Anche le lingue vivono

Ricordando, raccontando, camminando

Con rispetto parlando

Gli irlandesi parlano e scrivono, oramai, in ottimo inglese. E l’irlandese è diventata una lingua morta, che i giovani devono studiare a scuola, per amor di patria (e che i grammatici irlandesi del VII sec. sostenevano essere la sola lingua perfetta dopo la confusione di Babilonia) (U. Eco,1996). Il tramonto della civiltà tribale gaelica, saldatasi nel corso dei secoli con la successiva tradizione cristiana, si fa risalire all’episodio della «fuga dei due conti» nel 1607 a seguito della «missione civilizzatrice» nei confronti del ‘barbaro e rozzo popolo irlandese’ cattolico da parte inglese protestante. In realtà si trattò di sanguinose guerre di colonizzazione, che videro gli irish combattenti perdenti, e a cui si aggiunse, in seguito, una drammatica crisi economica e sociale sfociata nella Grande Carestia - the Great Famine - tanto che molti furono costretti ad emigrare in America.

I Sardi risiedono nell’isola di Sardegna e si chiamano così per via della invasione operata col ferro da una flotta Shër-dana circa 3250 anni fa. I Feaci, la mite colta popolazione nuragica indigena (R. Pettazzoni, 1912), abitava in pace questa lontana terra di Scheria, come si dice nell’Odissea, ed era per loro il periodo del bronzo (M. Pittau, 1994).

I Sardi oggi parlano almeno 5 lingue sarde (+ altre). Possono usare il sardo agli esami scolastici e presentare tesi scritte finali nell’idioma nativo, avendo cura di impiegare la competente variante territoriale di ciascuna Università. Tra gli Scolastici di Cagliari e quelli di Sassari, infatti, c’è una sconsiderata ostentata irriguardosa contesa per l’adozione, come lingua unificata, dell’una o dell’altra parlata: evidentemente ciascuno parteggia per quella più prossima alle rispettive mura scolastiche. Una variante, quella centro-settentrionale, è più arcaica, limpida, fluente all’ascolto e più affine forse ai primi testi dei Contaghi (inventari feudali) (G. Meloni, A. Dessì Fulgheri, 1992) e della Carta de logu (Il codice di legge di Eleonora d’Arborea) (B. Pitzorno, 1984), l’altra, quella centro-meridionale, è più intrisa del divenire del tempo, forse, ma di certo esito vivo delle storiche vicende subite, che vi hanno lasciato il segno.

In questa lingua neolatina (che sostituì la lingua precedente, con l’eliminazione fisica, sono gli stessi romani a dirlo, di più di 90.000 sardi, cioè di tutti i maschi) ci sono residui accado-sumeri (R. Sardella, 1995), etruschi (M.Pittau, 1984), punici, greco-bizantini (G. Paulis, 1983), genovesi, pisani, catalani, castigliani, piemontesi (M. L. Wagner, 1916). C’è persino un inverosimile toponimo, Arbatax (leggi Arbatazh = 14 in arabo), che però, a detta degli storici arabi di scuola cairota e magrebina, lì non sono riusciti a mettere piede benché ben tre loro flotte furono armate allo scopo e però affondate da Poseidone (Mohamed M. Bazama, 1988).

I vecchi pastori e i mezzani conoscono benissimo la variante che non parlano, perché era uso mandar lontano i figli a fare i garzoni, i servi-pastori (=teracu da traco, su meri è il padrone, cf. arb. delëmeri i mirë). E nei giorni di festa essi sono tuttora in grado di cantare a memoria lunghi mottetti in entrambe le forme linguistiche. Le nouve generazioni, occupate o disoccupate, parlano un sardo liquefatto, diluito nel vocabolario italiano.

Tentativi di mandare in onda telegiornali o di inserire pagine in sardo sui giornali restano tentativi, che non decollano. Più successo hanno spettacoli di varietà o rappresentazioni scolastiche, teatrali o televisive di commedie, farse o tragedie: lì trovi la creativa eleganza della lingua, impreziosita da tutto ciò che il quotidiano vivere odierno sembra ignorare.

Il clero sardo che, molto tempo prima dei noti fatti francesi, seppe guidare i “moti thiesini” contro la tirannia dei barones, e che per questo subì l’arresto - e altro - di una quarantina dei suoi sacerdoti, non coltiva più la tradizione linguistica indigena diversamente dai suoi predecessori, forse per indolente assenza o per altezzosa protervia culturale o forse in ossequio a direttive superiori oppure per brama di più favorevole ‘carriera’. Il governo isolano non lesina risorse per la salvaguardia dell’identità non solo linguistica ma anche artistica, culturale, archeologica, turistica e territoriale. Della fierezza della propria Sardità ne fa il principale strumento per una rinascita economica imprenditoriale.

I Siciliani parlano in Siciliano… anche quando parlano in italiano, in inglese… ma si comportano come se si vergognino di una presunta inferiorità, subalternità culturale senza un domani, come se la storia proceda lontano dall’isola. Di recente volenterosi intellettuali specie operatori del mondo della scuola “bassa” si sono riuniti a Cefalù ed hanno incominciato ad interrogarsi “insieme” sul futuro della propria terra, sul come poter dare testimonianza propositiva, sul come tornare a coniugare intuito spirituale e competenze culturali, cioè come sfruttare la propria centralità geografica planetaria e l’esperienza storica plurimillenaria di coesistenza e di scambio per promuovere una irradiazione politico-culturale capace di arrestare ed invertire la miserabile pietosa ininterrotta processione migratoria di sofferenza solitaria in un processo propulsivo del ritorno rapido.

