Interventi culturali

INTERVISTA A PAPAS EMANUELE GIORDANO

di Orjeta Hashorva

Una personalità: tra passato e futuro
Colloquio con il protopapas Emanuele Giordano, parroco di Eianina

Papas Emanuele Giordano è una nota personalità della cultura arbëreshe, conosciuto anche a livello internazionale. La sua opera più importante è il “Dizionario degli Albanesi d’Italia”, ma importanti sono anche le altre pubblicazioni. Ho deciso di intervistarlo proprio per questa sua popolarità.
Questa intervista è stata registrata in arbërisht-albanese il 2 dicembre 2005 presso la canonica di Eianina, nello studio del papas Emanuele Giordano.

· Quando è nato e che cosa ci può raccontare della sua infanzia?
Io sono nato il 27 giugno 1920. All’età di cinque anni, i miei genitori mi portarono a scuola a Frascineto, ma ero ancora troppo piccolo e non fui accettato perché gli altri genitori si opposero. Quando avevo sei anni invece, non ci andai perché la mia famiglia aveva il gregge e dovevo aiutarla. Così iniziai a studiare all’età di otto anni. Comunque, anche quell’anno, non frequentai per sei mesi, perché fui impegnato nelle faccende familiari e perciò rifeci il mio primo anno scolastico.

· Dove ha continuato i suoi studi?
Quando finii la scuola elementare ho sostenuto l’esame di ammissione al ginnasio di Castrovillari. Partecipammo in dodici di Frascineto ed Eianina, ma lo superammo in due, un mio amico Giuseppe Scornavacca di Frascineto ed io.
In seguito, desideravo continuare i miei studi al Seminario di Grottaferrata, poiché sin da piccolo seguivo il prete nelle sue attività, mi piaceva ascoltare la Buona Novella e studiavo anche i canti tradizionali della nostra chiesa.
Il vescovo di allora era Giovanni Mele, al quale chiesi di entrare in Seminario. Il tempo passava e ad ottobre sarebbero iniziate le lezioni e durante tutto il mese di settembre attesi con ansia la risposta del vescovo. Allora, mia madre che conosceva già il vescovo, in quanto veniva spesso da mio zio, gli chiese di darci una risposta. Lui le disse che la mia ammissione era un po’ difficile perché io avevo già tredici anni (l’età massima era undici, dodici anni per accedere al Seminario) e che mio zio aveva abbandonato i suoi studi nel Seminario. In seguito intervenne il sacerdote di Frascineto Vincenzo Frascino, il quale, quando vide che ancora non mi avevano convocato, scrisse al vescovo. Dopo pochi giorni il vescovo ci rispose mandandoci tutta la documentazione necessaria.
Era il 1933 ed io ero in montagna con mio padre. Quella notte avevamo dormito lì assieme ad altri pastori. Nella mattinata mi arrivò la notizia della mia ammissione. Chiamai mio padre, il quale stava tagliando la legna nel bosco: “Papà, papà, potrò andare a Grottaferrata!!!”. Mentre mi stava rispondendo io non stetti ad ascoltare e gli dissi: “Stammi bene, che io sto partendo!” e in un’ ora e mezza mi trovai in paese. Mia madre fu molto felice e assieme a mia sorella andarono al mercato di Spezzano Albanese e mi comprarono dei vestiti. Così il 3 ottobre, giorno della partenza per Roma del “Pellegrinaggio calabrese per l’Anno Santo”, in quanto 33 erano gli anni di Cristo, fu il giorno della mia partenza, accompagnato da mio padre, dalla stazione ferroviaria di Spezzano Albanese. Come ho già detto era l’Anno Santo e quella notte dormimmo a Roma.
L’indomani mattina andammo in Piazza San Pietro, sentimmo la messa celebrata dal Papa e poi partimmo per Grottaferrata. Nel pomeriggio mio padre sarebbe ripartito e quando ci salutammo mi disse: “ Figlio mio se ti comporterai bene lo farai per te stesso, altrimenti sai che lavoro ti aspetta.”

