Pse arbërishtja?

Një përgjegje e ndaluar për madhorët

Ekonomia e reciprocitetit të gluhës arbëreshe

di Paolo Borgia

“Ç’është gjuha.
Gjuha është një mjet, me anën e të cilit njerëzit
merren vesh dhe shkëmbejnë mendimet midis tyre:
i shfaqin njëri-tjetrit një mendim a një dëshirë,
kërkojnë mendimin a ndihmën e njëri-tjetrit
në jetën e përditshme (në familje, në punë etj.)”.

Kështu thotë Shaban Demiraj. Ai këtë fjalì e shkruan si kryet të hirjes te “Gramatika e gjuhës shqipe”, më 1971. Te Shqipëria ky libër shkon te duart e mijërave kopij e kopile, çë pra bëhen mësues (ata çë gluhën ia mësojnë fëmijëvet) mbi të gjitha kur te Shqipëria ish diktatura. Me lejen (permisu) të pushetit. Ky libër ë’ një sfidë dje si sot. Si kur thotë se “njerëzit merren vesh”. Kush merr vesh tjetrin te dita e sotme? Gjithë duan vetëm të ngrëjnë zërin, të ulërijnë, të i shkojë fjala e tyre, të shurdhë/ur e të shurdhuar ka gjithë bota-e-mjetevet-masive-komunikimi. O më shumë kur thotë se jeta e përditshme ë’ familja e puna: të parën ngë e do më mosnjeri, të dytën ke t’e kërkosh të e gjesh, me qëroin, pra ku e kur do Krishti.
I ndershmi Shaban, megjithëse thësh atë çë dejë e pa nxjerrë kopullën, karrierën e tij e bëri paraç (baras) por jo sa i ngisjë për gjithë punën e rëndë dhe e rëndësishme çë bëri për gluhën. Për mua qëndron si një tatëmath, një gjysh arbëresh çë një zet vjet prapa e gjegja të flisjë pa shënime, me fjalë të përditshme, me tingullin e zërit arbëresh të lashtë (me zanoret të shkurtra e me ato të glata të glata) te Universiteti i Romës e ç’i gjegjet pak e po me ndihmën e njëi aparati veshi.
Njeriu bëhet njeri, bëhet vete kur del ka un-i e kërkon tjetrin: marrëdhënia me tjetrin na bën vete. Marrëdhënia me jetën, me tjetërsinë (tjetritetin) absolute na bën hyjnorë, si perëndi. Një e një bëjnë një e jo dy (1+1=1≠2) perëndi dashurie: nëse e do ti.
Njeriu ë’ një klënie e lirë. Ai bëhet i lirë me njohjen e së vërtetës ç’e shtrëngon të bëjë veprime koherente, brënda njëi konteksti marrëdhëniesh.
Njeriu ë’ një klënie me lypsje. Ai vë/ihet në marrëdhënie me tjetrin për t’ia arrijë një jetë të mirë, mbi të gjtha më të mirë se atë çë mund të bëjë kur rron vetëm o rri mënjanë. Nga të thënit jo o/a ëhj bashkëpunimit va/iret më e mira o/a më e liga gjendje ekzistenciale e mundshme. Rreziku rri te përgjegja “oportunistike” (marrë pa dhënë): o krijohet një ekonomi zhvillimi o shoqëria tkurret shpejt në një ekonomi individualistike prapavajtje (pa marrë pa dhënë).
Përkundra, thotë paradigma e lashtë siçilliane “Vetmì, shenjtërì, buk’e kripë e lirì (sulità, santità, pani skittu e libertà)”, çë sintetizon një pamje të jetës pa besim te shoqëria: vdekja.
Sot, të mos vdesim ka te bota një ushtri trurësh çë bluan e “tret mendime” (si thotë poeti ynë pë’ Mas’Rushin) për të gjetur një hapësyrë “ndërvetjake” çë ia shkon themelimit solipsistik të teorisë ekonomike neoklasike. Kërkohet lidhja çë ka ekonomia me reciprocitetin (ndërsjelljen). Kështu si na thotë F. Alberoni, Chi vuol piacere, chi si vuole imporre. E il terzo gode, te «Corriere della Sera», 31.03.2006, faqe 1 (www.corriere.it/alberoni), kemi tri kategori subjektesh: vetat me kujdes dhe me pak besim, vetat të gatshme për dorëzimin dhe dorëlëshuara në kompromis e ato jo të buta as të përkulshme (për një pamje teknike: Luigino Bruni, Reciprocità. Dinamiche di cooperazione, economia e società civile, Mondadori, 2006).
Kikini Laskari, diplomant në Ekonomi e Tregti ka mbi vete problemet çë shkola ngë di t’i zglidhë. Ai e di mirë se ka dyqint vjet e makar më shumë çë e vran Ekonominë: ajo çë lith mirëklënien me lumturinë, ajo e kursimit dhe e ruajtjes me një perspektivë praktikueshme o ku/ëmbisueshme (mbështetueshme) mbi gjithë pianetin tënë edhe për brezat të ardhshme. Sot çë ngë i kemi më besim (mos)njeriu, duhet të zëmë fill të kemi besim te uni e të dalim fitimtarë te lufta e brëndshme: besimi në vete.
Bëhet fjalë për të themeluar një ide-prijë, për të rigjetur vlerën karizmatike të së kaluarës dhe për të shpallur vlefshmërinë e përgjthshme të veçorivet njëjtësore (identitare) të të klënit, edhe ato (veçori) arbëreshe, pse “il destino di una società dipende sempre da minoranze creative” (J.Ratzinger), për t’i proposuar ato si model emancipuar i njëi kushtetute-ndërtimi politike planetare: një luftë e madhe civile çë ka të ndërmirret (angazhohet) vetëm pasi mundëm armikun e brëndshëm.
