La «Parola» e il «Libro»

Rapporto

 1. Possiedo un libro prezioso, ricevuto in dono per posta.

Una ventina di anni fa mi giunse un pacco spedito dall’Albania. Sull’imballaggio il mittente: SHTËPIA BOTUESE E LIBRIT SHKOLLOR - TIRANË (Casa Editrice Dei Libri Scolastici). Una cosa strana, perché non avevo ordini in sospeso. Il contenuto del pacco era un libro strano, formato 11x18,5 in brossura plastificata (come i quaderni di scuola di una volta) color ciliegia senza nessuna scritta sulla copertina. Sul frontespizio, in prima pagina interna il solitario titolo: “DHIATA E RE” (Nuovo testamento). Nonostante l’incontenibile eccitazione cercai qualcosa: editore, curatore, città, data. Niente. Mah! E la fattura, poi? (Perché i libri glieli pagavo dopo il ricevimento dall’Albania: in fiducia, con assicurata, in dollari: 1$ per 1Lek). Allora, come estremo tentativo, mi misi a sfogliare svelto tra indice e pollice le pagine ed ecco che esce fuori un bigliettino con il nome e l’indirizzo del mio caro amico Ilir H..

Un evento prodigioso! Una pazzia! Per questa spedizione quante persone hanno sfidato la censura postale e rischiato almeno il campo di concentramento!

Dopo alcuni anni, Ilir, col quale mantenevo una rada corrispondenza epistolare, in un incontro rocambolesco, durante un’incursione a Tirana mi confessò che quel libro me lo aveva mandato in segno di gratitudine. Era stato sospettato di non essere vero comunista e per questo si aspettava da un giorno a un altro di essere mandato a lavorare in un avamposto alpino lungo la frontiera con la Macedonia, per rinsavire. Fu allora che giunse una mia lettera, letta come tutte le altre dalla censura. Scrivevo che ‘da qualche tempo da noi c’era qualche problema di disoccupazione e di ordine pubblico’: queste parole bastarono a far sì che venni accreditato come amico dell’Albania. E fu sufficiente per salvare Ilir dall’esilio.

Lessi il libro qua e là come fa la gazza, per rubare qualcosa della lingua impiegata. E’ scritto in un fresco albanese popolar-letterario odierno, così simile al discorrere solenne e antico di Shaban Demiraj. Come, quando egli parla dell’uomo: “ Ç’është gjuha. Gjuha është një mjet, me anën e të cilit njerëzit merren vesh dhe shkëmbejnë mendimet midis tyre: i shfaqin nëri-tjetrit një mendim a një dëshirë, kërkojnë  mendimin a ndihmën e njëri-tjetrit në jetën e përditshme (në familje, në punë etj.)”. Trad.: ‘Che cosa è la lingua. La lingua è un mezzo, grazie al quale gli esseri umani si ascoltano e si scambiano i pensieri reciprocamente: manifestano reciprocamente un pensiero o un desiderio, cercano il pensiero o l’aiuto reciproco nella vita quotidiana (in famiglia, nel lavoro ecc.).’  Parole queste, semplici ed eterne, che qualunque analfabeta arbëresh come me intende; così inizia la “Gramatika e gjuhës shqipe për shkollën e mesme pedagogjike”(1971). Trad.: ‘Grammatica della lingua albanese per la scuola pedagogica secondaria’. E forse per queste ed altre parole - il parlare di un tecnico - non volle rendere agevole la propria carriera accademica ma proprio per questa profonda dignità nel suo pertinace esserci-lì, resta così vicino e nel cuore di tutti coloro che lo hanno sentito parlare, lo hanno letto, per il coraggio: quando per il vivere albanese il pensare non era sempre il dire.

Mi parve un po’ singolare. In questo ‘anonimo-orfano’ Nuovo Testamento le frasi, infatti, non corrispondevano a quelle del testo italiano: erano diverse, ogni tanto c’erano anche aggiunte esplicative, sia tra parentesi sia in nota al capitoletto e qualche volta, specie nell’Apocalisse, sempre in nota prossima, il traduttore apponeva anche un bel ‘tekstualisht’ - letteralmente - con la versione letterale.

Propongo due soli esempi per agevolare la comprensione, la ragione della loro scelta spero risulterà più chiara nel seguito:

1. In italiano: “In principio era il Verbo, e il Verbo era presso Dio, e il Verbo era Dio. Egli era in principio presso Dio” (Gv 1,1.2, in La sacra Bibbia, 1976, Ed. Paoline).

In albanese: “Në fillim, (kur Perëndia krijoi gjithçka), tashmë ekzistonte Ai që quhet ‘Fjala’. Ky kishte qenë gjithmonë me Perëndinë dhe vetë ishte Perëndi. (Gjatë krijimit) ky ishte (në veprim) pranë Perëndisë”. (Gjn 1,1.2, in Dhiata e re, Ed. anonimo). Traduzione: ‘In principio, (quando Dio creò tutto), già esisteva Colui che si chiama ‘Parola’. Questi era sempre stato con Dio e lui stesso era Dio. (Durante la creazione) questi era (in azione) presso Dio’.