· E durante gli anni del Liceo?
A diciotto anni andai a Roma per frequentare il Liceo e seguire anche gli studi di “Filosofia e Teologia” al Collegio Greco. A Grottaferrata i miei insegnanti erano monaci basiliani, i quali mi insegnarono le materie del ginnasio: il greco, il latino, il francese e altre materie. Quando finii a Grottaferrata, mi mandarono in vacanza. Arrivato a Frascineto guardavo quelle case così piccole e le paragonavo con i grandi edifici di Roma. Quell’anno mia sorella assieme al figlio partì per l’Argentina, dove raggiunse il marito. Le mie vacanze durarono più o meno un mese e quando ritornai a Roma iniziai il Liceo e gli studi di filosofia che dovetti seguire contemporaneamente per due anni. Quando finii gli studi di Filosofia ebbi di nuovo una licenza per ritornare a Frascineto. Dopo questi giorni di riposo, ritornato a Roma, iniziai gli studi di teologia. Qui conobbi molte persone con le quali diventai amico: messicani, argentini, spagnoli, etc. Così insieme a loro iniziai a parlare in spagnolo e in francese con i francesi. Nel frattempo le lezioni all’università si tenevano in lingua latina, il greco invece lo avevo imparato a Grottaferrata e lo continuai a praticare con la Santa Messa e la liturgia e infine parlavo anche il greco moderno con gli amici greci, i quali studiavano in Collegio.
Terminati gli studi di teologia (morale e dogmatica) feci la tesi: sintesi di venticinque tesine che io avevo preparato durante ciascun anno di studio. Così conseguii anche la licenza in Teologia il 30 maggio 1946. Potevo proseguire i miei studi con il dottorato, ma non lo feci perché pensavo che non era necessario per la preparazione del parroco di un piccolo paese.

· Quando e come ha iniziato a scrivere e leggere l’albanese?
Iniziai a studiare l’albanese, quando andai a Grottaferrata, dove mi ero portato anche i manoscritti di Bernardo Bilotta. Così studiai la lingua che ci insegnavano al Collegio e quella arbëreshe che appresi dilettandomi sui manoscritti di Bilotta. Lessi tutti i suoi manoscritti, più di centomila versi e li studiai approfonditamente.

· Come è riuscito a conciliare la sua attività di pastore e quella di cultore arbëresh?
Quando ritornai nel Collegio, durante il viaggio, mandai un telegramma al vescovo: “Esame superato”. Eianina all’epoca non aveva un parroco e il vescovo, il giorno dopo il mio telegramma, mi nominò parroco di Eianina: sine ullo examine, senza nessun esame. Nel 1946 ci fu il referendum: monarchia o repubblica, così venni qui sin dal 10 giugno per votare. Il 16 luglio, festa della Santa Maria del Carmine, iniziai la mia attività di parroco di Eianina. Da allora sono ancora in questa parrocchia!
Durante questi anni che cosa ho fatto? Si sa. Iniziai ad essere prete all’età di 26 anni, nonostante mi mancasse l’esperienza di stare in mezzo al popolo e di rapportarmi ad esso. Fu il prete di Frascineto papas Giuseppe Ferrari che mi guidò nel mio modo di comportarmi tra la gente. Nello stesso tempo, assieme a papas Ferrari ci appassionammo allo studio sempre più approfondito della nostra lingua e cultura arbëreshe. Nel 1953, studiammo insieme e pubblicammo i “Canti Sacri”.

· Quale fu il suo ruolo nella traduzione della “Santa Liturgia di San Giovanni Crisostomo”, pubblicata nel 1968 dall’Eparchia di Lungro?
Io cantavo la messa in albanese, quando ancora non si poteva fare. La intonavo, assieme a un mio amico albanese Pietro Llazar Izaku, da quando ero al Collegio. Poi io preparai una messa arbëreshe, sulla quale si basò la traduzione della Commissione dell’Eparchia di Lungro che tradusse quella Liturgia. Quella commissione era composta da tre persone: papas Francesco Solano, papas Domenico Bellizzi ed io.
Io portai la base ed assieme abbiamo cambiato alcuni termini. Rimase la mia messa, quella che io dicevo dal 1946. Dal 1968, fino ad oggi, questa messa si può cantare in tutte le chiese albanesi.

· Come nacque l’idea di scrivere il Dizionario degli Albanesi d’Italia?
Spesso a casa di papas Giuseppe Ferrari era ospite il professor Ernest Koliqi. Lo conobbi in quella casa e gli dissi che ero intenzionato a compilare un dizionario italiano-arbërisht. Allora il professor Koliqi mi consigliò di farlo arbërisht-italiano, in modo che si potesse sapere quanti lemmi arbëreshë avevo raccolto. Allora iniziai a raccogliere il materiale, iniziando dalla lingua scritta: Bilotta, De Rada, Serembe, Anselmo Lorecchio, Argondizza, aggiungendo anche quei termini che conoscevo e quelli che avevo ascoltato da altri parlanti.
Ci misi otto anni a finire questo dizionario, in quanto non ci lavoravo ogni giorno perché il mio impegno di pastore mi impediva di dedicarmi totalmente a questo lavoro. Questi otto anni corrispondono a un anno intero di lavoro. Così nel 1963 pubblicai il dizionario a Bari nella casa editrice Paoline.

