Evropa ndër njëjtësi dhe trashëgim

Paolo Borgia

Ish 13 maji 2004, kur 77 vjeç Joseph Ratzinger, ahierna Kardinal, në pritje të mënt të gëzojë në funt me shëndet një pleqëri e qetë në mes libreve dhe muzike, mirrjë pjesë me një fjalim te biblioteka e Senatit të Republikës Italiane, tue zhvilluar mendimin e tij vetjak për temën: “Evropa. themelet të saj shpirtërore dje, sot e nesër”.

Një dokument i lehtë në të cilin oratori, tue nisur nga pyetja për çë farë gjë të jetë hollë-hollë Evropa, thekson si vetëm anësisht ajo të jetë një kuptim gjeografik por më mirë një realitet kulturor dhe historik. Në mes të shumë shqyrtimevet, të gjitha të përpikta dhe të shijshme, gjejmë edhe se “në 1453 Kostandinopojë kle marrë nga Turqit. O. Hiltbrunner komenton këtë ndodhì në mënyrë lakonike: «të sprasmit (…) të ditur emigruan drejt Italisë dhe transmetuan humanistëvet të Rinashimento-t njohjen e tekstevet origjinale greke»”.

Trajtesa e temës ë’ qendërzuar mbi themelimin-kushtetimin-ndërtimin historik e idesë evropiane.

Shqyrtimi nis nga 1. t’u gdhirit të evropës nga Erodoto ngjera te të dalit të diatribës për “dualitetin e pushtetit: perandor e papë”.

Vazhdon me 2. kthesa drejt epokës moderne nga skizma Lindje-Perëndim ngjera te ndarja ndër “të krishterë e laikë” ku pra “nanì përfundimisht kombet, Shtetet (…) u bënë të njëjtësueshme si të tilla për hir të formimit të qarkeve gjuhësore njësishme” tue marrë “një rang çë më parë atyre ngë i ngisjë kështu shumë”. 

Te 3. universalizimi i kulturës evropiane dhe kriza e saj sqyrton “edhe një proces të mëtejshëm me të cilin historia e shekujvet të sprasëm kalon qartë te një botë e re” në të cilën “te shumë gjëra socializmi demokratik ish dhe ë’ afër doktrinës shoqërore katolike, përherë ai ka marrë një pjesë të madhe te formimi e një vetëdije shoqërore” por edhe në të cilën “sistemet komuniste janë mbytur… për të rremin dogmatizëm ekonomik… për përbuzjen e tyre për të drejtat njerëzore, për të tyren vartësi të moralit nevojavet të sistemit dhe premtimevet të saj për të ardhmen” (…) ku “katastrofa vërtet e vërtetë çë ato lanë prapa krahëvet të tyre ngë i përket natyrës ekonomike; ajo përbëhet e qëndron te tharja e frymavet, te shkatërrimi moral”.

Te 4. në çë pikë jemi sot? në funt, del te pyetja dramatike nëse sot “ka një njëjtësi të Evropës, çë të ketë një të ardhme e për të cilën munt të angazhohemi me gjithë ne vetë”.

Në vetëdijen e rolit të tij si kardinal, tue pasur fjalën për të ardhmen Konstitutë evropiane (në kohët e fjalimit), kufizohet “të tregojë elementet themeluese çë (…) ngë dojë të lypseshin”.

 “Një të parë element ë’ ‘pakushtëzuarsia’ me të cilën dinjiteti njerëzor dhe të drejtat njerëzore duhen të jenë paraqitur si vlera çë paraprijnë cilindo juridiksion shtetor” (…) sintetikisht “caktimi me shkrim të vlerës dhe të dinjitetit të njeriut, lirie, barazie e solidarësie me deklaratat themelore të demokracisë dhe të shtetit të së drejtës, ngatërron një shëmbëlltyrë të njeriut, një zgledhje morale dhe një ide të së drejtës hiç fare të natyrshme, por çë janë de fakto faktorë themelor njëjtësie të Evropës, (…) çë sigurisht mënt të jenë mbrojtur vetëm nëse përbëhet përherë përsëri një përkatëse ndërgjegje morale”.

