Mirė se erdhe...Benvenuto...
ARBITALIA 
Shtėpia e Arbėreshėve tė Italisė
La Casa degli Albanesi d' Italia  
 

Pse arbėrishtja?

Njė pėrgjegje e ndaluar pėr madhorėt

Ekonomia e reciprocitetit tė gluhės arbėreshe

di Paolo Borgia

“Ē’ėshtė gjuha.
Gjuha ėshtė njė mjet, me anėn e tė cilit njerėzit
merren vesh dhe shkėmbejnė mendimet midis tyre:
i shfaqin njėri-tjetrit njė mendim a njė dėshirė,
kėrkojnė mendimin a ndihmėn e njėri-tjetrit
nė jetėn e pėrditshme (nė familje, nė punė etj.)”.

 

Kėshtu thotė Shaban Demiraj. Ai kėtė fjalģ e shkruan si kryet tė hirjes te “Gramatika e gjuhės shqipe”, mė 1971. Te Shqipėria ky libėr shkon te duart e mijėrave kopij e kopile, ēė pra bėhen mėsues (ata ēė gluhėn ia mėsojnė fėmijėvet) mbi tė gjitha kur te Shqipėria ish diktatura. Me lejen (permisu) tė pushetit. Ky libėr ė’ njė sfidė dje si sot. Si kur thotė se “njerėzit merren vesh”. Kush merr vesh tjetrin te dita e sotme? Gjithė duan vetėm tė ngrėjnė zėrin, tė ulėrijnė, tė i shkojė fjala e tyre, tė shurdhė/ur e tė shurdhuar ka gjithė bota-e-mjetevet-masive-komunikimi. O mė shumė kur thotė se jeta e pėrditshme ė’ familja e puna: tė parėn ngė e do mė mosnjeri, tė dytėn ke t’e kėrkosh tė e gjesh, me qėroin, pra ku e kur do Krishti.
I ndershmi Shaban, megjithėse thėsh atė ēė dejė e pa nxjerrė kopullėn, karrierėn e tij e bėri paraē (baras) por jo sa i ngisjė pėr gjithė punėn e rėndė dhe e rėndėsishme ēė bėri pėr gluhėn. Pėr mua qėndron si njė tatėmath, njė gjysh arbėresh ēė njė zet vjet prapa e gjegja tė flisjė pa shėnime, me fjalė tė pėrditshme, me tingullin e zėrit arbėresh tė lashtė (me zanoret tė shkurtra e me ato tė glata tė glata) te Universiteti i Romės e ē’i gjegjet pak e po me ndihmėn e njėi aparati veshi.
Njeriu bėhet njeri, bėhet vete kur del ka un-i e kėrkon tjetrin: marrėdhėnia me tjetrin na bėn vete. Marrėdhėnia me jetėn, me tjetėrsinė (tjetritetin) absolute na bėn hyjnorė, si perėndi. Njė e njė bėjnė njė e jo dy (1+1=1≠2) perėndi dashurie: nėse e do ti.
Njeriu ė’ njė klėnie e lirė. Ai bėhet i lirė me njohjen e sė vėrtetės ē’e shtrėngon tė bėjė veprime koherente, brėnda njėi konteksti marrėdhėniesh.
Njeriu ė’ njė klėnie me lypsje. Ai vė/ihet nė marrėdhėnie me tjetrin pėr t’ia arrijė njė jetė tė mirė, mbi tė gjtha mė tė mirė se atė ēė mund tė bėjė kur rron vetėm o rri mėnjanė. Nga tė thėnit jo o/a ėhj bashkėpunimit va/iret mė e mira o/a mė e liga gjendje ekzistenciale e mundshme. Rreziku rri te pėrgjegja “oportunistike” (marrė pa dhėnė): o krijohet njė ekonomi zhvillimi o shoqėria tkurret shpejt nė njė ekonomi individualistike prapavajtje (pa marrė pa dhėnė).
Pėrkundra, thotė paradigma e lashtė siēilliane “Vetmģ, shenjtėrģ, buk’e kripė e lirģ (sulitą, santitą, pani skittu e libertą)”, ēė sintetizon njė pamje tė jetės pa besim te shoqėria: vdekja.