Gli abitanti della penisola appenninica, dalle propaggini meridionali pollino-silane e salentine fino all’arco alpino, la loro identità la legano perlopiù alla Azzurra Nazionale di Calcio e alla Rossa Ferrari, la prestigiosa autovettura da corsa. Vivono sicuri del loro benessere, della mitezza climatica assoluta, della supposta protezione irreversibile della UE e non sembrano avvedersi della fragilità del sistema-paese, dell’assimilazione culturale esterna, dell’assedio economico selvaggio, della destabilizzazione del mondo operata dalla stessa rapida evoluzione. In questa terra, quando era ancora costellata da una pluralità di città-stato (al pari della gloriosa Ellade), si scelse da parte della intellighenzia cultural-politico-diplomatica di adoperare la parlata “volgare” di Toscana perché possedeva sia una presunta comodità-identicità-semplicità fonetica con il latino ma ancor più per la sua più qualificata produzione artistica, letteraria e scientifica disponibile come pure per la sua esclusiva capacità costruttiva di potenti armi da fuoco e la conseguente ricchezza economico-finanziaria. Solo con la scolarizzazione obbligatoria di stato, la radio e la televisione questa lingua, in sé estranea e senz’anima, perché sovrapposizione intellettuale e non naturale, non frutto di autogenesi, cioè di origine popolare se non in Toscana, va diventando il mezzo di comunicazione unificato, anche se diluito nell’inglese, a discapito delle preesistenti parlate e lingue, che quanto ad anima, cultura e storia c’è ne hanno da vendere. Basti pensare alla lingua napoletana, che nelle sue varianti è parlata da Pescara fino allo Jonio ed illustra il genio creativo della sua gente nel mondo.

Tra le diverse parlate, troviamo al ridosso citeriore delle Alpi quelle finitime transalpine, retaggio ameboide di trascorsi sconfinamenti imperiali. Vi sono anche quelle di insediamenti di gruppo risalenti ad epoche remote. Talvolta furono vere invasioni, talaltra avvennero in pace, in assenza di contingentamenti formali all’immigrazione e in un certo senso in modo coordinato. Va ricordato che fino a tempi recenti (1954), il trasferimento individuale senza ingaggio di lavoro (anche interno) era in pratica possibile solo ai militari, ai capimastro, alle persone ricche, colte o al clero come quando “nel 1453 Costantinopoli venne conquistata dai Turchi. [E] O. Hiltbrunner commenta questo evento in maniera laconica: «gli ultimi (…) dotti emigrarono (…) verso l’Italia e trasmisero agli umanisti del Rinascimento la conoscenza dei testi originali greci»” (J. Ratzinger, 13 maggio 2004).

La più antica di tali consapevoli comunità è quella ebrea, che ininterrottamente da 22 secoli risiede a Roma. Essi vi giungono nel 170 a.C. al seguito degli ambasciatori mandati da Giuda Maccabeo per redigere un documento di pace e alleanza (1 Maccabei 8). Qui essi partecipano alla vita della città (Svetonio, Vita dei Cesari) e godono di privilegi (Flavio Giuseppe,II sec.). Sono 50000 nella Roma che conta un milione di abitanti. Sono una comunità con una struttura: scribi, dottori della legge, mercanti e artigiani. Sono citati nel Talmud, che hanno concorso a redigere. Nel 1160 un viaggiatore ci dice che le 200 famiglie residenti nell’Urbe sono integrate e colte. I loro guai iniziano con Callisto II ma sarà il IV Concilio Lateranense a sancire una barbara ininterrotta discriminazione… che durerà fino al 1896. Ma già dal 1907 al 1913 Angelo Sacerdoti, ebreo, guiderà l’amministrazione della Città Santa. Oggi essi parlano come quelli con cui coabitano (la maggior parte immigrati dopo il 1870, quando Roma contava 120000 abitanti, dopo essere diventata una cittadina di 50-60000 residenti, la cui principale fonte di reddito era il più antico mestiere con 8000 (!?) addette, appena prima dell’espansione rinascimental-barocca) e forse per questo sono i più autentici veri romani de Roma. Alla loro scuola (a differenza di altre due, che operano altrove) vi possono accedere anche i non ebrei; vi si insegna la lingua ebrea che usano ormai solo nella sinagoga, luogo di studio e di culto (Giacomo Saban, Conferenza: I romani de Roma, 23.02.2006, Accademia Angelica Costantiniana, Palazzo Della Rovere, Roma). Non hanno attualmente restrizioni di cittadinanza, nè privilegi di alcun genere, né contributi statali di minoranza.

Più recente è l’immigrazione arbresche. Questa presenta delle peculiarità distintive che non consentono di usare il termine di comunità in senso stretto. Intanto, perché più che di una immigrazione, si tratta di successivi trasferimenti-insediamenti nel Regno di Napoli o delle Due Sicilie, suddivisi in sette principali ondate migratorie dal 1448 al 1825, ma ce ne sono state anche nel XIII e nel XIV secolo e anche dopo il 1825. Anche le ragioni non sono univoche. Alcuni insediamenti sono conseguente frutto di prestazioni militari mercenarie - di compagnie di ventura -, altri sono ospitali accoglienze di profughi sfuggiti all’avanzata occidentale ottomana. Si tratta di persone giunte via mare, perché via terra lungo il percorso costiero adriatico c’erano impedimenti strutturali - mancanza di strade -  e interdizioni politico-economiche, ma in ultima analisi si trattò di aggiotaggio da parte di chi sfruttò la fretta di chi voleva andarsene per spillare il maggior quantitativo di danaro per i noli, cioè da parte delle cristianissime repubbliche marinare. E intanto Firenze arricchiva vendendo cannoni al turco.