Roli i komunikimit ë’ i domosdoshëm për të bërë të ndizet shkëndija frymëzuese: kloftë të jetë çasti-i-shpejt-çë-ikën (çasti-ikës) o Jisui o tjetër por tue mbajtur mirë i ngulët se marrësi është njeriu, se i duhet edhe marrëveshja, e d.m.th. se kominikimi ngë mund të mos jetë tjetër se bi-univok (d.m.th. një kuptim me dy hyrje çë shtojnë nga lart e nga poshtë), se duhet të flitet për gjëra positive e se duhet të anohet kah kërkimi i një valence së përgjithshme te gjërat të vendit (çdo vent).
Por kush mund të thotë me siguri se e njeh kulturën arbëreshe? Megjithatë ka një siguri: çdo realitet, çë mendohet, çë thuhet o çë bëhet, ë’ shtyjtur nga një qëllimsi (intencionalitet), kloftë objektive kloftë subjektive, e vetëdijshme o e pavetëdijshme ngë bën ndryshimin.
Mbi themelin e këtij ponimi, ai çë njëjtësohet si arbëresh është ai përse ndihet i tillë. Raste janë të shumta e te rrethanat më të shpeshta arrijnë nga gjeste të zakonshme o nga përpjekje të rastit me gjithë atë çë ëshë i ndryshëm nga bota arbëreshe, prandaj përherë.
E pe mre Kiki, e pe mëre Sixhizminë, e pe more Shelfqet, e pe moj Nandi? Njera nani kemi folur pë’ filozofi, matematikë, shkencë, politikë etj., pa paragjykime e pa marrë pind/lulat të Aristotelit o të Platonit (Lou Marinoff, Le pillole di Aristotele, Piemme, 2003, L. Marinoff, Platone è meglio del Prozac, Piemme, Casale Monferrato, 2001).
Pra, ka thuhet se jeta e njerut, ajo e gjithë njerëzvet kë/umbiset mbi regullën e artë: «të duash tjetrin si do mirë veten». Vetëm tue kërkuar të vërtetohet kjo regullë mund të kemi një sprënxë (shpresë) për të ardhmen tënde si atë e gjithë të rinjvet dhe e gjithë brezavet, e jo vetëm për bukën: përse njeriu ngë rron po me bukë.
Gëzohem, mbre Kiki, kur thua se do imitosh Karminen Abate. Ka dish se u’ e njoha një zet vjet prapa kur libret ende ngë gjejë t’i shisjë e për të rruar vejë e vijë nga Rovereto njera Frankfurt. Buka ngë vjen nga libret, vetëm kur ke bukën mund të shkruash libre. Vetëm nani, çë bijtë janë kopijë, e mori nën flatrat Mondadori, çë mori, pa rrezik, edhe Gaetanon Passarellin, një nga më të mëdhenj njohës të historisë e të kulturës bizantine. Karmine, çë ë’ burrë i mirë, komunikon me libret çë shkruan përse do mirë tjetrin e i dëfton gjithë botës se jeta arbëreshe është më e mirë se tjerat.
Përkundra, u’ iu qosa me arbërishten pse përvoja heroike dhe erotike dhe agapike bërë me “MONDO ALBANESE”, pa sh/skolë, pa fjalor nga li/ëtishtia, pa dijtur si ish më mirë të shkruhejë, me qëroin vjedhur familjes e me pak kontakte me botën arbëreshe - jo si ë’ nani me djer e portale të zbillura zgardhamentë - kle (qe) e domosdoshme për gjithë punët çë kam pasur e me të çilat kam rruar.
Fjalët të “qëruara” mund të gjesh, në se do ti e po ti, më pleqtë, çë presin vetëm ul/jur te dhoqej/na të flasin kujt i qaset me respekt e me dashuri, pra te të shkruamet të Horës (çë flasin po dashurie) e mbi të gjitha te trutë, te zëmbra, te zorrët e te mëlçia e tua.
Poezia, e thotë kuptimi filologjik i fjalës (vë bashkë, bëj, shpik), është serioze dhe e rëndësishme. Njeriu kur shkruan poezi zhv/xhishet e qëndron pa turp milikurë: të defton shpirtin, pjesën e brendshme e vet. Ngë mund të shkruash poezi nëse ngë ngrën nivelin (“u tonu”): vetëm se më parë ke të nxi/jerrësh edhe brektëlindat të Kantit (Zap Mangusta, Le mutande di Kant-Filosofia liofilizzata per uso personale, Casale Monferrato, PIEMME, 2003).
Por kush ë’ poet? Përgjegjen t’e jep Sara Riolo. Arbërish? Litish? Mah!? Si e do ti.
Poet
Kush ë’ poet? / Ai çë lëvdon / të vetmet bukuri të gjellë, / o ai çë kapardiset / me të ftohtën dhe të shkëlqyemen kulturë?... / Disa janë të zbjerrë, / lëhen t’i magjepsin / të bukura fjalë hijerënda. / Ngë ka e vërtetë absolute /e të paktëvet dijetarë! / Poet ësht’ai çë gjen muzën / artist i ndjeshëm dhurëti-lerje /çë di të marrë vesh e pasqyrojë / e shpallë lëpushën / me poezinë çë vjen ka zëmbra. (Sara Riolo - Mario Scamardo, I pregiudizi delle lune d’argilla, in proprio, 2003; përkthim P.Borgia).

«Në funt “dashuria” është një i vetëm realitet, kloftë edhe me përmasa të ndryshme: herë për herë, nje/ëra o tjetra përmasë mund të dalë më shumë. Por ku dy përmasat ndahen plotësisht njera nga tjetra, duket një karikaturë o m’e paka një formë zvogëluese e dashurisë (Benedikti XVI)».