· Qual’ è il ruolo di questo dizionario oggi, quando molteplici sono i dibattiti per quanto riguarda la scrittura e la standardizzazione della lingua arbëreshe?
Quando ho pubblicato il dizionario la lingua si stava perdendo. Oggi con la possibilità di insegnare questa lingua nelle nostre scuole, con i molti studiosi che si interessano del futuro dell’arbërisht, io credo che questa lingua si stia risvegliando. Soltanto al Comune di Frascineto ho venduto 25 dizionari e ho ricevuto delle richieste anche da altri comuni arbëreshë. Ciò significa che la lingua si sta diffondendo e si sta insegnando sia nelle scuole che tra gli adulti con i corsi di alfabetizzazione organizzati nei diversi comuni e questo dizionario risulta essere un utile supporto in questo processo di alfabetizzazione.

· Come nacque la rivista “Zёri i Arbëreshvet” e perché venne interrotta la sua pubblicazione? Che cosa pensa della stampa odierna arbëreshe?
Quando terminai il lavoro del dizionario, pensai assieme a mio nipote Agostino Giordano di dar vita ad una rivista. La pubblicazione di questa rivista iniziò nel 1972 e continuò per dieci anni, sino al 1982. La sua pubblicazione si interrupe per mancanza di fondi.
“Jeta arbëreshe” invece è nata da tre anni. Questa rivista non prosegue sulla stessa scia di “Zëri i Arbëreshvet” in quanto essa raccoglie tutte le parlate dei paesi albanofoni. Chi vuole scrivere scrive nella propria parlata, invece “Zëri i Arbëreshvet” aveva un carattere più culturale in quanto scrivevamo noi e quelli che erano più interessati nel campo culturale arbëresh. Il fine di “Jeta arbëreshe” è la divulgazione e la conoscenza della lingua arbëreshe, in qualsiasi modo essa si parla, cioè in tutte le sue varianti, senza escludere gli errori di una lingua parlata. Gli arbëreshë sono liberi di scrivere la loro lingua, così come essi la conoscono. Ma su “Jeta arbëreshe” si pubblicano anche articoli scritti bene in forma letteraria.
Io credo che oggi stiamo vivendo un rinascita della cultura arbëreshe. Durante gli anni settanta la lingua arbëreshe stava per scomparire, ma gli studiosi arbëreshë di quel periodo diedero un grande contributo per la sua conservazione. In primo luogo Ernest Koliqi, il nostro maestro, che ci guidò con la sua rivista “Shejzat”. Dopo di lui, a San Benedetto Ullano iniziò la pubblicazione della prima rivista arbëreshe “Risveglio” e poi arrivarono le altre riviste come “Katundi ynë”, “Zëri i Arbëreshëvet”, “Zjarri”, “Vatra”, etc.
Oggi la cultura arbëreshe è circondata da molti studiosi e inoltre la lingua si può anche imparare nelle scuole. Sono in molti che conoscono la lingua e lavorano per la sua conoscenza e diffusione: come Nicola Tocci che ha pubblicato “Il Calendario degli Arbëreshë” e molti altri non solo della nostra regione ma anche della Sicilia. Ma oggi viviamo una rinascita culturale anche nelle altre regioni, dove ci sono i paesi arbëreshë come nel Molise, in Basilicata e in Puglia. La pubblicazione di “Kamastra”, ad esempio è un passo verso un nuovo futuro con un particolare interesse per la lingua arbëreshe.

- Lei ha collaborato anche per la realizzazione del testo scolastico “Alfabetizzazione arbëreshe”, nel quale, tra l’altro, si esprime l’idea della creazione di una koiné del Pollino? Concorda con questa corrente?
Io ho sempre pensato che, finché noi arbëreshë abbiamo una lingua comune, si devono raccogliere le parlate di tutti i paesi arbëreshë e da esse deve nascere una lingua basata su una delle parlate, come avvenne per la lingua italiana, la quale si basò sulla parlata di Firenze. Così come accadde in Albania, dove gli insegnanti si recarono in varie zone dell’Albania del nord e di quella del sud e raccolsero le varie espressioni della lingua e assieme a Tirana studiarono e crearono la lingua albanese, basata sul dialetto tosco. Questo è ciò che dobbiamo fare anche noi arbëreshë. Dobbiamo selezionare la terminologia migliore e unirla in un'unica lingua. Le espressioni migliori sono quelle più vicine alla lingua albanese odierna. La parlata più vicina alla lingua albanese standard è quella di Frascineto e non perché io sia frascinetese, ma proprio perché questa è la parlata che conserva un lessico più vicino alla lingua albanese standard.