2. In italiano: “«Seguimi»” (Gv 1,43, in La sacra Bibbia, Ed. Paoline, Roma).           

In albanese: “«Eja me mua»” (Gjn 1,43, in Dhiata e re, Ed. anonimo), trad.: ‘Vieni con me’.

Nel primo esempio è evidente un intento spiccatamente essoterico del testo albanese assente in quello italiano, nel secondo l’imperativo italiano implica una subalternità che il verbo albanese semplicemente non ha o può prendere solo dal tono con cui viene pronunciato. Confrontando i due testi con la versione latina e greca, in Novum testamentum, United Bible Societies, London,1969  si può notare che:

1. nel primo esempio c’è corrispondenza con la versione italiana ma non con quella albanese;

2. nel secondo esempio la versione italiana corrisponde all’autoritativo latino ‘sequere me’, mentre la versione albanese forse si adegua spiritualmente all’amistale greco ‘άκολούθει μοι’ (confronta anche con Fjala e T’Ynzoti, rivista settimanale, diretta da Antonio Masi, dal 25.2.1912 al 28.2.1915, Palermo. Per una palpitante trattazione poetica ed esaustiva vedi Zef Schirò Di Maggio, Il dolce idioma di Fjala e TYnzoti, in Atti del XXVIII Congresso internazionale di studi albanesi - 5 secoli di cultura albanese in Sicilia - 16 - 19 Maggio 2002, Facoltà di Scienze della Formazione - Scienze Filologiche e Linguistiche, Palermo).

2. Intanto si concluse il Concilio Vaticano II, fu abbattuto il muro di Berlino e si esaurì l’ateismo di stato e crollò lo stato in Albania.

In Italia si pubblicò “La Bibbia - Traduzione interconfessionale in lingua corrente, 1985, Ed. Elle Di Ci, Torino e Alleanza Biblica Universale, Roma”, curata da esperti del calibro di J. De Waard, O.Rauch, C. Bozzetti, C. M. Martini, E. Galbiati. L’ultima edizione si trova in ogni libreria e a modico prezzo.

Come somigliava alla mia anonima-orfana ‘Dhiata e re’!

In Jugoslavia venne alla luce, spero, ma fu comunque dato l’annuncio accompagnato da uno scampolo, da me letto, di un ‘Djata e re’ (NuovoTestamento), che prendeva come base il secolare testo di Kristoforidhi traslitterato e con l’occasione convertito in ghego.

Dello stesso periodo sono le pubblicazioni di testi sacri, tradotti in albanese unificato da Don (o Dom) Simon Filipaj e pubblicate da Ed. Drita, Ferizaj:

1.  Shën Mateu, 1974; 1991. Trad. San Matteo.

1.     Bibla e ilustruar për të rinj, 1978; 1988. Trad. La Bibbia illustrata per i giovani.

2.     Besëlidhja e Re, 1980; 1991.  Trad. La nuova alleanza.

3.     Bibla, 1994. trad. La Bibbia.

Tutte queste pubblicazioni seguivano la lettera di Girolamo ma non lo spirito del nostro anonimo autore clandestino albanese e tanto meno si aprivano alla visione postconciliare, gia emerso concretamente, per es. nella appena citata Traduzione interconfessionale in lingua corrente. Di conseguenza un’“Eja-mbas-meje”(trad. Vieni dopo di me). corrisponde con coerenza al remoto concetto di sottomesso “acritico seguace” ma non all’“Eja-me-mua”(trad Vieni con me) nella visione postconciliare, e già paolina e giovannea, del “credente”, visto come responsabile soggetto storico con dignità divina, che aderisce al messaggio di amore rivelato dal Dio-Amore (per una trattazione esaustiva vedi la cristallina e frizzante ‘Lettera enciclica “Deus caritas est” del Sommo Pontefice Benedetto XVI ai vescovi ai presbiteri e ai diaconi alle persone consacrate e a tutti i fedeli laici sull’amore cristiano, 25.12.2005; Ed.Vaticane, 26.1.2006’).

Inoltre, la parola Dio nei primi tre testi viene tradotta ‘Hy-u’ e nella “Bibla” del 1994 ‘Hyj-i’, credo per la stringente azione di lettura linguistica curata dalla scuola di “Prishtina”.

3.  La parola Hy

La parola Hy-Dio non l’ho trovata in Buzuku, egli usa Zot-Signore (dove la sua zeta è simile al simbolo “uomo”: un † sovrapposto a Λ, come quello su 1€).

Non c’è in ‘A. Leotti, L’ALBANESE PARLATO (dialetto ghego), Ed. U. Hoepli, Milano, 1916’, dove troviamo Perëndi-ja, Zot-i - pl. ëna e le frasi mir se të prû Zot-ýnë : Ben ti portò, ti condusse il nostro Signore, Perëndija të martōft kjillìmet: Dio esaudisca i tuoi desideri (scopi), Zoti t-a prûft mār: Dio te lo conduca (un affare) a buon fine, e Zóti të marrōft : Dio ti svergogni, Zóti të prēft: Dio ti tagli a pezzi. Nel ‘Dizionario albanese-italiano’ dello stesso autore, edito dall’Istituto per l’Europa Orientale, a Roma nel 1937’ compare la voce: “Hyj - s. m. deità, divinità; Giove”. La voce Perëndi : Dio occupa 246 righe. La voce Zot occupa 326 righe nei significati di Signore/Dio, signore, padrone, capace e libero.   