Quale era invece la ragione di tanta generosità da parte dei reali lombi meridionali? Certamente la ragione principale va ricercata nello spopolamento di grandi aree prodotto dalla peste delle crociate. Questa giunse fino alla penisola scandinava (1365). Si tratta della stessa ragione per la quale nel 1338 viene sanzionata formalmente la preesistente presenza arbresce in Grecia: ad una situazione di fatto segue la concessione di terra da lavorare a un responsabile gestore con il gravame di difenderla dal nemico. In termini generalissimi, veniva assegnato un territorio ad un cavallaro che suddivideva in lochi (cf. supra-llocu-cavaddaru = si fa come tu comandi) assegnati alla gente del suo clan e a terzi. Dalle gabelle riscosse il cavallaro doveva consegnare al fisco imperiale il corrispettivo per far fronte al mantenimento di un cavaliere, inteso come sistema d’arma (vitto e alloggio suo, del cavallo e dello scudiero, equipaggiamento, armamenti, ammortamenti, ecc.), questo appunto nella Grecia attuale fino all’estremo Sud, il Pelopponeso, cioè la Morea - quella dell’inno pan-arbrescio - O e bukura Morè - (Mark Mazower, Continuità e cambiamento, in Guide APA “Grecia”, Zanfi Editori Srl 1992, pag.17). Va poi considerata anche la prospettiva generale di una riconquista occidentale cristiana delle terre sottoposte alla turca dominazione: pensiero non peregrino circolante soprattutto in ambito papale, grazie al quale venne imposto alle autorità locali contrarie a dare ospitalità a non-servi-della-gleba, come era nel Sud la normal-condizione sociale rurale fino al 1831, ma a uomini liberi e armati di arma bianca corta. Così gli insediamenti arbresci furono atipiche Università (Liberi Comuni), specialissime isole comunarde in un contesto feudale (D. Mack Smith, 1970).

Quanto alla provenienza dal centro-meridione dell’Albania e dalla Grecia, ci viene in soccorso la generale appartenenza religiosa e rituale bizantina, anche se non si può escludere che una minoranza latina settentrionale aggregata si sia assimilata alla maggioranza. Infatti, la minoranza cattolica, sottoposta all’autorità morale del Papa, ostile all’impero ottomano, era discriminata fiscalmente, doveva cioè pagare un tributo annuo familiare doppio (60 grosh anziché 30 nelle diocesi latine di Prizren, Shkopje e forse di Scutari e Antivar), rispetto ai cittadini appartenenti ai mellit, gruppi sociali riconosciuti attraverso i rispettivi capi religiosi islamici, ortodossi ed ebraici. Ad essi veniva demandata la responsabilità della gestione (clericale) autonoma del diritto ereditario e familiare. I cattolici per non pagare l’esosa tassa religiosa si dichiararono pubblicamente islamici, senza esserlo, e furono chiamati, per questa doppiezza, salamandre, laramanë, alcuni furono perseguitati e deportati a causa dell’integralismo emerso nei concili albanesi e di Clemente XI (G. Gjini, 1986).

Il nome arbën/resh (esito di albanoi, Tolomeo, II sec.) già usato da Buzuku, che D. Camarda attribuisce ad una delle tribù albanesi e che E. Çabej invece considera distintivo dell’antico nome nazionale albanese, oggi andrebbe riconsiderato alla luce della estrema densa diffusione in Europa come toponimo del tema alba, alpe, k-arpa-zi. Per fare un esempio, “Alba” è la Scozia in gaelico e “albannach” è chi vi abita (R. Mackinnon, 1971).

Dietro all’apparente anarchia linguistica arbresce, in realtà, quando si considera l’Arberia, si nota che questa, non possedendo una continuità territoriale, è piuttosto un consorzio di centri abitati sparsi e talvolta distanti, collegati, però, strettamente nello spazio e nel tempo da un identico concernere se stessi, l’idea che essi hanno di sé,  appunto l’idea arbresce.

 Si tratta di una vera e propria ideologia, non ideocratica o astratta, che dalla cultura e dalla lingua arbresce emerge e il cui dato primario è la sua identificazione. Si tratta cioè dell’individuazone delle categorie di analisi e di giudizio con cui viene recepito e creato il reale. Questa remota cultura, certamente cristiana ed europea, inquadrava fino a ieri la totalità di ogni aspetto della realtà già esistente o da crearsi nella funzione del sacro (comprendente la sfera sessuale e spiritica), in quella militare e in quella economica (produzione dei beni e godimento di tutto ciò che conferisce piacere e sicurezza alla vita) (cf. E. Campanile, 1994).  Al centro di questa identità intorno a cui tutto ruota, c’è la donna, il cui ruolo creativo sacralizzato è rappresentato simbolicamente dal suo costume regale (cf. L. Conti, O. Marquet, 1988).

La molteplice stratificazione storica delle variegate espressioni locali arbresce rende improbo l’apprendimento e lo studio della lingua. Credo che sia necessario procedere da una preventiva compenetrazione nella sua orecchiabilità - normatività-del-suono - che sta alla base, a suo fondamento costitutivo. Cioè, per ora, per chi vuol imparare una delle parlate arbresce è conveniente ascoltare, concettualizzare, cercare di ripetere e memorizzare, come fanno i bambini, magari prendendo appunti con l’alfabeto unificato ormai entrato nell’uso corrente.

