ÇLIRIMI NGA ANALFABETIZMI I GJUHËS AMTARE

Intervistë me Prof. Italo Costante Fortino

(Shekulli)

Nëse dëshirojmë t’iu ofrojmë të rinjve vazhdimësinë e kulturës amtare, duhet t’i drejtohemi sidomos shkollës. Ky mjet i lartë mund të arrijë t’iu japë dinjitet arbëreshëve duke iu ofruar çlirimin nga analfabetizmi i gjuhës amtare”. Me pak fjalë, ky është mesazhi që hedh në këtë intervistë një profesor karriere në fushat e gjuhësisë dhe filologjisë si Italo Costante Fortino. Më gjerësisht dhe në mënyrë shumë të detajuar ai iu përgjigjet pyetjeve për traditën dhe identitetin e arbëreshëve të Italisë, asimilimit nga popullsia pritëse. Dhe mbi të gjitha, si paraqitet situata gjuhësore e qendrave ku flitet arbërishtja. Ky është qëllimi i kësaj interviste me profesor Fortinon i cili është përfaqësues në Këshillin Ndërakademik për Gjuhën Shqipe i ngritur për rishikimet në standard që janë ndërmarrë nga dy akademitë e Prishtinës dhe Tiranës. Prof. Fortino jep këtu tezën e vet.
Ai është një zë që vjen nga “L’Orientale” i Napolit, universiteti më i vjetër ku mësohen gjuhët dhe letërsitë e Azisë, të Afrikës dhe të Europës Lindore. Katedra e Gjuhës dhe e letërsisë shqipe punon prej vitit 1900 dhe qe hapur falë veprimtarisë së Jeronim De Radës i cili shumë herë kërkoi që të hapej një katedër e shqipes për të gjithë arbëreshët, për shqiptarët që vinin në Itali dhe për studiuesit italianë që kërkonin të njihnin jo vetëm gjuhën por edhe letërsinë dhe kulturën shqiptare. Profesori i parë qe Zef Skiroi nga Hora e Arbëreshëvet i cili dha mësim deri në vitin e vdekjes më 1927. Prej vitit 1989 titullar i katedrës është Prof. Italo Costante Fortino, edhe ai arbëresh nga Shën Benediti (Kozencë). Kërkimet shkencore që ai ka kryer deri më sot u përkasin botimeve kritike, si edhe problemeve gjuhësore dhe letrare të veprave të letërsisë shqipe. Është Drejtori i Departamentit të Studimeve të Europës Lindore dhe drejton Serinë editoriale “Biblioteca degli Albanesi d’Italia”, të botuesit Brenner nga Kozenca. Merret edhe me problematikën e Pakicës etniko-gjuhësore arbëreshe duke i kushtuar studime dhe artikuj në shtypin vendas.
Katedra e Gjuhës dhe e letërsisë shqipe edhe sot ndiqet nga studentë arbëreshë, shqiptarë dhe italianë. Ajo ka në planin e vet jo vetëm mësimin e gjuhës shqipe të sotme, por merr parasysh edhe variantet gjuhësore, sepse studentët duhet të mund të lexojnë veprat në formën gjuhësore origjinale, prandaj duhet të njohin variantin geg, variantin tosk dhe variantin arbëresh. Njëkohësisht studiohet edhe historia e gjuhës si edhe historia e letërsisë shqiptare.


Arbëreshët e Italisë janë të lidhur ngushtë ende sot me traditën dhe identitetin. Cilët janë faktorët që penguan asimilimin e tyre nga popullsia pritëse?