Eqrem Çabej, Studime Gjuhësore, Ed. Rilindja, Prishtinë, 1976 alla voce hyj attribuisce il solo significato di entrare (pag. 242, Vol. I), ma nel Vol. II quando illustra le possibili origini della parola Perëndi-a - della declin. in -a di gen. gramm. maschile - egli impiega hyjni-a = divinità derivato dal nome comune hyj-i = dio a cui, però, non riconosce alcuna rilevanza storica nella lingua albanese e che perciò non ha la dignità per essere menzionata. Per esempio: Hynitë greke (le divinità greche), hyji Manitu (il dio Manitù) o anche hyji Perëndi (il dio Perëndi). Ciò evidentemente in un contesto propositivo di sviluppo di una lingua nazional-letteraria  albanese.

Odette Marquet, Piccola Sorella di Gesù, dottoressa in Scienze Orientali alla Università della Sorbona - Parigi e laureata in lingua e letteratura albanese, nel tradurre Xavier Léon-Dufour, Vocabulaire de Théologie Biblique, 1970, Les Editions du Cerf, Paris (Fjalor i teologjisë biblike, Ed. Chiriaco, Napoli, 03/2005) per la voce Dio sceglie Hyji, omette la voce Perëndia, che, però, usa nel testo dalla prima colonna (2 col. per pagina) all’ultima (1628). L’omissione della voce forse è una scelta dell’Ufficio delle Traduzioni della Conferenza Episcopale di Albania che lo ha esaminato. La traduttrice ci fa capire che non condivide tale scelta, sapendo leggere tra le righe, specialmente con la ‘nota del trad.’ a piè pagina apposta alla voce Hyji (col. 471 - 472) e con il provvidenziale refuso del Fjalorth (Vocabolarietto) di sussidio, allegato all’opera. Qui finalmente troviamo a pag. 24, terzo rigo la voce Perëndi-a e il rimando a Hyj-i e a Zot-i. Ma per ‘fatal combinazion’, guarda caso non è al posto giusto, non è messo in ordine alfabetico bensì dopo përdëllèj, përdëllim, përdëllestar (consolare, consolazione, consolatore): ciò facendo, la nostra amata voce non la puoi trovare più perchè salta nella pagina successiva, dove, di certo, non ti viene in mente di cercarla perché è tra le voci che, come abbiamo visto, iniziano in ‘për-’.

L’opera è stata finanziata dal ‘Cammino Neocatecumenale di Puglia e di Albania’, responsabile il Dott. Silverio Cartolano (italiano), con l’approvazione del ‘Presidente della Conferenza Episcopale d’Albania’ S.E. Angelo Massacra (italiano) Arcivescovo Metropolita di Scutari.

4. Ho appena ricevuto un libriccino formato 10,5x14,5.

Offerto gratuitamente, è uno speciment, un saggio di futura opera. Si tratta del ‘Vangelo di Giovanni - Ungjilli sipas Gjonit, Ed. Società Biblica Britannica & Forestiera e Shoqëria Biblike Ndërkonfesionale e Shqipërisë, 01/2006’. Le pagine non sono numerate. Dopo il frontespizio unico è data la versione italiana con a fronte quella albanese, preceduta da due prefazioni. Nelle ultime due pagine troviamo le coordinate editoriali complete.

Nella prefazione italiana si dichiarano gli intenti: «A che cosa serve questo libretto? Una persona albanese che vive in Italia, quando sente una frase del Vangelo in italiano, che però ricorda soltanto in albanese, può andare a vedere in questo libretto come la stessa  si dice in albanese. E così la comprende più facilmente. Quando un albanese che vive in Italia vuole dire a una persona italiana una frase del Vangelo, che però ricorda soltanto in albanese, può andare a vedere come quella frase si dice in italiano. E così si fa capire più direttamente». Il testo italiano corrisponde alla sopraccitata traduzione interconfessionale in lingua corrente (riedizione del 2000).

Nella prefazione albanese al terzo capoverso dal fondo, se ho ben capito, si dice così, traduco testualmente: «Noi siamo consapevoli di una cosa, che il testo in italiano è diverso da quello albanese non solo per cause note ma anche perché i traduttori si sono basati su due modelli diversi di traduzione. I traduttori del vangelo in italiano sono più inclini a quella traduzione del testo quanto più comprensibile per il lettore nella sua lingua odierna, mentre quelli del testo albanese sono impegnati a trovare una [via inter]media  tra la lingua odierna del lettore e del fedele rispetto alla forma e alla lingua originale del vangelo. Questa è la ragione principale, [per] la quale in alcuni casi sembrerà come se c’è grande differenza tra le due traduzioni».

Propongo ora il confronto tra le 2 versioni del libretto per gli stessi esempi che abbiamo fatto sopra:

1. Gv 1,1.2 “In principio, c’era colui che è «la Parola». Egli era con Dio, Egli era Dio. Egli era al principio con Dio”.