Certo sarebbe utile realizzare un vocabolario-contenitore-aperto italiano-arbëresh, completo degli inscindibili paradigmi costitutivi delle parole (articoli, nomi, pronomi, aggettivi e verbi) e dalla più vasta fraseologia popolare e letteraria. Pure utile sarebbe realizzare una grammatica-conteniore, che non avesse però la pretesa di unificare, riducendo, semplificando o, peggio, eliminando (come è stato già fatto col neutro, l’articolo plurale obliquo –t,  le desinenze in –uam, -iem, ecc.)  tout court ma accogliendo, validando, comprendendo e massimizzando tutta la ricchezza, la rispettabilità e la liceità dell’esistente espressivo non solo letterario ma anche e soprattutto quotidiano.

E questo, perché se si consente al potenziale fruitore già parlante di identificarsi almeno parzialmente nel contenuto degli ausili che si vogliono offrire, allora essi diventano un valido strumento di arricchimento culturale per genitori e insegnanti, indispensabile per la loro missione educativa e formativa. Sempre che essi lo vogliano fare e manifestino l’adesione (o il diniego) previsto per la gestione dei programmi scolastici come stabilito nella legge 5.

Però, il più grave problema da affrontare e da superare sta nell’incomprensione della  valenza o della presunta inconsistenza ideologica strutturale interna all’espressione arbresce e del conseguente rifiuto a riconoscersi in essa da parte delle recenti generazioni. Perché se la parte vera e più intima dell’uomo è “una interiorizzazione della comunità” (J. Hillman), allora il disagio giovanile si esprime nel rifiuto, appunto, della preesistente lingua e nell’impiego di un linguaggio gergale diverso come ad esprimere il desiderio, ritenuto impossibile, di realizzare “il vero sé”.

Allora, parafrasando il concetto espresso da Gesù “Senza di me non potete far nulla” (Gv 15,5), corre l’obbligo di dire alle recenti generazioni in modo incontrovertibile “senza una ideologia non si può far nulla” e questa - non ideocratica o astratta - c’è nell’arbëresh, come abbiamo appena accennato, da tempo immemorabile, a partire, per esempio, dalla solenne semplicità relazionale dell’interloquire con sconosciuti: “Ti burrë, ti grua, ju vajza, ju djem” (tu uomo, tu donna, voi ragazze, voi ragazzi). Qui vedi il rispetto per l’altro e la schiettezza dei giochi linguistici: ti individuo come persona e ti do un nome esclusivo nel mondo. Solo dopo séguiti con il normativo, strote, zotrote o zotëria jote, dato ad uno sconosciuto più anziano di te, supposto a priori ‘signoria tua’.

Riconoscere la mediocrità, e perciò la propria, (i) per poter riconoscere la valenza reale di un coordinamento della libertà, (ii) per poter riconoscere la valenza della diversità orizzontale coordinata della fratellanza, (iii) per poter riconoscere la valenza della diversità verticale coordinata dell’eguaglianza. Istanze, queste che da più di duecento anni giacciono disattese e che forse attraverso la riappropriazione della lingua e della cultura arbresce, naturalmente come delle altre ancora vive, possono più celermente procedere nel lungo cammino della loro attuazione planetaria, con rispetto parlando.

Edhe gluhët rrojnë

Tue kujtuar, ture rrëfyer, tuke ecur

Duke folur me nder

Irlandezët flasin e shkruajnë, sot si sot, në më të mirën anglishte. E irlandishtja u bë një gluhë e vdekur, çë të rinjtë duhet t’e studiojnë te s/shkolla, për dashurinë e atdheut (dhe çë gramatikanët irlandezë e VII shek. mbajnë për të vetmen gluhë e përsosme pas ng/shkatërrimit të Babeles) (U. Eco, 1996). Perëndimi i qytetërimit fisor gaelik,  lidhur glatë shekujvet me traditën e krishtere çë vjen pas, bëhet të niset me ndodhjen e «ikjes së dy kontëvet» më 1607 si pasojë e «misionit civilizimi» ndaj <barbarit dhe të trashit (pagdhendurit) popull irlandez> katolik nga ana angleze protestante. Në realitet klenë luftëra gjaku kolonizimi, çë panë ‘irish-it’ luftarë të mundur, e të cilavet, pra, u shtua një dramatike krizë ekonomike dhe shoqërore çë vate tue u rritur ngjera në të Madhin Zi buke - ‘the Great Famine’ – aq shumë se një turmë gjindesh pat(i) të mërgohej në Amerikë.

Sardët banojnë në ishullin e Sardenjës e quhen (thërriten) kështu për shkak të shkeljes vepruar me ‘hekurin’ nga një flotë Shër-dane rreth qysh 3250 vjet prapa. Feaçes-it, popullsia e vendit, nuragjike, zëmbërbutë, e kulturuame (R.Pettazoni, 1912), banojë në paqe në këtë të largët dhe të Skerjes, si thuhet në Odhisenë, e ish për ata periudha e ‘bronzit’ (M. Pittau, 1994).                                           

Sardët sot flasin 5 gluhë sarde (+ tjera). Munt/d të përdorin sardishten në provime skollore dhe të paraqitin tezat, d.m.th. punët diplome universitare të shkruara në gluhën ëmësore, tue pasur kujdes të përdorin e folmen çë i përket territorit të atij Universiteti. Në mes Arsimtarëvet të Kaljarit e ata të Sasarit, në fakt, ka një e zmadhueme, e dëftuame, e panderueshme ndeshje për zgledhjen e gluhës kombëtare, ku çdonjeri anon për atë çë flitet ndanës (danxë, pë’krahu, rreth, rrëzë, pranë, afër) murevet skollore të tij. Njera e folme, ajo qendro-veriore, është më arkaike, e kthjellët, rrjedhëse për të marrë vesh dhe, ndofta (thomse) më e afërme, me të parat tekste të “Kontagevet” (inventarevet feudale) (G. Meloni, A. Dessì Fulgheri, 1992) dhe të “Ligjës së vendit” (kodit ligjor të Eleonorës së Arboréas) (B. Pitzorno, 1984), tjetra, ajo qendro-jugore, më e turbullame nga hullia e qëroit, thomse, por sigurisht ë’ sukses i gjallë të ndodhjevet historikë, pësuara e çë lanë shenjën.               