· Per quanto riguarda l’alfabeto e l’uso del grafema y, il quale lei utilizza nel Dizionario degli Albanesi d’Italia, ma che in quest’ultimo testo citato non è riconosciuto come lettera dell’alfabeto arbëresh, qual è la sua posizione?
L’alfabeto è lo stesso. Nel dizionario utilizzai il grafema y per semplificare la lingua arbëreshe per gli albanesi. Ma noi, nel nostro sistema fonetico, abbiamo solo il fonema i. Nella lingua scritta arbëreshe quella lettera non deve essere utilizzata, perchè noi non l’abbiamo, non l’abbiamo portata dall’Albania e non esisteva in Albania, quando gli Arbëreshë partirono per l’Italia. In seguito, probabilmente la y è entrata nell’albanese dalla lingua turca.
La lingua arbëreshe ha un altro fonema, che non esiste nella lingua albanese, parliamo della hj di derivazione greca e lo troviamo in alcuni lemmi come: hje, ahjak, ecc.

· Come mai secondo lei Frascineto ed Ejanina hanno avuto una così vasta espressione dell’intelligentia arbëreshe con notevoli personaggi come: papas Giuseppe Ferrari, papas Antonio Bellusci, papas Francesco Solano, papas Domenico Bellizzi, Bernardo Bilotta, Vincenzo Dorsa?
Abbiamo anche altri come Domenico Bellusci, colui che risvegliò la lingua arbëreshe al Collegio di San Demetrio Corone. Frascineto ha nutrito sempre un particolare entusiasmo per la lingua e la cultura arbëreshe. Tra i tanti personaggi che si interessarono del mondo albanese, Frascineto ebbe anche due professori universitari: Giuseppe Ferrari e Francesco Solano. Credo che Frascineto sia un centro della cultura arbëreshe. Altrimenti com’è possibile che da Frascineto siano usciti tutti questi studiosi che nutrono tanto entusiasmo per la lingua arbëreshe?

· Quali sono le sue pubblicazioni sino ad oggi e quali quelle che sta preparando per il futuro?
Ora queste sono le mie ultime pubblicazioni, perchè la vecchiaia si fa strada e ci aspetta la Città di Tutti. Nel 2000 ho dato alle stampe la traduzione del Vangelo di San Matteo e quello di San Marco l’ho pubblicato a episodi sulla rivista “Jeta arbëreshe”. Per completare la traduzione dei quattro Vangeli ho preparato anche il Vangelo di San Giovanni e quello di San Luca.
Poi ho preparato una “Grammatica arbëreshe”, la quale è in stampa e uscirà a breve. Quest’anno ho pubblicato “Inni arbëreshë: La musica bizantina, una raccolta dei canti religiosi”. Un’altra pubblicazione che desidererei fare è la raccolta dei canti arbëreshë in musica occidentale, una sintesi di tutti i nostri canti popolari.

· Infine, ringraziandola vivamente le chiedo come vede il futuro della lingua arbëreshe e pensa che la legge L.N. 482/99 darà i frutti sperati?
Bernardo Bilotta nei suoi scritti disse:
“ coloro che oggi leggono questi miei canti, tra cento anni non potranno più farlo, perchè saranno dominati dal miele del genio italiano”. Djalli per lui è il genio. Un secolo non è passato ancora, aspettiamo e vedremmo. Comunque io penso che la lingua arbëreshe verrà conservata ancora in Italia, perchè vedo che l’arbërisht di oggi va verso la rinascita. La legge ha reso possibile non solo l’insegnamento della lingua arbëreshe nelle scuole ma anche l’alfabetizzazione degli adulti.
Io sono convinto che questa nostra lingua ancora non morirà!

Një personalitet: midis të kaluarës dhe të së ardhmes
Bisedë me protopapasin Emanuele Giordano nga Ejanina

Papas Emanuele Giordano është një personalitet i shquar i kulturës arbëreshe, i njohur edhe në nivel internacional. Vepra e tij më e rëndësishme është “Fjalori i Arbëreshëvet”, por të çmueshme janë edhe botimet e tij të tjera.
Vendosa ta intervistoja për popullaritetin e tij.
Kjo intervistë u regjistrua në gjuhën arbërisht-shqipe më 2 dhjetor 2005 në qelinë e Ejaninës në studion e papas Emanuele Giordano.