Gjn 1,1.2 “Në fillim ishte Fjala. Fjala ishte me Perëndinë. Fjala ishte Perëndi. Fjala ishte që në fillim me Perëndinë”. Trad. In principio era la Parola. La Parola era con Dio. La Parola era Dio. La Parola già in principio era con Dio.

2. Gv 1,43 “«Vieni con me».

Gjn 1,43 “«Ndiqmë!». Trad. Seguimi ( ma: tallonami, taccheggiami, inseguimi, perseguitami)

Come si può notare abbiamo segnato un punto, un goal, e non da poco, ma si gioca solo in difesa. Finalmente in Albania o meglio ‘per gli albanesi che vivono in Italia’ c’è un solo «Perëndi» che comunque spero nazionale e planetario. Che poi sia filiazione di «perëndim» o adattamento, alla maniera di zotëri, di «perëndor» o evoluzione-elaborazione di «PerunЪ» o direttamente da «Parjanya» o, ancor prima, da «Innanna» o - perché no? - etruscamente o più semplicemente da «(Anna) Perenna + Diell o + dita» o forse direttamente introdotto dalla scuola illiro-cristiana non fa la differenza. (Per scuola illiro-cristiana intendo quella guidata Dauno, che stilò a Nicea l’Atto Apostolico Costantiniano, professato da tutti i cristiani e che ‘Liturgija Hyjnore e Shejtit Joan (Gjon) Hrisostomit (Sacra Liturgia di S.Giovanni Crisostomo)’ fa precedere da ‘amiamoci gli uni gli altri, affinché in unità di spirito, professiamo la nostra fede’).  Certo è che Dio è «Perenne-dio» in sé, oltretutto, dappertutto e per tutti.

E allora! Se ci amiamo, perché questo «Ndiqmë!», reso ancor più perentorio dall’aggiunta del punto esclamativo. Che senso ha? Perché, allora Gesù direbbe: «¹⁴ Ju jeni miqtë e mi, nëse bëni ato që ju urdhëroj. ¹² Ky është urdhërimi im: duajeni njëri-tjetrin ashtu siç ju desha unë juve. ¹⁵ Nuk ju quaj më shërbëtorë, sepse shërbëtori nuk e di ç’bën i zoti. Por unë ju kam quajtur miq, sepse ju bëra të njohur gjithçka që dëgjova prej Atit tim»(Gjn 15) (trad. Voi siete i miei amici, se fate le cose che vi ordino. Questo è il mio comandamento: amatevi reciprocamente così come ho amato io a voi. Non vi chiamo più servi, perché il servo non sa che cosa fa il padrone. Ma vi ho chiamato amici, perché vi ho fatto conoscere tutto ciò che intesi dal Padre mio).

A un amico non si può ordinare, lo si invita: «Andiamo insieme. Vieni con me. Accompagnami. Fammi compagnia».

Per un amico si dà la vita. Ed è quello che Gesù fa per l’uomo, sulla Croce.

Per questo, essere amico di Gesù fa essere uomo libero attraverso la conoscenza della verità: quella senza e oltre gli esoterismi, quella che fa diventare adulti i bambini, quella che dà senso alla mia esistenza consapevole della sua finitezza e, nel contempo, aperta a possibilità illimitate.

Gesù ci sta facendo dal principio una “confidenza” per mezzo della quale sappiamo «perché esistono gli enti e non piuttosto il nulla» (G. W. Leibniz). Così sappiamo che «il senso della vita, cioè il senso del mondo, possiamo chiamarlo Dio. E collegare a ciò la similitudine di Dio qual padre» (L. Wittgenstein).

Pregare, però, non è il solo pensare al senso della vita. No! La preghiera non è solo elevazione mentale: non solo. Se Dio è amore, il senso della vita lo dà forse il solo intelletto occidentale? O dobbiamo raggiungere il senso della vita con tutto il nostro essere? Cioè col cuore inteso non di certo come sentimentalismo ma come, nel patrimonio spirituale orientale, l’unione di tutte le facoltà dell’uomo. E pregare, dunque con i due polmoni, tra amici l’Amico che si è immolato per dare la vita, l’Amico dal grande Sacro Cuore. 

Torniamo alla carità. Poniamo fine, dunque, al perenne scandalo delle vergognose liti pelose. E preghiamolo il Perenne Dio, l’Indicibile Icona, il Padre di tutto, affinché ‘venga il suo Santo Spirito su di noi e ci purifichi’ (Lc 11,2D), alla maniera del martire per la sua fede cristiana Pavel A. Floreskij:

«Fjala» dhe «Libri»

Raport 

1.     Kam një libër margaritar,  marrë me postë si dhuratë.

Pak o shumë çë një zet vjet prapa mora një pak të dërguar nga Shqipëria. Mbi amballazhin adresa e dërguesit: SHTËPIA BOTUESE E LIBRIT SHKOLLOR - TIRANË. Një çudì, sepse ngë kisha urdhërata pezull. Përmbajtja e pakut ish një libër i çuditshëm, formàt 11x18,5 në broshurë e plastifikuame (si kartularet s(h)kolle të nji here) ngjyrë qershìe pa një të shkruame mbi faqe-pështrimin (kapakun), tek e para faqe e brendshme vetmitari titull: “DHIATA E RE”. Me gjithë ngazëllimin e tërbuam  kërkova [ndo](gja)gjë: botues, përgatitës, qytet, datë. Mosgjë. E çë! E fatura, pra? (Sepse libret ia paguaja pas marrjes nga Shqipëria: në mirëbesim, me letër e siguruar, me dollare: 1$ për 1Lek). Ahierna, si tentativë e sprasme, u vura të shfletoja me glishtin i math e me atë të drejtimit faqet e librit dhe, shì, se del jashta një lëpushëzë me em(b)rin dhe me adresën e mikut tim Ilir H.