Identiteti i Arbëreshëve u trashëgua për shekuj me radhë në mënyrë të mahnitshme, në kushte shumë të vështira, kur mungonin edhe mjetet mbështetëse të çdo lloji. Ndjenja që u diktonte përkatësinë në një kulturë të veçantë ka qenë e përgjithshme dhe e trashëguar me zili. Identiteti i Arbëreshëve në nivelin popullor u shfaq nëpër shekuj me një larmi dukurish: 1) gjuha, edhe sot e folur në shumicën e komuniteteve me origjinë arbëreshe, të formuara në Italinë jugore pas vdekjes së Gj. K. Skënderbeut, përfaqëson një dukuri shumë të fortë që prek si ata që e flasin ashtu edhe dëgjuesit, italianët, që i kanë pritur arbëreshët si mysafirë; 2) veshja e grave, që vetëm deri pak vjet më parë ishte shumë e pranishme në të gjitha komunitetet arbëreshe, funksiononte si një kartvizitë për të gjithë popullsinë, dhe kishte një domethënie etnie të veçantë sepse trashëgohej brez pas brezi si shenjë dallimi; 3) shprehja fetare që në shumicën e komuniteteve arbëreshe ështe ajo bizantine, ka përforcuar ndjenjën e identitetit dhe të përkatësisë me një ngarkesë fort dalluese; 4) kultura e ngritur pra i jep një shenjë dalluese popullsisë arbëreshe që e mbron me një prestigj të pamohueshëm ndaj të brendshmes, dmth. ndaj arbëreshëve vetë, dhe ndaj të jashtmes, dmth. ndaj popullsive te tjera, sidomos asaj italiane; me të vërtetë letërsia arbëreshe, që është shprehja e kësaj kulture të lartë, përfaqësohet nga vepra autorësh shumë të njohur – Variboba, Keta, De Rada, Serembe, Santori, Dara, Skiro – të cilët përforcuan identitetin e të gjithë popullsisë arbëreshe, duke shprehur në mënyrë artistike humus-in e pasur dhe të rrënjosur të kulturës popullore.
Në fund procesi i asimilimit ka ndjekur ligjet e veta, por Arbëreshët i bënë ballë me një qëndrim dinjitoz dhe të fortë duke pasur nga ana e tyre arsye të ndryshme: arsyet që shkaktuan emigrimet në jugun e Italisë; fuqinë e identitetit të tyre e përforcuan në një kontekst të huaj; gjendja e izolimit ku u formuan fshatrat arbëreshë; mbështetja institucionale e strukturave fetare-kulturore: të dy kolegjet, ai i Kalabrisë dhe ai i Sicilisë, lejuan formimin e një klase intelektualësh me një përgatitje të shquar.

Si paraqitet sot situata gjuhësore e qendrave ku flitet arbërishtja?

Situata gjuhësore e qendrave arbëreshe po ndryshon në krahasim me 20 vjet më parë dhe mund ta konsiderojmë në një fazë vuajtjeje, sepse elementi gjuhësor arbëresh dobësohet dhe po i lë vend elementit italian. Nuk është një përshtypje, por një konstatim objektiv i shkaktuar nga ndryshimi i marrëdhënieve shoqërore dhe nga zhvillimi i shpejtë i komunikimeve të përgjithshme. Nga njëra anë shkollimi i përgjithshëm pas viteve ’60 e këndej, por shkollim vetëm në gjuhën dhe kulturën italiane duke mohuar kulturën minoritare arbëreshe, nga ana tjetër ndikimi i mjeteve të informacionit masiv po shkaktojnë braktisjen e gjuhës lokale arbëreshe prej të rinjve. Transmetimi, trashëgimia e gjuhës dhe e kulturës arbëreshe nëpërmjet vetëm rrugës gojore nuk mjafton më, has vështirësi dhe nuk ka sukses. Një rreze shprese vjen nga pranimi i ligjit për mbrojtjen e pakicave gjuhësore historike nga ana e Parlamentit italian (ligji 482/99) që po fillon të zbatohet edhe në fshatrat arbëreshe.
Fenomenet që shkaktojnë dobësimin e gjuhës arbëreshe mund t’i përcaktojmë në tri pika: 1) kalimi më i lehtë në gjuhën italiane edhe në të folmen e përditshme, sidomos nga të rinjtë; 2) shtimi i leksikut italian në të folmet arbëreshe, si edhe i trajtave gjuhësisht të përziera me italishten, krejt të panevojshme; 3) dobësimi i qëndresës së strukturës gramatikore. Ja disa shembuj: sinkretizmi rasor: ti mirr ky libër; formë gjuhësisht e përzier: sod është una bella xhornata e nëng vete ndë skollë.
Përsa i përket varianteve të të folmeve arbëreshe, ato i përkasin aq fonologjisë, me trajta arkaike dhe novative (klishë / qishë; gluhë / gjuhë; plak / pjak; shërbenj / shurbenj / sharbenj; vorea / vurea; menat / manat; jëma / joma), sa edhe morfologjisë (kishnja / kisha / kinja; dërgojim / dërgonjim; shitëm / shit’tim), sa natyrisht edhe leksikut, fusha më e ndikuar nga italianizmat (përralë / rrëmënxë / kund; dritsore / parathire / finestër; urez / pond; djal / guanjun / kriatur; gjarpër / gjajpër / serpent; frushkull / animall). Por variantet arbëreshe nuk luajnë një rol të rëndësishëm në kuptimin dhe në komukimin e arbëreshëve midis tyre. Ato paraqesin ndonjë problem në momentin kur arrihet të vendoset për një formë standarde arbëreshe me qëllim që të shkruhet në një gjuhë arbëreshe të përbashkët.