Te kjo gluhë neolatine (çë mori vendin e së mëparshmes, me heqjen fizike, janë vetë romakët çë e thonë, të më shumë se 90.000 sardë, d.m.th. të gjithë meshkujvet) kanë mbetje akado-sumere (R. Sardella, 1995), etruske (M.Pittau, 1984), punike, greko-bizantine (G. Paulis, 1983), genovese, katallane, pisane, kastiljane, pjemonteze (M. L. Wagner, 1916). Ka edhe një i pamundshëm toponim, Arbatax (zgl. Arbatazh = 14 në arab), por çë, si thonë historianët e skollës kairote e magrebine, atje ngë arritën të i vëjnë këmbë megjithëse tre flota të tyre klenë ndërtuar më këtë qëllim e klenë fundosur nga Poseidoni (Mohamed M. Bazama, 1988).                  

Barinjtë pleq dhe ata në moshë të mesme e njohin mir’e mirë të folmen çë ngë flasin, pse ish zakon të dërgoh/n/feshin bijtë l/llarg(u) për të bërë si shërbëtorë-barinj (= ‘teraku’ nga traku, ‘su meri’ ë’ i zoti; krh. me arb. ‘delmeri i mire’). E te ditët feste ata ngjera më sot ia dinë të këndojnë vjersha të glet çë kujtojnë në të dyja format gluhësore. Brezat e reja, me punë o pa punë, flasin një sardishte e ljosur me fjalë italiane.

Nga herë çë zë fill transmetimi telegazetash o futen shfaqje në sardishte mbi gazeta të përditshme, pas pak qëro zhduken si lindën, ngë ngrë/ihen. Më sukses kanë shfaqje zbavitjeje (estrada) o skollore, teatrale o televizive të komediave, farsave o tragjediave: aty gjen elegancën krijuese të gluhës, vleftësuar nga gjithë atë çë të rruarit të përditshëm të sotëm duket se ngë merr parasysh (përfill).

Kleri sardë çë, shumë qëro më parë se të ndodheshin faktet franceze të njohura, dijti të prijë “lëvizjet thiesine” kundër tiranisë së “barones-vet”, e çë për këtë pësoi ndalimin – dhe tjetër – e rreth dyzet nga zotrat/ërinjtë e tij, sot ngë ka më kujdes për traditën gluhësore e vendit si kishin bërë të mëparshmit, thomse për pakujdesì munguese o për kryelartësi sqimatare kulturore o thomse për të marrë vesh urdërime të epërme apo për dishirim karriere më të volitshme. Qeveria e ishullit ngë ka dorën e shtrënguar për të vënë në dispozicion burime për ruajtjen e njëjtësisë jo vetëm gjuhësore por edhe artistike, kulturore, arkeologjike, turistike dhe të territorit. Vepron nëpër krenarinë e Sarditetit të vet si vegle/ël kryesore për një rilindje të sipërmarrjes (iniciativës) ekonomike.

Siçillianët flasin siçillianisht… edhe kur flasin italisht, anglisht… por sillen skurse (sikur) të kenë turp për një të imagjinuame gjendje më të ulët dhe pa të nesërme, skurse historia të shkojë llargu nga ishulli. Te të sprasmet qëronje disa intelektual me vullnet të mirë sidomos veprimtarë të botës së skollës “së ulët” u për/pikëpoqën në Çefalù e zurën fill të bëheshin pyetje “njeri me tjetrin” për të ardhmen e dheut të vet, për si munt të ji/epet dëshmi propozuese, për si munt të rindërlidhet pameta intuiti shpirtëror dhe kompetencat kulturore, d.m.th. si munt të shfrytëzohet centraliteti i vet gjeografik planetar dhe përvoja historike bashkekzistence dhe shkëmbimi të shumë mijërave vjet për të nxitur një rrezatim politiko-kulturor të aftë të ndalojë dhe të anasjellë (prierë prapa) procesionin mërgimi, mjerimi, vuajtjeje, të pandërprerë, çë bën keq, në një proces propulsiv të kthimit të shpejtë.

Banorët e gadishullit apeninik, nga  anët jugore pollino-silane dhe salentine ngjera te harku i alpevet, njëjtësinë e tyre e lidhin kryesisht me të Kaltrën Kombëtare Futbolli dhe me të Kuqen Ferrari, prestigjosen veturë vrapimi. Rrojnë të sigurtë me mirëklënien e tyre, me butësinë klimatike absolute, me të imagjinuemen ruajtjeje pa mbarim të UE-s e çë duket se ngë ndiejnë thyeshmërinë (fraxhilitetin) e sistemit-vend, asimilimin kulturor e huaj, rrethimin ekonomik e egër, destabilizimin e botës vepruar nga vetë evolucioni i shpejtë. Te kjo tokë, kur ish ende përbërë nga një shumësì qytetesh-shtete (si Elladja e lavdishme), u zgledh nga ana e ‘intelligjenciës’ kulturore-politiko-diplomatike të përdorej e folmja “vulgare” të Toskanës pse ajo kish kloftë një imagjinare komoditet-identicitet-thjeshtësi fonetike me latinin kloftë edhe më shumë për të cilëzuamin prodhim artistik, letrare dhe shkencore të disponueshëm si edhe për ekskluziven aftësi të ndërtoheshin të fuqishmet armë zjarri dhe për qosmen konsekuente ekonomiko-financiare.

Vetëm me skollorizimin e detyrueshëm shtetor, me radiojën dhe me televizionin kjo gluhë, në vete e huaj e pa shpirt, pse ë’ sipërvënie intelektuale dhe jo natyrore, jo fryt vetëgjenetik, d.m.th. me prejardhje popullore veç se te Toskana, vete tue u bërë mjet komunikimi i njësuar, megjithëse ljosur me anglishten, tue dëmtuar të folmet dhe gluhët të mëparshme, çë sa për shpirt, kulturë dhe histori i kanë për të shitur. Mjafton të mendohet gluha napulitane, çë me të folmet të ndryshme të saj ë’ folur nga Peskara ngjera te dejti Jon e çë shquan gjeniun krijues të gjindes së saj të bota.

Në mes të ndryshmet të folme, gjejmë rrëzë Alpevet të këtejshme ato fqinje transalpine, mbetje shkufizimesh ameboide të perandorive të kaluara. Kanë edhe ato të grupeve çë erdhën qysh nga qëronjet të lashta. Ndonjë herë klenë shkelie të vërteta, ndonjë tjetër herë u ndodhën në paqe, pa pasur kufizime formale për imigrimin dhe në një farë mënyrë bashkëradhitur. Duhet të kujtohet se ngjera te qëronjet e fundit (1954) në praktikë transferimi individual pa angazhim pune (edhe i brëndshëm) ish lejuar vetëm ushtarëvet,  kryemjeshtërvet, të qosmëvet, të kulturuamvet o klerit si kur “nel 1453 Costantinopoli venne conquistata dai Turchi. [E] O. Hiltbrunner commenta questo evento in maniera laconica: «gli ultimi (…) dotti emigrarono (…) verso l’Italia e trasmisero agli umanisti del Rinascimento la conoscenza dei testi originali greci»” (J. Ratzinger, 13 maj 2004).

Më e lashta nga këto bashkësi të vetëdijshme ë’ ajo çifute, çë banon pandërprerësisht nga 22 shekuj Romë. Ata erdhën këtu më 170 mëparë se K. bashkë me ambasadorët dërguar nga Xhuda Makabeu për të hartuar një dokument paqeje dhe besëlidhjeje (1 Makab. 8). Ketu ata marrin pjesë te jeta e qytetit (Svetonio, Vita dei Cesari) e gëzohen për privilegje (Flavio Giuseppe, II shek.). Janë 50000 tek ajo Romë me një milion banorë. Janë një bashkësi me një strukturë: shkrues, doktorë të ligjës, tregtarë dhe artixh/zanë. Janë cituar te Talmudi, tek i cili morën pjesë për të e shkruar. Më 1160 udhëtar na thotë se dyqint/dat familje çë banojnë në Urbe janë të kulturuame dhe si tjerat. Hallet e tyre nisin me Kalliston II por do të jetë IV Koncil të Lateranit çë vendos një barbar persekutim të pandërprerë... çë nduris ngjera më 1896. Por qysh nga 1907 ngjera 1913 Angelo Sacerdote, çifut do të prijë administratën e Qytetit të Shenjtë. Sot ata flasin si ata me të cilët bashkëbanojnë (të shumtit imigruar pas 1870, kur Roma bëjë 120000 banorë, pasi (çë) u bë një qytetëth me 50-60000 banorë, ku burimi kryesor të të ardhuravet ish arti (zanati) më i lashtë me 8000 (!?) të ngarkuame, pak më parë të zgjerimit rinashimental-barok) e thomse për këtë janë vërtet më autentikët ‘romani de Roma’. Te skolla e tyre (ndryshe nga dy tjera, çë veprojnë tjetërkund) munt të shkruhen edhe jo çifutët, atje mësohet gluha çifute çë përdoret sot si sot vetëm te sinagoga, vend studimi dhe kulti (Giacomo Saban, Konferencë: I romani de Roma, 23.02.2006, Akademia Angelika Kostantiniana, Palazzo Della Rovere, Roma). Nani ngë kanë kufizime qytetarìe, as privilegje për çdo (çfarëdo) lloj, as kontribute shtetore për pakicat.

Më i afërmë te qëroi është imigrimi arbëresh. Ky ka disa veçori dalluese çë ngë lejojnë të përdoret fjala bashkësi në ndëlgim të ngushtë. Ndërkaq, pse më shumë se një imigrim bëhet fjalë për disa transferime-themelime të ndryshme te Mbretëria e Napulit o të Dy Siçilliet, ndajtur në shtatë valë mërgimi nga 1448 ngjera 1825, por çë klenë edhe në XIII e në XIV si edhe pas 1825. Edhe arsyet ngë janë univoke. Disa themelime janë konsekuent fryt shërbimesh ushtarake me rrogë – kompaniesh ‘vinture’ -, tjerë janë pritje mysafirore refugjatësh shpëtuar nga përparimi perëndimor osman. Bëhet fjalë për gjinde çë erdhën nga dejti, pse dhromi për dhe glatë udhës rrëzë dejtit Adriatik kish pengesa strukturore – mungesë rrugësh – dhe ndalime politiko-ekonomike, por si e sprasme analizë u bë shpërndarje njoftimesh të rreme nga ana e atyre çë shfrytëzuanë nxitimin të atij çë de/ojë të ikjë për të thithur sasin më e madhe parash, d.m.th. nga ana e republikavet marinare shumë të krishtere. E ndërkaq Firence qosej tue shitur topa turkut.