Një ndodhì e mrakullueshme! Një lënësi! Për këtë dërgim sa veta kanë bërë ballë censurës së postës dhe rrëzikuar m’e paka fushën përqendrimi!

Pas disa vjetsh, Iliri, me të cilin mbaja një korrespondencë  të rrallë, te një përpjekje rokamboleske, glatë nji inkursioni Tiranë m’u skomollis (hapi zëm(b)rën) se atë libër m’e kish dërguar si shenjë haristisjeje.

Kish rarë (rënë) në druetimë se ngë ish komunist i vërtet e për këtë ai prisjë sot-nes(t)ër të ish dërguar të punojë te një posicion i përparuar mbi Alpet glatë kufirit me Maqedonìnë, për u riurtësuar.

Kle ahierna çë arriti një nga letrat e mia, zgledhur si gjithë tjerat nga censura. Shkruaja se ‘ka ca qëro çë tek na ka ndonjë problem papunësie dhe rendi publik’: këto fjalë mjaftuan për të bërë çë të isha akredituar si mik të Shqipërisë. E mjaftoi për të shpëtuar Ilirin nga dëbimi.

Zglodha librin aty-këtu si bën  grifsha (laraska), për të  vjedhur [ndo](gja)gjë nga gluha e përdorur. Ë’ shkruar me një të freshkët gluhë shqipe popullore-letrare të sotme, kështu e afërme me të llafosurit [kujtò: lifje e (l)lafje, discussioni e frange] hijerëndë (hieratik, solemn) dhe të lashtë të Shaban Demirajit. Si, kur flet për njeriun: “ Ç’është gjuha. Gjuha është një mjet, me anën e të cilit njerëzit merren vesh dhe shkëmbejnë mendimet midis tyre: i shfaqin nëri-tjetrit një mendim a një dëshirë, kërkojnë mendimin a ndihmën e njëri-tjetrit në jetën e përditshme (në familje, në punë etj.)”. Fjalë këto, të thjeshta dhe të përjetshme, çë cilido arbëresh analfabet si u’ ndëlgon; kështu ze fill: “Gramatika e gjuhës shqipe për shkollën e mesme pedagogjike”(1971). E ndoshta për këto dhe tjera fjalë - të folurit teknik - ngë deshi të lehtësojë karrierën e vet akademike por pikërisht për këtë dinjitet të thellë te të klënit-prani-aty të ngurosur, qëndron kështu ndanxë e te zëm(b)ra e gjithë atyre çë e kanë gjegjur të foluri, e kanë zgledhur, për trimërinë: kur për të rruarit shqiptar të menduarit ngë ish përherë të folurit.

M’u duk pak-pak jashta zakonës. Te kjo ‘anonime-e paprind (jetim) Dhiata e Re’ fjalìtë, në të vërtetë, ngë pajtoheshinë me ato e tekstit liti: ishën të ndryshme, her’e herë kishën edhe shtojca çë shpjegojnë, kloftë në parentezë kloftë si shënim në fund të kapitullthit e ndonjëherë, sidomos tek Apokalipsi, përherë në shënim të afërm, përkthyesi i vëjë një të bukur ‘tekstualisht’ me përkthimin fjalë për fjalë.

Nxier vetëm dy shembuj për të lehtësuar ndëlgimin, arsya e zglidhimit të tyre kam sprënxë (shpresë) të dalë qartë më përpara:

1.     Litisht: “In principio era il Verbo, e il Verbo era presso Dio, e il Verbo era Dio. Egli era in principio presso Dio”. (Gv 1,1.2, in La sacra Bibbia, 1976, Ed. Paoline).

Shqip: “Në fillim, (kur Perëndia krijoi gjithçka), tashmë ekzistonte Ai që quhet ‘Fjala’. Ky kishte qenë gjithmonë me Perëndinë dhe vetë ishte Perëndi. (Gjatë krijimit) ky ishte (në veprim) pranë Perëndisë”. (Gjn 1,1.2, in Dhiata e re, Ed. anonimo).

2.     Litisht: “«Seguimi»” (Gv 1,43, in La sacra Bibbia, Ed. Paoline, Roma, 1976). Shqip: “«Eja me mua»” (Gjn 1,43, in Dhiata e re, Ed. anonimo).