Sot, tė mos vdesim ka te bota njė ushtri trurėsh ēė bluan e “tret mendime” (si thotė poeti ynė pė’ Mas’Rushin) pėr tė gjetur njė hapėsyrė “ndėrvetjake” ēė ia shkon themelimit solipsistik tė teorisė ekonomike neoklasike. Kėrkohet lidhja ēė ka ekonomia me reciprocitetin (ndėrsjelljen). Kėshtu si na thotė F. Alberoni, Chi vuol piacere, chi si vuole imporre. E il terzo gode, te «Corriere della Sera», 31.03.2006, faqe 1 (www.corriere.it/alberoni), kemi tri kategori subjektesh: vetat me kujdes dhe me pak besim, vetat tė gatshme pėr dorėzimin dhe dorėlėshuara nė kompromis e ato jo tė buta as tė pėrkulshme (pėr njė pamje teknike: Luigino Bruni, Reciprocitą. Dinamiche di cooperazione, economia e societą civile, Mondadori, 2006).
Kikini Laskari, diplomant nė Ekonomi e Tregti ka mbi vete problemet ēė shkola ngė di t’i zglidhė. Ai e di mirė se ka dyqint vjet e makar mė shumė ēė e vran Ekonominė: ajo ēė lith mirėklėnien me lumturinė, ajo e kursimit dhe e ruajtjes me njė perspektivė praktikueshme o ku/ėmbisueshme (mbėshtetueshme) mbi gjithė pianetin tėnė edhe pėr brezat tė ardhshme. Sot ēė ngė i kemi mė besim (mos)njeriu, duhet tė zėmė fill tė kemi besim te uni e tė dalim fitimtarė te lufta e brėndshme: besimi nė vete.
Bėhet fjalė pėr tė themeluar njė ide-prijė, pėr tė rigjetur vlerėn karizmatike tė sė kaluarės dhe pėr tė shpallur vlefshmėrinė e pėrgjthshme tė veēorivet njėjtėsore (identitare) tė tė klėnit, edhe ato (veēori) arbėreshe, pse “il destino di una societą dipende sempre da minoranze creative” (J.Ratzinger), pėr t’i proposuar ato si model emancipuar i njėi kushtetute-ndėrtimi politike planetare: njė luftė e madhe civile ēė ka tė ndėrmirret (angazhohet) vetėm pasi mundėm armikun e brėndshėm.
Roli i komunikimit ė’ i domosdoshėm pėr tė bėrė tė ndizet shkėndija frymėzuese: kloftė tė jetė ēasti-i-shpejt-ēė-ikėn (ēasti-ikės) o Jisui o tjetėr por tue mbajtur mirė i ngulėt se marrėsi ėshtė njeriu, se i duhet edhe marrėveshja, e d.m.th. se kominikimi ngė mund tė mos jetė tjetėr se bi-univok (d.m.th. njė kuptim me dy hyrje ēė shtojnė nga lart e nga poshtė), se duhet tė flitet pėr gjėra positive e se duhet tė anohet kah kėrkimi i njė valence sė pėrgjithshme te gjėrat tė vendit (ēdo vent).
Por kush mund tė thotė me siguri se e njeh kulturėn arbėreshe? Megjithatė ka njė siguri: ēdo realitet, ēė mendohet, ēė thuhet o ēė bėhet, ė’ shtyjtur nga njė qėllimsi (intencionalitet), kloftė objektive kloftė subjektive, e vetėdijshme o e pavetėdijshme ngė bėn ndryshimin.
Mbi themelin e kėtij ponimi, ai ēė njėjtėsohet si arbėresh ėshtė ai pėrse ndihet i tillė. Raste janė tė shumta e te rrethanat mė tė shpeshta arrijnė nga gjeste tė zakonshme o nga pėrpjekje tė rastit me gjithė atė ēė ėshė i ndryshėm nga bota arbėreshe, prandaj pėrherė.
E pe mre Kiki, e pe mėre Sixhizminė, e pe more Shelfqet, e pe moj Nandi? Njera nani kemi folur pė’ filozofi, matematikė, shkencė, politikė etj., pa paragjykime e pa marrė pind/lulat tė Aristotelit o tė Platonit (Lou Marinoff, Le pillole di Aristotele, Piemme, 2003, L. Marinoff, Platone č meglio del Prozac, Piemme, Casale Monferrato, 2001).