· Kur keni lindur dhe çfarë mund të na thoni rreth fëmijërisë suaj?
Unë kam lindur më 27 qershor 1920. Në moshën pesëvjeçare më dërguan në shkollë në Frasnitë, por isha akoma i vogël dhe nuk më pranuan sepse prindërit e tjerë kundërshtuan. Kur isha gjashtë vjeç nuk hyra në shkollë, sepse ne kishim bagëtitë, dhe më duhej të ndihmoja familjen. Kështu që hyra në shkollë në moshën tetëvjeçare. Megjithatë atë vit nuk vajta në shkollë për gjashtë muaj, sepse duhej të ndihmoja familjen dhe kështu m’u desh të përsërisja vitin e parë.

· Ku i keni vazhduar studimet?
Pasi mbarova shkollën fillore, bëra provimin për të hyrë në gjimnazin e Horës (Castrovillari).
Ishim dymbëdhjetë vetë nga Frasnita dhe Purçilli që bëmë provimin por e kaluam vetëm dy vetë: një miku im, Scornavacca Giuseppe nga Frasnita, dhe unë.
Pastaj unë doja të vazhdoja studimet në Seminarin e Grotaferratës, sepse, që kur isha i vogël, i shkoja gjithmonë mbrapa priftit dhe në kishë më pëlqente të dëgjoja Fjalën e mirë dhe mësoja këndimet e kishës (tradicionale).
Peshkopi i atëhershëm ishte Giovanni Mele, të cilit i bëra kërkesë për të hyrë në Seminar. Koha kalonte dhe në tetor fillonin mësimet në Seminar dhe gjatë gjithë shtatorit prisja me ankth përgjigjen e peshkopit. Mamaja, që e njihte peshkopin, sepse ai vinte shpesh herë te xhaxhai im, i tha që të na jepte një përgjigje. Ai iu përgjigj që pranimi im ishte pak i vështirë, sepse isha trembëdhjetë vjeç (mosha më e madhe ishte njëmbëdhjetë, dymbëdhjetë për të hyrë në Seminar) dhe pastaj tha që xhaxhai im nuk i kishte përfunduar studimet në Seminar. Atëherë, ndërhyri prifti i Frasnitës Vincenzo Frascino, i cili, kur pa që nuk po më thërrisnin, i shkroi peshkopit. Pas pak ditësh peshkopi na u përgjigj duke na dërguar dokumentet që duheshin përgatitur.
Ishte viti 1933 dhe unë isha në mal me babain. Atë natë kishim fjetur në mal bashkë me barinjtë e tjerë. Në mëngjes më erdhi lajmi i pranimit. I thirra babait, i cili po priste dru në pyll: “Oi ta, oi ta, mund të shkojë atje, në Grotaferratë!!!” Kur ai po më përgjigjej unë nuk e dëgjova fare dhe i thashë: “ Rri mirë, se unë po iki!” dhe për një orë e gjysmë u gjenda në katund. Mamaja ishte shumë e kënaqur dhe bashkë me motrën time vajtën te pazari i Spixanës dhe më blenë rrobat e reja.
Kështu më 3 tetor, dita e nisjes për në Romë të “Pelegrinazhit kalabrez për vitin e shënjtë”, sepse 33 ishin vitet e Krishtit, qe dita e nisjes sime bashkë me babain nga stacioni i Spixanës. Si thashë ishte viti i shenjtë dhe atë natë fjetëm në Romë. Të nesërmen në mëngjes vajtëm te Sheshi Shën Pietrit, dëgjuam meshë e Papës dhe pastaj u nisëm për në Grotaferratë. Pasdreke babai do të nisej për t’u kthyer në shtëpi. Kur po ndaheshim më tha: “Ti biri im ndëse sillesh mirë e bën për veten tënde, sepse e di vetë çfarë pune të pret.”

· Po vitet e Liceut?
Në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare vajta në Romë për të bërë Liceun edhe studimet për “Filozofi dhe Teologji” në Kolegjin Grek. Në Grotaferratë mësuesit e mi ishin kallogjerët, të cilët më mësuan lëndët e gjimnazit: greqishten, latinishten, frëngjishten dhe lëndë të tjera. Pasi mbarova në Grotaferratë, më dërguan në shtëpi me pushime. Kur arrita në Frasnitë shikoja shtëpitë e vogla dhe i krahasoja me ndërtesat e mëdha të Romës. Atë vit, motra ime bashkë me të birin u nis për në Argjentinë, ku gjendej i shoqi. Pushimet zgjatën pak a shumë një muaj dhe kur u ktheva në Romë, fillova Liceun bashkë me studimet për Filozofi dhe m’u desh ti vazhdoja për dy vjet të dyja bashkë. Kur mbarova studimet për Filozofi më dhanë përsëri liçencën për t’u kthyer në Frasnitë. Pas këtyre pushimeve, kur u ktheva në Romë, fillova Teologjinë. Këtu njoha shumë njerëz dhe lidha miqësi me meksikanë, argjentinas, spanjollë, etj. Kështu, bashkë me ta, fillova të flisja spanjishten dhe frëngjishten me francezët. Gjithashtu, mësimet e universitetit ishin në gjuhën latine, kurse greqishten e kisha mësuar në Grotaferratë, vazhdova ta studioja në Kolegj dhe e praktikoja me Meshën dhe Liturgjinë dhe, së fundi, greqishten moderne e flisja me shokët grekë që ishin në Kolegj.
Kur mbarova Teologjinë (Morale dhe Dogmatike) bëra tezën. Kjo tezë ishte përmbledhja e njëzet e pesë tezinave që unë kisha pregatitur gjatë çdo viti. Kështu mora edhe Liçencën në Teologji, në 30 maj të vitit 1946. Ishte mundësia të bëhej edhe doktorata, por unë nuk e bëra, sepse mendoja se nuk ishte e nevojshme për priftin e një katundi të vogël.

· Kur dhe si keni filluar shkrimin dhe leximin e arbërishtes?
Arbërishten fillova ta studioja kur vajta në Grotaferratë. Kur vajta atje mora me vete dorëshkrimet e Bernard Bilotës dhe i studiova. Kështu që studiova gjuhën që na mësonin atje, por edhe gjuhën arbëreshe, duke u argëtuar me dorëshkrimet e Bilotës. I lexova të gjitha dorëshkrimet e tij: më se njëqindmijë vargje dhe i studiova thellësisht.

· Aktiviteti juaj si prift dhe ai si kultor arbëresh, si janë lidhur midis tyre?
Kur u ktheva në Kolegj, gjatë rrugës, i bëra një telegram peshkopit: “Kam kaluar provimin”. Ejanina atëherë, ishte pa prift dhe peshkopi të nesërmen e arritjes së telegramit më emëroi famullitar të Ejaninës: sine ullo examine, pa asnjë provim. Në vitin 1946 u bë referendumi: monarki apo republikë, kështu që erdha këtu që prej datës 10 qershor për të votuar dhe në 16 korrik, festa e Shën Mërisë së Karmunit, fillova zyrtarisht aktivitetin tim si famullitar i Ejaninës. Që atëherë jam akoma në këtë famulli!
Gjatë këtyre viteve ç’bëra? Dihet ç’bëra. Fillova në moshën 26-vjeçare edhe pse më mungonte përvoja e drejtpërdrejt e famullisë në mes të njerëzve. Qe prifti i Frasnitës papas Sepë Ferrari që më udhëhoqi në mirësjelljen time si famullitar. Ndërkohë bashkë me papas Sepë Ferrari kishim kënaqësi të madhe të studionim gjithmonë e më thellë gjuhën dhe kulturën tonë arbëreshe. Në vitin 1953, studionim bashkë dhe botuam “Kalimeret”.

· Cili qe roli juaj në përkthimin e “Liturgjisë së shenjtë të Shën Janit Gojartit”, botuar në vitin 1968 nga Eparkia e Ungrës?
Unë thoja meshën arbëreshe kur akoma nuk mund të thuhej. Që kur isha në Kolegj me Pjetër Llazar Izakun, një shoku im shqiptar, thonim meshën në gjuhën shqipe. Pastaj unë bëra një meshë arbëreshe, si është ajo e sotmja, mbi të cilën u mbështet përkthimi i Komisionit i Eparkisë së Ungrës. Ky Komision ishte i përbërë prej tre vetësh: papas Francesco Solano, papas Domenico Bellizzi ed io. Unë solla bazën dhe së bashku ndërruam pak fjalë. Qëndroi mesha ime, atë që unë thosha që prej vitit 1946. Nga viti 1968, deri më sot, ajo mund të përdoret në të gjitha kishat arbëreshe.

· Si lind ideja e hartimit e “Fjalorit të Arbëreshvet t’ Italisë”?
Në shtëpinë e papas Sepë Ferrarit vinte shpeshherë Ernest Koliqi, kështu që e njoha atje dhe i thashë që doja të bëja një fjalor italisht-arbërisht. Atëherë, profesor Koliqi më këshilloi të bëja një fjalor arbërisht-italisht, sepse kështu mund të dallohej se sa fjalë arbëreshe kisha mbledhur. Atëherë fillova të mblidhja materialin duke filluar nga gjuha e shkruar: Bilotta, De Rada, Serembe, Anselmo Lorecchio, Argondizza, dhe i shtova ato fjalë që unë dija dhe që dëgjoja nga të tjerët.
M’u deshën tetë vjet që të mbaroja këtë fjalor, sepse nuk punoja çdo ditë me fjalorin, nga që isha i zënë edhe me punën e priftit. Këto tetë vjet janë sikur të kishin qenë një vit i plotë pune. Kështu, në vitin 1963, botova fjalorin në Bari në shtëpinë botuese Paoline.

· Cili është vendi i këtij fjalori sot, kur të shumta janë debatet për sa i përket shkrimit dhe njësimit të gjuhës arbëreshe?
Kur botova fjalorin, gjuha po humbte. Sot me lejen për të mësuar këtë gjuhë në shkollat tona, me studiuesit e shumtë që interesohen për të ardhmen e arbërishtes, unë besoj që kjo gjuhë po zgjohet përsëri. Vetëm Bashkisë së Frasnitës i kam shitur 25 fjalorë, gjithashtu kam pasur edhe kërkesa nga bashkitë e tjera arbëreshe. Kjo do të thotë që gjuha po përhapet dhe po mësohet jo vetëm nëpër shkolla, por edhe midis të mëdhenjve, me kurset e alfabetizimit, të organizuara nga bashkitë e ndryshme arbëreshe dhe fjalori është një mjet ndihmës në këtë proces alfabetizimi.

· Si lindi revista “Zëri i Arbëreshvet” dhe pse u ndërprenë botimet e tij? Ç’mendoni për shtypin e sotëm arbëresh?
Kur mbarova fjalorin, bashkë me nipin tim Agostino Giordano menduam të bënim një revistë. Botimi i saj filloi në vitin 1972 dhe vazhdoi për dhjetë vjetë deri në vitin 1982. Botimi i kësaj reviste u ndërpre për arsye ekonomike.
Revista “Jeta arbëreshe” ka tre vjetë që ka lindur. Kjo revistë nuk vazhdon në drejtimin e “Zëri i Arbëreshvet”, sepse ajo është një revistë që përmbledh të gjitha të folmet e katundeve arbërishtfolëse. Kush do të shkruaj, shkruan në të folmen e tij, kurse “Zëri i arbëreshëvet” kishte një karakter më kulturor sepse shkruanim ne dhe ata që ishin më të interesuar në fushën kulturore arbëreshe. Qëllimi i revistës “Jeta arbëreshe” është përhapja dhe njohja e gjuhës arbëreshe, sido që flitet, domethënë në të gjitha variantet, pa përjashtuar nga ajo edhe gabimet e një gjuhe të folur. Arbëreshët janë të lirë të shkruajnë gjuhën e tyre ashtu si e njohin. Por te “Jeta arbëreshe” botohen edhe artikuj të shkruar mirë në formë letrare.
Unë besoj që ne po jetojmë një ringjallje të kulturës arbëreshe. Gjatë viteve shtatëdhjetë gjuha arbëreshe ishte gati per t’u zhdukur. Por studiuesit arbëreshë të asaj periudhe dhanë një ndihmë të madhe për ruajtjen e saj. Në radhë të parë, Ernest Koliqi qe mjeshtri ynë që na drejtoi me revistën e tij “Shejzat”. Pas tij, në Shën Benedhitë filloi botimi i së parës revistë arbëreshe “Zgjimi”, dhe kështu me radhë erdhën revista të tjera, si “Katundi Ynë”, “Zëri i Arbëreshëvet”, “Zjarri”, “Vatra”, etj.
Sot kultura arbëreshe është e rrethuar nga shumë studiues dhe gjuha mund të mësohet edhe në shkollë. Sot janë shumë njerëz që njohin gjuhën dhe punojnë për njohjen dhe përhapjen e saj: si Nikolla Toçi i cili botoi “Kalendarin e Arbëreshëve” dhe shumë të tjerë jo vetëm të krahinës sonë por edhe të Siqilisë. Por sot po jetojmë një ringjallje kulturore edhe në krahinat e tjera, ku gjenden katunde arbëreshe si në Molize, në Bazilikatë, në Puliet. Botimi i “Kamastrës”, për shembull, është një hap drejt një të ardhmeje të re ku lind një interes i veçantë dhe i ri për gjuhën arbëreshe.

· Ju keni bashkëpunuar edhe me tekstin shkollor “Alfabetizzazione arbëreshe” ku, ndër të tjera, shprehet mendimi për krijimin e një koineje të Pullinit? A jeni dakord me këtë qëndrim?
Unë kam menduar gjithmonë se, që ne arbëreshët të kemi një gjuhë të përbashkët, duhet të mblidhen të folmet e të gjithë fshatrave arbëreshë dhe, prej tyre, duhet të lindë më pas, një gjuhë e mbështetur në një nga të folmet, siç u bë me gjuhën italiane, e cila u mbështet mbi të folmen e Firences. Ashtu si u bë edhe në Shqipëri, ku mësuesit u shpërndan nëpër gjithë Shqipërinë e Veriut dhe të Jugut dhe mblodhën shprehjet e ndryshme të gjuhës dhe së bashku, në Tiranë, studiuan dhe krijuan gjuhën shqipe, të mbështetur mbi dialektin tosk. Kështu duhet të bëjmë edhe ne arbëreshët. Marrim shprehjet më të mira dhe i bashkojmë në një gjuhë. Shprehjet më të mira janë ato më të afërta me shqipen e sotme. E folmja më e afërt me gjuhën shqipe është ajo e Frasnitës dhe jo sepse unë jam frasnjot, por, sepse kjo e folme ruan një leksik më të afërt me atë të shqipes standarde.

· Për sa i përket alfabetit dhe përdorimit të grafemës shqipe y, të cilën ju përdorni në Fjalorin e Arbëreshvet, por që në këtë tekst nuk është e mirënjohur si germë e alfabetit arbëresh, cili është mendimi juaj?
Alfabeti është njësoj. Te fjalori unë përdora grafemën y për të thjeshtëzuar gjuhën arbëreshe për shqipëtarët. Por ne, në sistemin tonë fonetik, kemi vetëm fonemën i. Në gjuhën e shkruar arbëreshe kjo germë nuk duhet përdorur, sepse ne nuk e kemi, nuk e sollëm nga Shqipëria, nuk ishte në Shqipëri kur arbëreshët u nisën për në Itali. Pastaj, ndoshta y-ja ka hyrë në shqipen nga gjuha turke.
Gjuha arbëreshe ka një fonemë tjetër, që nuk është në gjuhën shqipe, flasim për hj, me rrjedhë prej greqishtes dhe e gjejmë te fjalët si: hje, ahjak, etj.

· Si qe e mundur sipas jush që Frasnita dhe Purçilli pati një shprehje kaq të gjerë të intelligentia-s arbëreshe me njerëz të shquar si: papas Giuseppe Ferrari, papas Antonio Belluscio, papas Francesco Solano, papas Domenico Bellizzi, Bernardo Bilotta, Vincenzo Dorsa?
Por kemi edhe të tjerë si Domenico Bellusci, ai që ringjalli gjuhën arbëreshe në Kolegjin e Shën Mitrit. Frasnita ka pasur gjithmonë një entuziazëm të veçantë për gjuhën dhe kulturën arbëreshe. Midis njerëzve të shquar, Frasnita pati edhe dy profesorë universiteti: Sepë Ferrari dhe Francesco Solano. Besoj që Frasnita është një qendër e kulturës arbëreshe. Si mund të dilnim të gjithë këta studiues të vendit që kanë kaq entuziazëm për gjuhën arbëreshe?

· Cilat janë botimet tuaja deri më sot dhe cilat ato që po përgatisni për të ardhmen?
Tani këto janë botimet e mia të fundit, sepse pleqëria përparon dhe na pret Qyteti i të Gjithëve. Kam botuar në vitin 2000 përkthimin e Ungjillit të Shën Mateut dhe atë të Shën Markut e kam botuar në pjesë në revistën “Jeta arbëreshe”. Për të përfunduar përkthimin e të katër Ungjijve, kam përgatitur edhe Ungjillin e Shën Janit dhe të Shën Lukës.
Pastaj kam përgatitur një “Gramatikë arbëreshe”, e cila është në shtyp dhe që do të dalë së shpejti. Sivjet kam botuar “Himne arbëreshe: Muzika bizantine, një përmbledhje e këngëve fetare”. Një botim tjetër që dëshiroj të bëj është përmbledhja e këndimeve arbëreshe me muzikë perëndimore, një përmbledhje e të gjitha këngëve tona popullore.

· Së fundi duke ju falenderuar përzemërsisht, si e shihni të ardhmen e gjuhës arbëreshe dhe a mendoni që ligji 482/99 mund ta përmirësojë atë?
Bernardo Bilotta në shkrimet e tij tha: “ata çë djovasjën këta vjershët e mi, këtu e njëqind vjetë s’mund t’i djovasjën më, se i vu përposhtë mjaltë e djallit lëti”. Djalli për të është gjeniu italian. Një shekull nuk ka kaluar akoma, le të presim dhe do të shohim. Megjithatë unë besoj që gjuha arbëreshe do të ruhet akoma në Itali, sepse unë shoh që ditët e sotme të arbërishtes janë ditët e ringjalljes. Ligji bëri të mundur jo vetëm mësimdhënien e arbërishtes në shkollë, por edhe alfabetizimin e të rriturve.
Unë jam i bindur që kjo gjuha jonë akoma nuk do të vdes!