Tek i pari shembull shihet qartë një qëllim eksoterik të theksuar të tekstit shqip çë lipset tek ai liti, tek i dyti mënyra urdhërore litire siell një vartësì çë folja shqiptare thjesht ngë e ka o mund të marrë vetëm nga toni me të cilin ë’ shqiptuar. Tue krahasuar të dy tekstet me versionin latin dhe me atë grek, in Novum testamentum, United Bible Societies, London, 1969 mund vëhet re se:

1.     tek i pari shembull ka pajtim me versionin liti por jo me atë shqip;

2.     tek i dyti shembull  versioni liti pajtohet me urdhëruesin latin ‘sequere me’, kurse  versioni shqip ndoshta përputhet me shpirtin e të përzëmërtit grek  ‘άκολούθει μοι’

(krahasò edhe me ‘Fjala e T’Ynzoti, revistë e përjavshme, drejtuar nga Antonio     Masi, nga 25.2.1912 njera 28.2.1915, Palermo’. Për një regëtuese trajtesë poetike dhe shteruese shih ‘Zef Schirò Di Maggio, Il dolce idioma di Fjala e TYnzoti, in Atti del XXVIII Congresso internazionale di studi albanesi - 5 secoli di cultura albanese in Sicilia - 16 - 19 Maggio 2002, Facoltà di Scienze della Formazione - Scienze Filologiche e Linguistiche, Palermo’).

2. Ndërkaq përsosi  Koncili Vatikan II, kle gorromisur muri  i Berlinit dhe u [l]jos ateizmi i shtetit e u dërrmua shteti në Shqipëri.

Në Italì u botua “La Bibbia - Traduzione interconfessionale in lingua corrente, Ed. Elle Di Ci, Torino e Alleanza Biblica Universale, Roma, 1985”, e kujdesur nga eksperte me kalibrin e J. De Waard, O.Rauch, C. Bozzetti, C. M. Martini, E. Galbiati. Të sprasmin botim e gjen te çdo libreri  e  me çmim të ulët.

Sa i glisjë ‘Dhiatës së Re anonime-pa tatë’ sime!

Në Jugosllavì erdhi te drita, kam sprënxë, por sido kloftë kle dhënë lajmi shoqëruar me një skampull, çë u’ zglodha, të nji Dhjate të re, çë mirrjë si bazë shekullorin tekst të Kristoforidhit transliteruar e me  ndodhjen  shndërruar gegërisht.

E së njëjtës periudhë janë botimet e tekstevet të shejte, përkthyer në gluhën shqiptare e njësuar (unifikuar) nga Don (o Dom) Simon Filipaj e botuar nga Ed. Drita, Ferizaj:

1.     Shën Mateu, 1974; 1991.

2.     Bibla e ilustruar për të rinj, 1978; 1988.

3.     Besëlidhja e Re, 1980; 1991.

4.     Bibla, 1994.

Gjithë këto botime vejnë pas rrymit të letrës së Xhëllormit  por jo me shpirtin e anonimit autor klandestin shqiptar tënë edhe më pak hapeshin pamjes paskonciliare,  shpirt nani dalë jashta konkretisht, p.sh. tek e cituara pak më lart Traduzione interconfessionale in lingua corrente. Prandaj një “Eja-mbas-meje” pajtohet me përputhje (koerencë) stërlashtit ndëlgim (intelecion) të të përunjmit “akol pagjykim” por jo me “Eja-me-mua” te pamja paskonciliare, dhe çë mëpara e Palit dhe të Janit, të “besimtarit”, vrejtur si vetë e përgjegjshme, subjekt historik me dinjitet hyjnor, çë bashkohet lajmit dashurie rrëfyer nga Perëndia-Dashuri (për një trajtesë shteruese shih shkrimin e pastër dhe të gjallë ‘Lettera enciclica “Deus caritas est” del Sommo Pontefice Benedetto XVI ai vescovi ai presbiteri e ai diaconi alle persone consacrate e a tutti i fedeli laici sull’amore cristiano, 25.12.2005; Ed.Vaticane, 26.1.2006’).

Përveç, fjala Perëndi ë’ përkthyer te të parët tri tekste ‘Hy-u’ e te “Bibla” të 1994 ‘Hyj-i’, kam besë për shtrënguesin veprim të zgledhjes gluhësore kujdesur nga s(h)kolla  e “Prishtinës”.

3.  Fjala Hy

Hy ngë e gjeta te Buzuku, ai përdor Zot (ku z-ja e tij i glet simbolit “burrë”: një †  i vënë mbi një Λ, si ë’ ai mbi 1€).

Ngë e ka ‘A. Leotti, L’ALBANESE PARLATO (dialetto ghego), Ed. U. Hoepli, Milano, 1916’, ku gjejmë Perëndi-ja, Zot-i - pl. ëna e fjalìtë mir se të prû Zot-ýnë, Perëndija të martōft kjillìmet, Zoti t-a prûft mār e Zóti të marrōft, Zóti të prēft.

Te ‘Dizionario albanese-italiano’ e të njëjtit autor, botuar nga Istituto per l’Europa Orientale,  Roma më 1937’ del zëri: “Hyj - s. m. deità, divinità; Giove”. Zëri Perëndi mban 246 rringje (rreshta). Zëri Zot merr 326 rringje  me domethëniet Signore/Dio, signore, padrone, capace e libero.    