“Një të dytë pikë çë cilëson njëjtësinë evropiane ë’ martesa dhe familja. Martesa monogamike, si strukturë të marrëdhënjes ndër burrë e grua në të njëjtin qërò si qelizë në formimin e bashkësisë shtetore (…) ka dhënë Evropës fixhën e saj e veçantë dhe të veçantën njerëzì të saj…”. Kurse përkundra për sa i përket “bashkëjetesës burrë e grua (…) të *rrijturit bashkë të tyre” çë “ndahet gjithnjë e më shumë nga format juridike” e “lidhja homoseksuale (…) parë gjithnjë e më shumë si të të njëjtit rang të martësës” dëftojnë “ një davaritje të shëmbëlltyrës së njeriut, pasojat e të cilës mënt të jenë vetëm të rënda të rënda”.

Tek “e sprasmja pikë (…) çështja fetare” (…) Vëhet në dukje vetëm një pikëpamje themelore për të gjitha kulturat: respektin ndaj asaj çë për tjetrin ë’ shenjt, e veçanërisht repektin për shenjtin në kuptim më të lartë, për Perëndinë, gjë çë ë’ lejuar të besohet t’e gjejmë edhe tek ai çë ngë ka ndër mend të ketë besë te Perëndia” (…)

“Për kulturat të botës profaniteti çë ka vatur e u përbërë në Perëndim është ndonjë gjë thellë të huaj. Ato janë të bindura se një botë pa Perëndì ngë ka të ardhme”. Kihet “përshtypjen (…) se nanì të jetë arritur hera e sistemevet vlerash të tjerave bota, të Amerikës parakolombiane, të islamit (…) “rilindja” e të cilavet “ngë ë’ lidhur vetëm me pasurinë materiale e re, por ë’ edhe ushqyer nga vetëdija se islami ë’ në gjëndje të japë një bazë shpirtërore të aftë për jetën e popujvet” (…)

“Atje ku perkundra bëhet fjalë për Krishtin e për atë çë ë’ shenjt për të krishterët,” kihet dre për “(…) lirin opinioni (…) si e mirë më e lartë, të kufizohet të cilën dojë të ish një të kërcënuar apo majde një të prishur tolerancën dhe lirin në përgjithësì. Por liria opinioni gjen kufirin e saj në këtë: se ajo ngë mënt të prishë nderin dhe dinjitetin e tjetrit; ajo ngë ë’ lirì të gënjejë apo të prishë të drejtat njerëzore”.

“Ka këtu një mërì të vetes te Perëndimi çë ë’ i pakuptueshëm e çë mënt të shqyrtohet vetëm si ndonjë gjë patologjike; Perëndimi provon në mënyrë të lavdërueshme të hapet plot me mirëkuptim vleravet të jashtme, por ngë dashuron më veten; të historisë e tij sheh tanimë vetëm atë çë ë’ e dënueshme dhe shkatërruese, kurse ngë ë’ më në gjëndje të përciptojë atë çë është e madhe dhe e pastër”.

Evropa, vërtet te kjo orë e më të madhit sukses duket  u bërë e mbrazët nga abrëndaz (…) Ka një të pakuptueshëm mungim ënde për të ardhmen. Bijt, çë janë e ardhmja, janë parë si një kërcënim për të nanishmen; ata na marrin ndonjë gjë të jetës tënë, kështu mendohet”. 

“Evropës, për të mbijetuar, i lypset  një i ri – sikurisht kritik dhe kryeulur – pranim  të vetes, nëse ajo do vërtet të mbijetojë”.

“Shumëkulturaliteti (…) është hër’e herë mbi të gjitha lënie dhe mohim të asaj, çë ë’vërtet, jikje nga gjërat të veta (…) por (…) ngë mënt të qëndrojë pa kostante të përbashkëta, pa pika orientimi tue nisur nga vlerat të veta (…) pa respekt për atë çë është shenjt. Të asaj bën pjesë të përmbushurit elementet të shenjtë të tjetrit me respekt, por këtë mënt t’e bëjmë nëse shenjti, Perëndia, ngë ë’ i huaj nesh vetë. Sigurisht, mënt dhe duhet t’e mësojmë nga ajo çë  ë’ shenjt për të tjerët, por vërtet përpara tjerëvet e për tjerët ë’ detyrë jonë të ushqejmë në ne vetë respektin përpara asaj çë ë’ shenjt dhe të dëftojmë fixhën e Perëndisë i treguar”, Krishti.

“Nëse ngë bëjmë këtë, jo vetëm  mohojmë njëjtësinë e Evropës, por edhe fikemi edhe njëi shërbimi tjerëvet çë ata kanë të drejt të kenë”. Shi pse Evropa duhet të kërkojë “përsëri në mënyrë të vetëdijshme frymën e saj”. Sepse “fati i njëi shoqërie varet përherë nga pakica krijuese. Të krishterët besimtarë duhej të konceptojnë veten si një pakicë krijuese të tillë e të ndihmojnë Evropën për t’u rifituar përsëri më të mirët të trashëgimit të saj e për të klënë kështu në shërbim të tërë njerëzimit”.