A mund të ndodhë që arbërishtja të ngrihet në statusin e një gjuhe zyrtare?

Arbërishtja me të vërtetë gjatë pesë shekujve është braktisur të vdiste dhe njëkohësisht të gjallonte vetiu, pa u ndihmuar. Arriti deri sot falë fuqive të veta të brendshme dhe sot që ka një ligj që e mbron, besoj që mund të bëhet diçka më konkrete që t’i jepet një funksion gjuhësor sa në nivelin e gjuhës së folur aq edhe në nivelin e gjuhës së shkruar. Në të kaluarën arbërishtja si gjuhë e shkruar përfaqësoi një dukuri elitare, d. m. th. pak autodidaktë arritën ta lexojnë dhe ta shkruajnë gjuhën e tyre duke e mësuar pa shkollim, madje mundën edhe të kompozojnë vepra që patën sukses dhe u vlerësuan shumë nga kritikët letrarë; mjafton të citojmë një për të gjithë: De Rada me “Këngët e Milosaos”. Gjendja e sotme na jep mundësi të shpresojmë sepse sot popullsia arbëreshe si minoritet gjuhësor historik është e mbrojtur nga ligji, por ndoshta mbrojtja arriti me pak vonesë. Është pak vështirë të mendohet që gjuha minoritare arbëreshe të arrijë të ketë statusin e një gjuhe zyrtare, nëse interpretojmë sintagmën “gjuhë zyrtare” si gjuhë që mund të zëvendësojë në të gjitha fushat gjuhën italiane. Ndoshta kjo mund të mbahet si qëllim, ose si prirje të realizohet në të ardhmen nëse mjetet që ofron ligji shfrytëzohen plotësisht dhe në mënyrë inteligjente. Gjendja gjuhësore e sotme pranon, sipas meje, t’i jepen gjuhës minoritare arbëreshe vetëm pjesërisht disa funksione gjuhësore. Sot për sot minoriteti arbëresh nuk është në gjendje të flasë arbërisht në të gjitha rastet zyrtare dhe në nivelet e larta të kulturës dhe të fushave të ndryshme. Prandaj vetëm gradualisht mund t’i jepet statusi i një gjuhe zyrtare.

Në vitet ‘60 të shekullit që lamë pas, pas Koncilit II të Vatikanit, gjuha shqipe u lejua të përdorej si gjuhë liturgjike në famullitë arbëreshe, rreth 30 vjet më pas aprovohet ligji 482/1999 për mbrojtjen e pakicave gjuhësore. Çfarë perspektivash hapi aprovimi i këtij ligji?

Njohjen si pakicë gjuhësore Arbëreshët e patën më parë nga Kisha dhe pastaj nga Qeveria italiane. Në të vërtetë që në shekullin XVIII qe Papa Klementi XII I ai që themeloi dy kolegjet arbëreshe në Kalabri dhe në Sicili për përgatitjen e të rinjve, me qëllime fetare dhe me qëllime kulturore, si edhe në shekullin XX u organizuan dy Eparkitë, ajo e Ungrës dhe ajo e Horës së Arbëreshëve. Kështu Koncili i Vatikanit II hapi një perspektivë interesante për ringjalljen e përdorimit të gjuhës arbëreshe në formën zyrtare liturgjike, formë kjo që përforcon në mënyrë institucionale njohjen e gjuhës dhe rolin e gjuhës brenda jetës fetare dhe kulturore. Liturgjia në gjuhën arbëreshe i jep kësaj gjuhe dhe këtij minoriteti një dinjitet të madh, që mund të ketë zhvillime pozitive për të gjithë jetën kulturore arbëreshe. Miratimi i ligjit për pakicat gjuhësore pastaj mund të konsiderohet si kulmi i aspiratave të Arbëreshëve, sepse sot vetëm nëpërmjet mësimit mund të transmetohet gjuha, kultura arbëreshe. Nëse në të kaluarën, duke pasur parasysh raportet shoqërore dhe gjendjen e komunikimeve masive, ishte i mundshëm trashëgimi i gjuhës, i kulturës dhe i vlerave shoqërore të Komunitetit arbëresh duke u mbështetur vetëm në mjetin gojor, sot ndryshimet shoqërore nuk e lejojnë më një transmetim, një trashëgim gojor të një kulture minoritare që nuk ka më një rol utilitar. Gjuha arbëreshe dhe kultura e saj sot ka ndonjë mundësi të mbijetojë vetëm nëse përdor kanalin zyrtar të mësimit nëpërmjet shkollimit. Me fjalë të tjera, fëmijët nuk varen nga prindërit si në të kaluarën, ata shkëputen shpejt, emancipohen shpejt, dhe varen nga shkolla dhe nga mjetet e komunikimit masiv, të cilët mbysin kulturën familiare tradicionale si edhe gjuhën që mësojnë në vitet e para në familje. Prandaj, sipas meje, mësimi shkollor mbetet mjeti i nevojshëm, sot, për t’i dhënë një perspektivë objektive dhe reale mbijetesës së gjuhës arbëreshe.