Eqrem Çabej, Studime Gjuhësore, Ed. Rilindja, Prishtinë, 1976 zërit hyj i jep vetëm domethënie u’-vete-brënda, entrare (faq. 242, Vol. I), por te Vol. II kur shpjegon cila mund t’jetë prejveshtarja e fjalës Perëndi-a - e lak. në -a e gjin. gramm. mashk. - ai përdor hyjni-a = divinità çë rrjeth nga em(b)ri i përgjithshëm hyj-i = dio por të cilit ngë ia njeh ndonjë spikatje historike te gluha shqiptare e çë përandaj ngë ka dinjitet për të klënë përmendur (munduartur). Për shembull: Hynitë greke, hyji Manitù a edhe hyji Perëndi (il dio Perëndi). Kjo, si duket qartë, te një kontekst i mirëqëllimshëm zhvillimi të një gluhe kombëtare-letrare shqiptare.

Odette Marquet, Motrëzë e Jisùit, doktoreshë në Shkencat Lindore, Universitet i Sorbonës - Paris, e diplomuar në gluhën e letërsinë shqiptare, në të përkthyerit ‘Xavier Léon-Dufour, Vocabulaire de Théologie Biblique, Les Editions du Cerf, Paris, 1970’ (Fjalor i teologjisë biblike, Ed. Chiriaco, Napoli, 03/2005) për zërin Dieu zgleth  Hyji, ngë vë zërin Perëndia, çë, por, e përdor te teksti nga  e para shtyllë (2 sht. për faqe) njera tek e sprasmia (1628). Kapërcimi (lënja jashta) e zërit ndoshta ë’ një zgledhje e Zyrës së Përkthymevet të Konferencës Ipeshkvore të shqipërisë  çë e ekzaminoi. Përkthyesja na bën të ndëlgojmë se ngë ka çë të ndajë me zgledhjen e tillë, tue dijtur të zglidhet në mes rringjevet, mbi të gjitha me ‘sh. përkth.’ në këmbë-faqe vënë zërit Hyji (sht. 471-472) e me providencialin gabim te Fjalorth-i ndihme, bashkëlidhur me veprën. Këtu, në fund, gjejmë në faq. 24, tek i treti rring zërin Perëndi-a e ridërgjimin te Hyj-i e Zot-i. Por për ‘fatal kombinacion’, pa shih!, ngë ë te vendi çë i nget, ngë ë’ vënë në rend alfabetik por pas përdëllèj, përdëllim, përdëllestar (ngushlloj, ngushllim, ngushllimtar): tue bërë këtë, zërin tënë të dashur ngë mund t’ë gjesh më sepse kapërcen te faqja e pastajme, ku, pa dyshim, ngë të shkon për krei t’e kërkosh pse është ndër zërat çë, si kemi parë, zënë fill me ‘për-’.

Vepra kle finanancuar nga ‘Ecja Neokatekumenale e Puljas dhe të Shqipërisë’, përgjegjës Dr. Ing. Silverio Cartolano (liti), me aprovim të ‘Presidentit të Konferencës ipeshkvore të Shqipërisë’ S.E. Angelo Massacra (liti) Arqipeshkëv Metropolit i Shkodrës.

4. Sapo mora një libërth format 10,5x14,5.

Dhënë si dhuratë, është një speciment, një sprovë vepre të ardhsme. Bëhet fjalë për ‘Vangelo di Giovanni - Ungjilli sipas Gjonit, Ed. Società Biblica Britannica & Forestiera e Shoqëria Biblike Ndërkonfesionale e Shqipërisë, 01/2006’. Faqet ngë janë të numëruara. Pas një balline të vetme ë’ dhënë përkthimi liti e përballë ai shqiptar, prirë (preceduto, pri-j, -va, -ft)  nga dy parathënie. Te të sprasmet dy faqe gjejmë koordinatat botërore të tëra.

Te parathënia litisht shfaqen qëllimet: «A che cosa serve questo libretto? Una persona albanese che vive in Italia, quando sente una frase del Vangelo in italiano, che però ricorda soltanto in albanese, può andare a vedere in questo libretto come la stessa  si dice in albanese. E così la comprende più facilmente. Quando un albanese che vive in Italia vuole dire a una persona italiana una frase del Vangelo, che però ricorda soltanto in albanese, può andare a vedere come quella frase si dice in italiano. E così si fa capire più direttamente». Teksti liti pajtohet me përthimin ndërklishtar e cituar pak më lart në gluhën e zakonshme (ribotim i 2000).

Te parathënia shqiptare tek i treti paragraf nga fundi, nëse ndëlgova mirë, thuhet kështu, përkthej tekstualisht: «Noi siamo consapevoli di una cosa, che il testo in italiano è diverso da quello albanese non solo per cause note ma anche perché i traduttori si sono basati su due modelli diversi di traduzione. I traduttori del vangelo in italiano sono più inclini a quella traduzione del testo quanto più comprensibile per il lettore nella sua lingua odierna, mentre quelli del testo albanese sono impegnati a trovare una [via inter]media  tra la lingua odierna del lettore e del fedele rispetto alla forma e alla lingua originale del vangelo. Questa è la ragione principale, [per] la quale in alcuni casi sembrerà come se c’è grande differenza tra le due traduzioni».

