kёrkohet tё shpjegohet gjinia femërore dhe mashkullore. Në këtë rast përkthimi në italisht e bëra unë. Ja fjalitë:

faqja 23:

Miqёt tanё rrinё mirё.

I nostri amici stanno bene.

Vashzat tona rrinё mbё shpi.

Le nostre ragazze stanno a casa

faqja 25:

Cilёt janё shokёt e vёrtetё?

Chi sono i veri amici?

Shokёt e vёrtetё janё ata me besё.

I veri amici sono quelli fedeli.

Cilat janё gratё e mira?

Chi sono le brave donne?

Gratё e mira janё ato çё nёng thonё tё rreme.

Le brave donne sono quelle che non dicono bugie.

faqja 25:

Ndonjё burrё ka tё jetё i mirё.

Ci sarà qualche uomo buono.

Ndonjё grua ёshtё e mirё.

Qualche donna è buona.

faqja 25:

Disa burra rrinё mbi udhё e disa gra rrinё nёn udhё.

Kuptimi i kësaj fjalie më duket jo shumё i qartë dhe e pёktheva italisht kёshtu:

Alcuni uomini stanno sopra la strada e alcune donne stanno sotto la strada.

faqja 26:

Gjithё burrat janё e shёrbejёn nё kopsht.

Tutti gli uomini stanno lavorando nell’orto.

Gjithё gratё janё e shёrbejёn nё shpi.

Tutte le donne stanno lavorando a casa

faqja 34:

Qofshin bekuar ato gra çё dinё e rrinё te vendi i tire. 

Siano beate quelle donne che sanno stare al posto loro.

Na duket kjo një “lojë me hile” e kёtyre lojtarёve. Hile të tilla përbuzin jo vetëm autorët e tekstit ose A.I.A.D.I-in, por tё gjithё arbёreshёt, duke parё nё kёtё libёr njё pёrdorim tё gjuhёs arbёreshe me synime ideologjike jo vetёm tё papranueshme pёr Kushtetutёn italiane, por edhe tё asaj tё porsalindur evropiane. Së këndejmi pёrdorimi i shpenzimeve tё fondeve shoqёrore pёr pohime qё s’kanё lidhje me kulturёn arbёreshe, na duket e padrejtё.

Me këto nuk mbaron e keqja, kemi shembuj edhe më të rëndë. Kështu nё faqen 34 lexojmё:

GJITHË TË KRISHTERËT PATËN QËNË VRARË NGA FONDAMENTALISTËT ISLAMIKË ALXHERIANË.

TUTTI I CRISTIANI FURONO UCCISI DAI FONDAMENTALISTI ISLAMICI ALGERIANI.

Bëhet pyetja: Çfarë qëllimi mund të ketë një libër i tillë? S’do mend se, duke pasur parasysh çfarё po ndodh nё kёtё periudhё tё historisё botёrore, ky ushtrim leximi, nёse mund tё përcaktohet kёshtu, ёshtё njё mësim i rrezikshëm. Vështirë është të besohet që zgjedhja e kёsaj fjalie ёshtё rastёsi. “Alfabetizzazione arbёreshe” ofron mёsimin e shkrimit të njё gjuhe qё pёr shekuj kaloi nga brezi nё brez vetёm nё mёnyrё gojore, dhe na befason keqpёrdorimi i normave ligjore, qё priteshin nga shumё vjet, pёr mёsimin e njё GJUHE PËR PËRHAPJE IDEOLOGJIKE DHE JO KULTURORE.

Nё vёllimin e dytё, aty ku tregohet historia e arbёreshёve, nё faqen 72, vërejmë diçka qё s’ka asnjë lidhje me brëndësinë e tekstit:

Po fashizmi mbajti tё hapur skollёn e arbёrishtjes, Shёn Mitёr, ku vijin tё studhjojin edhe Shqiptarё.

Ma il fascismo ha tenuto aperto la scuola arbёreshe, a San Demetrio Corone, dove venivano a studiare anche gli albanesi.

Edhe kjo është një dëshmi se si ngjarjet historike janё deformuar, duke i strumentalizuar si veprime lirie tё fashizmit, njё vendim oportunist, qё kishte si qёllim ‘pёrdorjen’ e arbёreshёvet  pёr tё pёrhapur dhe propaganduar  ideologjinё fashiste nё Shqipёrinё e pushtuar.

Nuk po zgjatem më shumë për arsye se shembujt që solla janë të mjafueshëm. Po theksoj vetëm se arbёreshёt janё nё kёrkim të njohjes e të dinjitetit kulturor dhe fetar tё barabartё dhe jam e bindur qё s’kanë qenё kurrё nxitёs të fondamentalizmave.

Nё fund, përkujtoj se nёpër ara……gruaja arbёreshe ka shkuar gjithmonё!