Cila ish përkundra arsyeja e gjithë kësaj bujarësie nga ana e ijëvet mbretërore të Jugut? Me siguri arsyeja kryesore ka të kërkohet të zhdukja e popullsisë nga territore të gjerë shkaktuar nga murtaja e kryqezatavet. Kjo arriti ngjera te gadishulli skandinav (1365). Bëhet fjalë për të njëjtën arsye për të cilën në 1338 u vendos zyrtarisht prania e mëparshme arbëreshe në Greki: nga një situatë <de fakto> shkohet te koncesioni të punohet dheu nga ana e nj(ë)i administratori përgjegjës me rëndimin e mbrojtjes nga armiku. Në fjalë të gjera të gjera, dorëzohej një territor nj(ë)i <kavallari> çë e ndajë në <lloke> (khs. ‘supra-lloku-kavadaru’=‘bëhet si ti urdhëron’) dorëzuar fisit të tij dhe shërbëtorëve të tretë. Nga gabelat marrë, kavallari duhejë të jipjë perandorit gjithë atë çë i duhej nji kaloresi, ndëlguar si ‘sistem arme’ (ushqim dhe fle/jëtje të tij, të kalit, e të shqytarit, pajisje, armë, amortizime, etj.), gjithë kjo pikërisht në Grekinë e sotme ngjera te Jugu ekstrem, Peloponesi, d.m.th. te Morea, ajo e himnit pan-arbëresh <O e bukura Morè>  (Mark Mazower, Continuità e cambiamento, në Guide APA “Grecia”, Zanfi Editori Srl 1992, faq.17). Duhet pra të përfillet edhe perspektiva e përgjithshme të rifitores perëndimore të krishtere të vendevet nënshtruar sundimit turk: mendim jo pelegrin çë qarkullojë mbi të gjitha në mjedisin e papës, fal të cilit u urdhërua autoritetevet lokale, çë kundërshtojë të dhëni mikpritje ‘jo-shërbëtorëve-të-dheut’, si ish te Jugu normal-gjendja shoqërore fshatare ngjera më 1831, por njerëzve të lirë dhe armatosur me armën e bardhë e shkurtë/ur. Kështu themelimet  të katundevet arbëreshe klenë atipike Universitet (Komune të Lira), shumë speciale ishuj të periudhës komunale brënda nj(ë)i konteksti feudal (D. Mack Smith, 1970).

Sa për të ardhurit nga pjesa qendro-jugore e Shqipërisë dhe të Grekisë, na ndihmon përkatësia e përgjithshme fetare dhe rituale bizantine, megjithëse ngë munt të përjashtohet se një pakicë li/ëtire veriore e bashkuame u përzie me shumicën. Në të vërtetë, pakica katolike, nënshtruar autoritetit moral të papës, armik me perandorinë osmane, ish persekutuar nga autoriteti financiar. Do me thënë, kish paguajë një tatim familjar vjetor të dyfishtë (60 grosh në vend të 30 te dioçesitë latine të Prizrenit, Shkupit e thomse të Shkodrës dhe Star Barit), në krahasim me qytetarët çë bënin pjesë me <mellitet>, grupe shoqërore pranuar nëpër kryetarët fetarë përkatës myslimanë, ortodoksë dhe çifutë. Atyre ish ngar/nglakuar përgjegjësia e administrimit (klerikal) autonom të së drejtës së trashëgimit dhe të familjes. Katolikët për të mos paguar të shtrenjtin tatim fetar u deklaruan në publik myslimanë, pa klënë vërtet, e klenë thërritur, për këtë dyshim, ‘laramanë’. Disa klenë persekutuar dhe deportuar për shkak të integalizmit dalë jashta te konçilet sqiptare dhe të Klementit XI (G. Gjini, 1986).

Em(b)ri ‘arbën/resh (dalë nga ‘albanoi’, Tolomeu, II shek.) përdorur çë nga Buzuku, çë D. Kamarda jep nj(ë)i fisi shqiptarë e çë Çabej përkundra përfill dallues të “ të lashtit emër nacional shqiptar”, sot duhej të ripërfillej te drita e së stërdendurës përhapje në Ev/uropë si toponim të temës ‘alba, alpe, k-arpa-ci’. Për të berë një shembull, “Alba” ë’ Skocia në gluhën gaelike dhe “albannach” ë’ kush i rron atje (R. Mackinnon, 1971).

Prapa anarkisë gluhësore arbëreshe çë duket, në realitet, kur merret parasysh Arbërinë, vërehet se kjo, tue mos pasur një kontinuitet territorial, është më mirë një  koncern qendresh banimi të shprishur dhe her’e herë të largët, por ndërlidhur ngushtë te hapësira e te qëroi nga një të njëjtë të përkasur veten, idénë çë ata kanë të vetes, pikërisht ideja arbëreshe.