Nxier nani krahasimin ndër të dyja përkthimet e libërthit për të njëjtit dy shembuj çë kemi bërë sipër:

1.       Gv 1,1.2 “In principio, c’era colui che è «la Parola». Egli era con Dio, Egli era   Dio. Egli era al principio con Dio”. Gjn 1,1.2 “Në fillim ishte Fjala. Fjala ishte me Perëndinë. Fjala ishte Perëndi. Fjala ishte që në fillim me Perëndinë”.

2.       Gv 1,43 “«Vieni con me». Gjn 1,43 “«Ndiqmë!».

Si mund të vëhet re kemi bërë një pikë, një gol, por luhet vetëm në mbrojtje. Më në fund në Shqip o më mirë ‘për shqiptarët çë jetojnë në Itali’ ka një i vetëm «Perëndi», çë sido kloftë kam sprënxë kombëtar dhe planetar. Çë pra të jetë mbirje (nga mbin - germinare) nga «perëndim» o përshtatje  e «perëndor», si bën zot me zotëri, o evoluim-shndërrim e «PerunЪ» o drejt nga «Parjanya» o, edhe mëparë, nga «Innanna» o - pse jo? - etruskisht o më thjesht nga «(Anna) Perenna + Diell o + dita» o ndoshta futur drejt nga shkolla illiro-krishtere nge bën ndryshimin. (Për shkollë illiro-krështere dua të them atë prirë nga Dauni, çë hartoi në Nikè Simbolin e Apostujvet Kostandinian, shpallur nga gjithë të krështerët e çë ‘Liturgjia Hyjnore e Shën Jan Gojartit (Shejtit Gjon Hrisostomit)’ bën të prijë  nga ‘duhemi mirë njeri tjetrin, sa gjithë nji mendje t’e ligjirojmë’).  Me siguri ‘Dio’ është «Perenne-dio» në vet, mbatanë gjithë, gjithasajtën e për të gjithë.

E pastajna! Nese duhemi mirë, pse ky «Ndiqmë!», bërë edhe më të prerë nga pikëçuditja! Çë do me thënë? Pse, ahierna Jisui dejë të thësh: «¹⁴ Ju jeni miqtë e mi, nëse bëni ato që ju urdhëroj. ¹² Ky është urdhërimi im: duajeni njëri-tjetrin ashtu siç ju desha unë juve. ¹⁵ Nuk ju quaj më shërbëtorë, sepse shërbëtori nuk e di ç’bën i zoti. Por unë ju kam quajtur miq, sepse ju bëra të njohur gjithçka që dëgjova prej Atit tim»(Gjn 15).

Nji miku ngë mund t’i japësh urdhra, ai grizet: «Vemi bashkë. Eja me mua. Shoqëromë. Bëjmë  shoqëri».

Për një mik jipet gjella. Dhe ë’ atë çë Jisui bën për njeriun, mbi Kryqen.

Për këtë, të jesh mik i Jisuit bën të jesh njeri i lir nëpër njohjen e të vërtetës: ajo pa e mbatanë esoterizmevet, ajo çë bën të rriten fëmijët, ajo çë jep domethënie eksistencës sime të vetëdijshme për papërsosurinë dhe, tek i njëjti qëro, hapur mundësive të pakufizuara.

Jisui ësht’e na rrëfyen çë nga fillimi një “e fshehtë të tij” nëpërmjet së cilës dimë «pse jetojnë klëniet (enti, të-klënit-essere, klënësi-essenza) e jo përkundra mosgjëja» (G. W. Leibniz). Kështu dimë se «domethënia e gjellës, çë është domethënia e jetës, mund t’e thrresim Perëndi. E lidhim kësaj shëmbëlltyre të Perëndisë si atë» (L. Wittgenstein).

Por të luturit ngë është të vetmit të menduar për domethënien e gjellës. Jo! Lutja ngë ë’ vetëm ngrëjtje të mendjes: jo vetëm! Nëse Perëndia është dashuri, domethënien e gjellës e jep ndoshta e vetmja mendje perëndimore? Apo duhet t’e zëmë  domethënien e gjellës me gjithë të-klënit tënë? Çë është kjo: me zëmbrën,  ndëlguar me siguri jo si sentimentalizëm por si, te qosma shpirtërore lindore, bashkim i të gjitha zotësitë (të ndëlguarit, të dashurit, të vepruarit). E të luturit, prandaj, me të dy mushkritë, me miqtë Mikun çë dha gjellën, Miku me të madhen Zëmbër Shejte. Kthehemi në Dashurinë. Japim fund, pra, të përjetshmit skandal të grindjevet të turpshme për çdo qime. E i lutemi të Përjetshmit Perëndi, të Parrëfyeshmës Ikonë, të Atit të të gjithtit, çë ‘të vijë Shpirti i tij i Shejt mbi na e të na dëlirë’ (Lc 11,2D), në mënyrën të thëni të dëshmorit për besën e tij e krështere Pavel A. Floreskij: