Për përfilljen e ndërsjellë (njeri-tjetri)

Kërkesa çë, ndoshta më shumë se çdo tjetër, drejton, arsyeton, qëndris (shtyn, nxit) njeriun ë’ shtýemja për të shprehur mundësìtë vetjake, për të kryer plotësisht synimet individuale. Për njeriun perëndimor e ditëvet tona dishirimi për t’u bërë i njohur, i dukshëm, për t’u ndertur, për të klënë përfillur te *stërveçantìa e vet, duket se të jetë bërë një element kostant, si një “ankth”.

Individualiteti subjektiv karakterizon nanimë’ gjithë Botën perëndimore aq sa vulos me parimësì kushtetuese e fortë çdo pamje të jetës shoqërore, nga familja ngjera te feja, nga zakonet seksuale ngjera te modelet e sjelljes bashkëlidhore, nga ekonomìa ngjera te politika.

Te pikëpamja e sotme e Botës vetëkryerja individuale përpuqet me vetëvendosjen e me lirìnë. Kryerja e plot e subjektit shkon përnëmes të çlirimit të tij nga varfërìa, nga paplotësimi, nga shtrëngimi i jashtëm, nga kushtëzimet shoqërore. Kryerja e lirìsë individuale shkallë-shkallë vate e sosi të përputhej dhe të njëjtësohej me autonomìnë, me mundësìnë për t’u vetëvendosur, për të klënë nganjeri i zoti i aktevet të vetë pa “matur” vlerën mbi tjerë nga vetja, tue nisur një rravolisje të rrëzikshme çë shpërbën pëlhurën shoqërore. Nga këtù del urgjenca e njëi kërkimi të drejtuar ndaj tejkalimit të mendimit modern për idènë e komunitetit shoqëror dhe e bashkëlidhjes çë rrjeth/dh ndër atë’ dhe individi i vetëm ngjera të arrihet te një ripërvijim i themelevet të shoqërìsë civile me procedure të reja dhe përfaqësì institucionale të përshtatshme.

Kam besë se në çdò qërò urì, seks, kureshtje, sukses, e tjerë, të jenë shtýemjet çë dëftojnë një tendosje unike çë synon kryerjen e vetes. Të kënaqim çdo të duhur, të vëmë në jetë çdo mundësì, t’e gjegjim krijimtarìnë e natyrshme, është një tendosje e brëndshme për të tejkaluar çdo konflikt me Botën në sajë të gëzimit të të rruarit, “gëzimit të arritjevet” (K. Goldstein).

Por ka një pesëdhjetë vjet çë u nis të ndëlgon/hej se njerìu-individ, modeli antropologjik i themeluar vetëm mbi autonomì e mbi vetëvendosje, ngë vë te vlerësimi kontekstin bashkëlidhor, tek i cili përvijohet njëjitësìa dhe me të cilin është ëndur mendja e njeriut: thelbi më i thellë i frymës se tij.

Përveç kësaj, të kryehet përjashta njëi konteksti përkatësìe dhe bashkëpranimi, të rron/het me një të vetëm objektiv ndaj autonomìsë së pamasë dhe ndaj lirìsë nga pengesa të jashtme, shtyjnë njerìun-individ te drama e vetmìsë dhe të *palafosshmërìsë dhe lënë pa ndjenjë shprehjen individuale pa një horizont bashkëlidhor.

Del, ashtù, nga skena fantazmi i Njerìut Fajtor e hyn Njerìu Tragjik, vuajtja e tij ngë ë’ më e brëndshme parìmit problematik të “kënaqësìsë” por lind te një përmasë ku konteksti bashkëlidhor ë’ i copëtuar, i paqëndrueshëm, i pazoti të japë përfillje, të shprehë empatì, të ndihmojë një vetarritje të çiltër të Vetes, tue nisur nga familja. E Njerìu Tragjik, me të vètmin qëllim të ia dal mbatanë, kthehet te monadhja “autonome” dhe jipet kënaqësìsë. “Dehja”, mekja dhe humbja e kontaktit: Vetja e shuame (Fairbairn, Sullivan, Fromm, Horney, Balint, Kohut, Klein, Mahler, Stern, Salonia, etj.).

U pa se bashkëlidhja ngë ë’ çfarëdo vendi shprehjeje të emocionevet, por themelori vend ku lind mendja njerëzore, ku lind vetë jeta mendore si ndërveprim konstant ndër organizmi dhe ambienti i tij.