Kështu përfundojë ekspozitën e tij Joseph Kard. Ratzinger.

Pas njëi viti me të madhe mahnitje të tij ish zgledhur Kryetar të Klishës Katolike. Mirrjë emrin Benedikt XVI, si shenjtori mbrojtës i Evropës, për të shprehur çë nga emri kuptimin veprues-programatik të pontifikatit të tij, çë plotësojë tre muaj më vonë me pohimin se krishtërimi ngë ë’ “një supë e ngrohur” as vendi te ku të kërkohen “përfitime”.

Logjika dhe paarsyeshmja

Shoqërorsia dhe njerëzimi

L’Europa tra identità ed eredità

Paolo Borgia

Era il 13 maggio 2004, quando a 77 anni Joseph Ratzinger, Cardinale, allora, e in attesa di potersi finalmente godere in salute una vecchiaia serena tra libri e musica, interveniva presso la biblioteca del Senato della Repubblica Italiana, sviluppando il suo pensiero personale sul tema: “europa. i suoi fondamenti spirituali ieri, oggi e domani”.

Un agile e prezioso documento in cui l’oratore, partendo dalla domanda su cosa sia propriamente l’Europa, sottolinea come solo marginalmente essa sia un concetto geografico ma piuttosto una realtà culturale e storica. Tra le tante considerazioni, tutte rigorose e ghiotte, troviamo anche che “nel 1453 Costantinopoli venne conquistata dai Turchi. O. Hiltbrunner commenta questo evento in maniera laconica: «gli ultimi (…) dotti emigrarono (…) verso l’Italia e trasmisero agli umanisti del Rinascimento la conoscenza dei testi originali greci»”.

La trattazione del tema è incentrata sulla fondazione-costituzione-costruzione storica dell’idea europea.

Procede da 1. Il sorgere dell’europa a partire da Erodoto fino al sorgere della diatriba sulla “dualità di potestà: imperatore e papa”.

Segue con 2. La svolta verso l’epoca moderna dallo scisma Est-Ovest alla frattura tra “cristiani e laici” dove poi “ora definitivamente le nazioni, gli Stati (…) sono diventati identificabili come tali in virtù della formazione di ambiti linguistici unitari” ottenendo “un rango che ad essi in precedenza non spettava così tanto”.

In 3. L’universalizzazione della cultura europea e la sua crisi considera “ancora un ulteriore processo con cui la storia degli ultimi secoli trapassa chiaramente in un mondo nuovo”, in cui “in molte cose il socialismo democratico era ed è vicino alla dottrina sociale cattolica, in ogni caso esso ha considerevolmente contribuito alla formazione di una coscienza sociale” ma anche in cui “i sistemi comunisti sono naufragati… per il loro falso dogmatismo economico… per il loro disprezzo dei diritti umani, per la loro subordinazione della morale alle esigenze del sistema e alle sue promesse di futuro” (…) dove “la vera e propria catastrofe che essi hanno lasciato alle loro spalle non è di natura economica; essa consiste nell’inaridimento delle anime, nella distruzione della coscienza morale”.

In 4. A che punto siamo oggi? in ultimo, sfocia nel drammatico interrogativo se oggi “c’è  un’identità dell’Europa, che abbia un futuro e per la quale possiamo impegnarci con tutti noi stessi”.

Nella consapevolezza del suo ruolo cardinalizio, riferendosi alla futura Costituzione europea (all’epoca della allocuzione), si limita ad “indicare gli elementi fondanti, che  (…) non dovrebbero mancare”.

“Un primo elemento è ‘l’incondizionatezza’ con cui la dignità umana e i diritti umani devono essere presentati come valori che precedono qualsiasi giurisdizione statale” (…) in sintesi: “la fissazione per iscritto del valore e della dignità dell’uomo, di libertà, eguaglianza e solidarietà con le affermazioni di fondo della democrazia e dello stato di diritto, implica un’immagine dell’uomo, un’opzione morale e un idea di diritto niente affatto ovvie, ma che sono di fatto fondamentali fattori di identità dell’Europa, (…) che certamente possono essere difesi solamente se si forma sempre nuovamente una corrispondente coscienza morale”.