Mendoni se mund të arrihet tek një njësim i gjuhës së shkruar dhe si?

Si tashmë thashë, sot, në gjendjen e re shoqërore dhe kulturore ku jetojnë komunitetet arbëreshe, nuk është e përfytyrueshme mundësia e transmetimit të kulturës arbëreshe, si edhe të ndonjë kulture tjetër minoritare, vetëm me mjetet gojore. Shumë masiv është ndikimi i mjeteve të tjera dhe lëvizjet kulturore të shpejta. Sot fëmijët njohin internetin në moshë shumë të njomë dhe hapen ndaj kulturave të ndryshme me një shpejtësi të jashtëzakonshme. Kultura gojore, si edhe gjuha, të kufizuara në rrethin familjar, nuk kanë më ndikim të mjaftueshëm në psikologjinë e të rinjve, sepse ata tërhiqen nga një fuqi qendërikëse të botës së jashtme. Prandaj nëse dëshirojmë t’u ofrojmë të rinjve vazhdimësinë e kulturës amtare, përveç kanalit familjar dhe fshatar gojor, duhet t’u drejtohemi mjeteve të tjera për transmetimin e kulturës dhe të gjuhës, dmth. sidomos shkollës, e cila i jep edhe prestigj gjuhës dhe kulturës amtare, shpesh e konsideruar si pa vlerë, e padobishme. Mjeti i lartë i shkollimit mund të arrijë t’u japë dinjitet arbëreshëve duke u ofruar çlirimin nga analfabetizmi i gjuhës amtare, dmth. edhe sot arbëreshët flasin arbërisht, aty ku e flasin, por nuk dinë ta shkruajnë. Me shkollimin në gjuhën arbëreshe ata arrijnë ta lexojnë dhe ta shkruajnë.
Këtu, në këtë moment, na paraqitet problemi i gjuhës arbëreshe së shkruar, cili variant të zgjidhet ose cila formë tjetër, koine, o gjuhë standarde shqipe. Ndër arbëreshët sot ka tri prirje: 1) prirja e atyre që mbrojnë idenë se duhet të shkruhet në të folmet e ndryshme; 2) prirja e atyre që mbrojnë tezën se duhet të shkruhet në shqipen e sotme, dhe konsiderojnë shqipen si gjuhë-çati; 3) prirja e atyre që mbrojnë tezën e njohjes dhe të shkrimit, në fillim, të variantit amtar dhe ngadalë, edhe të variante të tjera. Nga këtu rrjedh teza e mundësisë e shkrimit në një forme koineje, e cila, duke parashikuar të gjitha pasuritë leksikore arbëreshe (gojore dhe pjesërisht letrare arbëreshe), zgjedh, midis më shumë varianteve, atë që afron me formën e standardit shqip. Kështu edhe në fonologji dhe në morfologji. Ja disa shembuj: midis disa grupeve bashkëtingëlloresh pl, bl, vl, fl dhe të njëjtave të palatalizuara në pj, bj, vj, fj (dy variante të dyja të pranishme në të folmet arbëreshe) zgjedhim të parat sepse kështu i parashikon Drejtshkrimi i gjuhës shqipe; në morfologji në të pakryeren e foljeve midis formës me mbaresë –nja –nje dhe –ja –je, preferojmë këto të fundit sepse puqen me format e pranuara nga gjuha standarde shqipe. Me fjalë të tjera, zgjedhja e prirjes së tretë për të shkruar arbërishten më duket ajo më funksionale, më e pranueshme, sepse i përgjigjet nevojës themelore për të mos u larguar shumë nga gjuha e folur, dhe njëkohësisht na lejon të shtrojmë bazat për një areal të përbashkët edhe me shqipen, dhe në fund të ngrihet niveli i gjuhës, sidomos nga pikëpamja leksikore, ku arbërishtja vuan më shumë. Këto veprime nuk bien ndesh me kuptimin e gjuhës, sepse respektojnë esencialisht të folmet e gjalla, me pak ndërhyrje jo të pakuptueshme. Prirja e njësimit të gjuhës nuk duhet të krijojë probleme të tjera, sidomos nuk duhet të krijojë moskuptimin e gjuhës, si edhe thyerjen me kujtesën historike.

Intervistoi “Shekulli”

30/07/2006