Një shoqërì complekse dhe e globalizuar, një kulturë perëndimore nanimë’ e copëtuar, çë la të mëdhàtë sisteme filosofike dhe fetare, një komunitet i bërë i paqëndrueshëm nga lidhje ndërvetjake të “lengëta” (Z.Bauman) dhe të paqëndrueshme ë’ teatri ku sfaqet tragjedìa e njerìut të shtrënguar të ndërrojë tiparet e tij dhe modelet e sjelljes, të bëhet individ pas-modern.

Drama e tij ë’ te pamundësìa të ketë vërtetime për njëjtësìnë e vet dhe për ndryshimin e vet, nga ana e ndonjerìu me kë të ketë ndonjë lidhje: kështù kryerja e vetes bëhet dramatike dhe e pamundshme. E lehen “simptome të reja”, neuroza, ligështime shpirti, ngashërime, pasigurì, çë ngë njiheshin më parë.

Herët Aristoteli me nuhatje ndëlgoi se lumturìa ngë mund të jetë kurrë një përvojë e vetmuar. Por bashkëlidhja si/jell bashkë përfilljen e ndërsjellë të dinjitetit absolut të tjetrit (E. Kant), për të vatur përherë mbatanë kufizimit biologjik të caktuar nga natyra, tue përballuar realitetin e ashpër me kulturën si “protezë” (J. Bruner) transhendente o sipërteknologjike.

La’Zari

Njihjë gjithë hjètë dhe gjithë ballkonet të unjët mbi rrugën kryesore, Zari. E gjeje çdoditë aty me të kthjelltit e me të vranëtit, edhè te ditët feste. Simpatik e i mendshëm, buzëqishjë përherë edhè për veten me ironì. Megjithëse, si ish i dukshëm, ngë kish mosgjë të qishej. Buzëqishjë edhè kur e përqishnim për të shëmtuamen “karrocerì” të tij, i vetëdijshëm për kufizimin e tij, për pengesën e tij. Por ish i bukur si dielli te fixha. I denim mirë dhe empatìa na rrëmojë brënda frymës tue na dëtyruar tek ai i veçantë bashkëpranim i bërë me mosgjë e me çdò.

Ëj, sepse rritja e kurmit të Zarit sosi çë kur ish fëmijë ndërsa kryet zgjeron/hej skurse dejë të nxëjë çdo gjë. Ngë kish vaj mëlçie merluci, ngë kish mjekime, ahierna, kundër rakitizmit e djali nën barrën e kreut ngë ia bëjë të rrijë shtuara. Kështù i përgatitën një llojè rrëshqitësje, bërë me një stol të përmbysur. I mbështetur mbi dhe me dy fletë hekuri vënë për glatë e me një thron (ultare) ndër këmbët të stolit, si shalë arabe.

Zari kaluar ia bëjë të zv/xarrisej e dal’e dalë arrëj nga sh/tëpìa ngjera te xhadèja ku gëzojë shfaqjen e jetës, çë ish edhè e tija. Ndëvonë kthehej te gjitonìa e tij dhe mbi dhoqènë ndanëz pragut të derës prisjë, tue folur me tjerët, të ngrysej.

Rrojë te një e vetme dhomiçele përdhese me të ëmën, çë i kujdesej atij, e kur kjo, nanimë’ plakë, e la për pushimin e përjetshëm, vate të rrijë me të motrën Bukësburg në Evropën Qendrore.

Paolo Borgia

Della considerazione reciproca

L’istanza che, forse più di ogni altra, orienta, motiva, sprona l’uomo è l’impulso di esprimere le potenzialità personali, di realizzare pienamente le aspirazioni individuali. Per l’uomo occidentale dei nostri giorni il desiderio di affermarsi, rendersi visibile, distinguersi, essere considerato nella propria unicità, pare sia diventato un elemento costante, quasi una “ossessione”.

L’individualità soggettiva caratterizza ormai tutto il mondo occidentale tanto da marcare con tale preminenza costitutiva ogni aspetto della vita sociale, dalla famiglia alla religione, dagli usi sessuali ai modelli di comportamento relazionale, dall’economia alla politica.

Nella ottica attuale del mondo l’autorealizzazione individuale converge con l’autodeterminazione e la libertà. La piena realizzazione del soggetto passa attraverso la sua liberazione dalla povertà, dalla incompiutezza, dalla coercizione esterna, dai condizionamenti sociali. La realizzazione della libertà individuale gradualmente ha finito per coincidere e identificarsi con l’autonomia, con il potere di autodeterminarsi, di disporre dei propri atti senza “misurare” il valore su altri da sé, avviando una pericolosa deriva disgregativa del tessuto sociale. Da qui emerge l’urgenza di una ricerca volta al superamento del pensiero moderno sull’idea della comunità sociale e della relazione che intercorre tra essa e il singolo individuo fino a giungere ad una riconfigurazione dei fondamenti della società civile con nuove procedure e adeguate rappresentanze istituzionali.