“Un secondo punto che qualifica l’identità europea è il matrimonio e la famiglia. Il matrimonio monogamico, come struttura della relazione tra uomo e donna e al tempo stesso come cellula nella formazione della comunità statale (…) ha dato all’Europa il suo volto particolare e la sua particolare umanità…”. Mentre invece per quanto attiene “la convivenza di uomo e donna (…) il loro stare assieme” che “si distacca sempre più da forme giuridiche” e “l’unione omosessuale (…) vista sempre più come dello stesso rango del matrimonio” mostrano “una dissoluzione dell’immagine dell’uomo, le cui conseguenze possono solo essere estremamente gravi”.

Nell’“ultimo punto (…) la questione religiosa” (…) si mette “in rilievo solo un aspetto fondamentale per tutte le culture: il rispetto nei confronti di ciò che per l’altro è sacro, e particolarmente il rispetto per il sacro nel senso più alto, per Dio, cosa che è lecito supporre di trovare anche in colui che non è disposto a credere in Dio” (…)

“Per le culture del mondo la profanità che si è andata formando in Occidente è qualcosa di profondamente estraneo. Esse sono convinte che un mondo senza Dio non ha futuro”. Si ha “l’impressione (…) che adesso sia giunta l’ora dei sistemi di valori di altri mondi, dell’America precolombiana, dell’islam” (…) la cui “rinascita non è solo collegata con la nuova ricchezza materiale dei paesi islamici, bensì è anche alimentata dalla consapevolezza che l’islam è in grado di offrire una base spirituale valida per la vita dei popoli” (…)

“Laddove invece si tratta di Cristo e di ciò che è sacro per i cristiani,” si teme per “(...) la libertà di opinione (…) come bene supremo, limitare il quale sarebbe un minacciare o addirittura distruggere la tolleranza e la libertà in generale. La libertà di opinione trova però il suo limite in questo: che essa non può distruggere l’onore e la dignità dell’altro; essa non è libertà di mentire o di distruggere i diritti umani”.

“C’è qui un odio di sé dell’Occidente che è strano e che si può considerare solo come qualcosa di patologico; l’Occidente tenta in maniera lodevole di aprirsi pieno di comprensione a valori esterni; ma non ama più se stesso; della sua storia vede oramai soltanto ciò che è deprecabile e distruttivo, mentre non è più in grado di percepire ciò che è grande e puro”.

“L’Europa, proprio in questa ora del suo massimo successo sembra diventata vuota dall’interno (…) C’è una strana mancanza di voglia di futuro. I figli, che sono il futuro, vengono visti come una minaccia per il presente; essi ci portano via qualcosa della nostra vita, così si pensa”.

“L’Europa, per sopravvivere, ha bisogno di una nuova – certamente critica e umile – accettazione di se stessa, se essa vuole davvero sopravvivere”.

“La multiculturalità (…) è talvolta soprattutto abbandono e rinnegamento di ciò, che è proprio, fuga dalle cose proprie (…) ma (…) non può sussistere senza costanti in comune, senza punti di orientamento a partire dai valori propri (…) senza rispetto di ciò che è sacro. Di essa fa parte l’andare incontro con rispetto agli elementi sacri dell’altro, ma questo lo possiamo fare se il sacro, Dio, non  è estraneo a noi stessi. Certo, noi possiamo e dobbiamo imparare da ciò che è sacro per gli altri, ma proprio davanti agli altri e per gli altri è nostro dovere nutrire in noi stessi il rispetto davanti a ciò che è sacro e mostrare il volto di Dio rivelato”, il Cristo.

“Se non facciamo questo, non solo rinneghiamo l’identità dell’Europa, bensì veniamo meno anche ad un servizio agli altri che essi hanno diritto di avere”. Ecco perché l’Europa deve cercare “nuovamente in maniera cosciente la sua anima”. In quanto “il destino di una società dipende sempre da minoranze creative. I cristiani credenti dovrebbero concepire se stessi come una tale minoranza creativa e contribuire a che l’Europa riacquisti nuovamente il meglio della sua eredità e sia così a servizio dell’intera umanità”.

Così concludeva la sua esposizione Joseph Card. Ratzinger.

Un anno dopo con suo grande stupore veniva eletto Capo della Chiesa Cattolica. Assumeva il nome di Benedetto XVI, come il patrono d’Europa, a significare già nel nome il concetto operativo-programmatico del suo pontificato, che completava tre mesi dopo con l’affermazione che il cristianesimo non è “una minestra riscaldata” né il luogo dove cercare “profitti”.

La logica e l’irrazionale

La socialità e l’umanità