Bëhet fjalë për një ideologji, jo ideokratike as abstrakte, çë nga kultura e nga gluha arbëreshe del jashta dhe e dhëna parësore e së cilës është njëjtësimi (identifikimi). Bëhet fjalë, d.m.th., për dallimin e kategorivet të hulumtimit (të analizës dhe të gjykimit) me të cilit është ndëlguar (receptuar) dhe krijuar realiteti. Kjo kulturë e stërlashtë, sigurisht e krishtere dhe ev/uropiane, mbajë parasysh ngjera dje tërësinë (totalitetin) e çdo aspekti të realitetit çë jetojë o çë kish të krijohej te funksioni i të shenjtit (përfshirë sfera seksuale dhe shpirtrat çë dalin), tek ajo ushtarake e tek ajo ekonomike (prodhim të të miravet dhe gëzim për gjithë atë çë jep pëlqim dhe siguri jetës) (krh. E. Campanile, 1994). Në mes të kësaj njëjtësie rreth të cilës gjithë lëviz, ka gruaja, roli i së cilës krijues, i shenjtëruar është përfaqësuar nga kostumi i saj mbretëror (krh. L. Conti, O. Marquet, 1988).

Stratifikimi i shumëfishtë historik të të ndryshmevet shprehje lokale arbëreshe e bën të rëndë mësimin dhe studimin e gluhës. Kam besë se duhet të zëhet fill tue hyrë më parë me veshtë te rregullat çë kanë tingujit, si kur mësohet një këndim tue e gjegjur, pse themeli çë përbën gluhën arbëreshe rri gjithë këtu, te tingulli. Do me thënë,  sot si sot, për kush do të mësohet të flasë një nga të folmet arbëreshe ë’ dobishëm të mirret vesh, të konceptohet, të kërkohet të përsëritet dhe të kujtohet, si bëjnë fëmija, makar tue marrë shënime me alfabetin i njësuar, sot si sot hyrë (hyjtur) në përdorim të përditshëm.

Sigurisht i dobishëm de/ojë të ish një fjalor-enë-i-haptë liti-arbëresh, plotësuar me të pandarshmët paradigma kushtetues të fjalëvet (nyje, em(b)re/a, përem(b)re/a, mbiem(b)re/a dhe folje) e nga më e gjera frazeologji popullore dhe letrare. Edhe e dobishme dejë të ish një gramatikë-enë, por çë ngë të kish pretendimin të njësojë, tue pakësuar, tue thjeshtëzuar o më lik, tue nxjerrë (si u bë me asnjanësin, me nyjen shumës ‘-t’, me mbaresat ‘-uam’, ‘-iem’, etj.) ‘tout kourt’ por tue miratuar, tue përfshirë dhe tue shumëzuar gjithë pasurinë, nderueshmërinë dhe lejueshmërinë e shprehsuesit çë ekziston, jo vetëm letrar por edhe e mbi të gjithat të përditshëm.

E kjo, pse nëse lejohet potencialit përdorues, çë di të flasë çë më parë, të njëjtësohet të paktën në një pjesë të pëmbajtjes të ndihmavet çë do të dhurohen, ahierna ato përbëhen një vegle të vlefshme pasurimi për prindërit dhe për mësuesit, të domosdoshëm për misionin edukues dhe formues e tyre. Mirë se ata të duan të e bëjnë dhe të tregojnë miratimin (o refusimin) parashikuar për administrimin e programevet skollorë, si përcaktuar nga li.5.

Por, problemi më i rëndë të përballohet dhe të tejkalohet rri te pakuptimi i vlerës o të të supozuarës inkonsistencë ideologike strukturore të brënshme të shprehjes arbëreshe dhe të konsekuentit refusim nga ana e të sprasmët  breza. Pse nëse pjesa më e vërtetë dhe më e brëndshme të njeriut është “një interiorizim të komunitetit” (J. Hillman), ahierna pa-ngeja e rinisë shprehet me refusimin, pikërisht, e gluhës së mëparshme dhe në përdorimin e një xhergoni si për të shprehur dishirimin, mbajtur për i pamundshëm, të realizohet “të vërtetën vete”.

Ahierna, tue parafrasuar ndëlgimin shprehur nga Jisui (Jezui) “Pa mua ngë munt të bëni gjë”(Ja. 15,5), jemi detyruar të themi të sprasmëvet breza në mënyrë të jokundërshtueshme “pa një ideologji ngë munt të bëhet gjë” e kjo – jo ideokratike dhe abstrakte – ka në arbërishten, si posa kemi treguar, nga moti pakujtueshëm, tue nisur, për shembull, nga solemnja thjeshtësi relacionale të u folurit me të panjohurit: “ Ti burrë, ti grua, ju vajza, ju djem”. Këtu sheh respektin pë’ tjetrin dhe sinqertësinë e lojëravet gluhësore: «u’ të dalloj si vetë (personë) e të jap një em(b)ër ekskluziv te bota». Vetëm pastaj vazhdon me normativin, “strote, zotrote o zotëria jote” dhënë nj(ë)i te panjohur më të moshur se ti, supozuar ‘a priori’ zotëria jote.

Të rinjihet gjysmakësinë, e prandaj atë te vet, (i) sa të munt të rinjihet vlera reale të një bashkëradhitje të lirisë, (ii) sa të munt të rinjihet vlera e ndryeshmërisë horizontale bashkëradhitur e vëllezërisë, (iii) sa të munt të rinjihet vlera e ndryeshmërisë vertikale bashkëradhitur të barazisë. Pyetje, këto çë nga më shumë se dyqint/d vjet presin të harruara e çë thomse nëper ripërvetësimin e gluhës dhe të kulturës arbëreshe, natyrisht si të tjeravet ende të gjalla, munt të përparojnë më shpejt te udha e glatë të realizimit planetar të tyre, tue folur me nder.