Pra, ka thuhet se jeta e njerut, ajo e gjithė njerėzvet kė/umbiset mbi regullėn e artė: «tė duash tjetrin si do mirė veten». Vetėm tue kėrkuar tė vėrtetohet kjo regullė mund tė kemi njė sprėnxė (shpresė) pėr tė ardhmen tėnde si atė e gjithė tė rinjvet dhe e gjithė brezavet, e jo vetėm pėr bukėn: pėrse njeriu ngė rron po me bukė.
Gėzohem, mbre Kiki, kur thua se do imitosh Karminen Abate. Ka dish se u’ e njoha njė zet vjet prapa kur libret ende ngė gjejė t’i shisjė e pėr tė rruar vejė e vijė nga Rovereto njera Frankfurt. Buka ngė vjen nga libret, vetėm kur ke bukėn mund tė shkruash libre. Vetėm nani, ēė bijtė janė kopijė, e mori nėn flatrat Mondadori, ēė mori, pa rrezik, edhe Gaetanon Passarellin, njė nga mė tė mėdhenj njohės tė historisė e tė kulturės bizantine. Karmine, ēė ė’ burrė i mirė, komunikon me libret ēė shkruan pėrse do mirė tjetrin e i dėfton gjithė botės se jeta arbėreshe ėshtė mė e mirė se tjerat.
Pėrkundra, u’ iu qosa me arbėrishten pse pėrvoja heroike dhe erotike dhe agapike bėrė me “MONDO ALBANESE”, pa sh/skolė, pa fjalor nga li/ėtishtia, pa dijtur si ish mė mirė tė shkruhejė, me qėroin vjedhur familjes e me pak kontakte me botėn arbėreshe - jo si ė’ nani me djer e portale tė zbillura zgardhamentė - kle (qe) e domosdoshme pėr gjithė punėt ēė kam pasur e me tė ēilat kam rruar.
Fjalėt tė “qėruara” mund tė gjesh, nė se do ti e po ti, mė pleqtė, ēė presin vetėm ul/jur te dhoqej/na tė flasin kujt i qaset me respekt e me dashuri, pra te tė shkruamet tė Horės (ēė flasin po dashurie) e mbi tė gjitha te trutė, te zėmbra, te zorrėt e te mėlēia e tua.
Poezia, e thotė kuptimi filologjik i fjalės (vė bashkė, bėj, shpik), ėshtė serioze dhe e rėndėsishme. Njeriu kur shkruan poezi zhv/xhishet e qėndron pa turp milikurė: tė defton shpirtin, pjesėn e brendshme e vet. Ngė mund tė shkruash poezi nėse ngė ngrėn nivelin (“u tonu”): vetėm se mė parė ke tė nxi/jerrėsh edhe brektėlindat tė Kantit (Zap Mangusta, Le mutande di Kant-Filosofia liofilizzata per uso personale, Casale Monferrato, PIEMME, 2003).
Por kush ė’ poet? Pėrgjegjen t’e jep Sara Riolo. Arbėrish? Litish? Mah!? Si e do ti.
Poet
Kush ė’ poet? / Ai ēė lėvdon / tė vetmet bukuri tė gjellė, / o ai ēė kapardiset / me tė ftohtėn dhe tė shkėlqyemen kulturė?... / Disa janė tė zbjerrė, / lėhen t’i magjepsin / tė bukura fjalė hijerėnda. / Ngė ka e vėrtetė absolute /e tė paktėvet dijetarė! / Poet ėsht’ai ēė gjen muzėn / artist i ndjeshėm dhurėti-lerje /ēė di tė marrė vesh e pasqyrojė / e shpallė lėpushėn / me poezinė ēė vjen ka zėmbra. (Sara Riolo - Mario Scamardo, I pregiudizi delle lune d’argilla, in proprio, 2003; pėrkthim P.Borgia).

«Nė funt “dashuria” ėshtė njė i vetėm realitet, kloftė edhe me pėrmasa tė ndryshme: herė pėr herė, nje/ėra o tjetra pėrmasė mund tė dalė mė shumė. Por ku dy pėrmasat ndahen plotėsisht njera nga tjetra, duket njė karikaturė o m’e paka njė formė zvogėluese e dashurisė (Benedikti XVI)».

Paolo Borgia

Priru /Torna