Credo che in ogni tempo fame, sesso, curiosità, successo, ed altri ancora, siano gli impulsi che manifestano un’unica tensione che mira alla realizzazione di sé. Appagare ogni bisogno, attuare ogni potenzialità, assecondare la naturale creatività è una tendenza interiore per superare ogni conflitto col mondo grazie alla gioia di vivere, alla “gioia della conquista” (K. Goldstein).

Ma da una cinquantina d’anni s’è iniziato a capire che l’uomo-individuo, il modello antropologico fondato solo su autonomia e autodeterminazione, non tiene conto del contesto relazionale, in cui si configura l’identità e di cui è intessuta la mente dell’uomo: l’intima profondità della sua anima.

Inoltre, realizzarsi al di fuori d’un contesto d’appartenenza e di condivisione, vivere col solo obbiettivo verso l’autonomia estrema e la libertà da vincoli esterni, spingono l’uomo-individuo al dramma della solitudine e della incomunicabilità e privano di senso l’espressione individuale senza un orizzonte relazionale.

Esce, così, di scena il fantasma dell’Uomo Colpevole e vi entra l’Uomo Tragico, la cui sofferenza non più interna al principio problematico del “piacere” nasce in una dimensione dal contesto relazionale frammentato, discontinuo, incapace di dare considerazione, d’esprimere empatia, di sostenere una sana autoaffermazione del Sé, ad iniziare dalla famiglia. E l’Uomo Tragico solo per difendersi rientra nella monade “autonoma” e si dà al piacere. Lo “sballo”, lo sfinimento e la perdita del contatto: il Sé spento (Fairbairn, Sullivan, Fromm, Horney, Balint, Kohut, Klein, Mahler, Stern, Salonia, ecc.).

S’è visto che la relazione non è un generico luogo d’espressione delle emozioni, ma il fondamentale luogo da cui nasce la mente umana, da cui nasce la stessa vita mentale come interazione costante tra l’organismo e il suo ambiente.

Una società complessa e globalizzata, una cultura occidentale ormai frammentata, senza grandi sistemi filosofici e religiosi, una comunità resa instabile da legami interpersonali “liquidi” (Z. Bauman) e discontinui è il teatro in cui si rappresenta la tragedia dell’uomo costretto a cambiare le sue caratteristiche e i suoi modelli comportamentali, a diventare individuo postmoderno.

Il suo dramma è nell’impossibilità d’avere conferme della propria identità e della propria differenza, da parte di qualcuno con cui avere un qualche legame: così la realizzazione di sé diventa drammatica e impossibile. E nascono “nuovi sintomi”, nevrosi, frustrazioni, angosce, insicurezze, che non si conoscevano prima.

Già Aristotele aveva intuito che la felicità non può in alcun modo essere un’esperienza solitaria. Ma la relazione implica la reciproca considerazione dell’assoluta dignità dell’altro (E. Kant), per andare sempre oltre il limite biologico impostoci dalla natura, sfidando la dura realtà con la cultura come “protesi” (J. Bruner) trascendente o sovratecnologica.

Zi’Zar

Conosceva tutte le ombre e tutti i balconi bassi sul corso, Zar. Lo trovavi sempre lì con il bello e il brutto tempo, anche nei di’ di festa. D’una simpatia unica e d’una intelligenza fine, sorrideva sempre anche di sè con ironia. Anche se con tutta onestà non c’era di che ridere. Sorrideva anche quando lo sfottevamo per la sua deforme “carrozzeria”, consapevole della sua limitazione, del suo handicap. Ma era bello come il sole nel volto. Gli volevamo bene e l’empatia ci scavava dentro l’anima obbligandoci a quella singolare condivisione fatta di nulla e di tutto.

Sì, perché Zar smise di crescere fin da bambino nel corpo mentre il suo capo si espandeva come a volere contenere ogni cosa. Non c’era olio di fegato di merluzzo, non c’erano medicine, allora, contro il rachitismo e il bambino sotto il carico del capo non riusciva a stare in piedi. Così gli prepararono una specie di slitta, fatta con una panchetta rovesciata. Appoggiata a terra su due longherine metalliche e con un sedile tra i ritti, come una sella araba.

Zar a cavalcioni riusciva trascinarsi e lentamente si spingeva da casa  fino allo stradone principale dove si godeva lo spettacolo della vita, che era anche la sua. Sul tardi rientrava nel suo vicinato e sulla pietra accanto alla soglia dell’uscio aspettava, parlando con gli altri, l’imbrunire.

Viveva in un piccolo monolocale al pianterreno con la madre, che aveva cura di lui, e quando questa, ormai vecchia, lo lasciò per l’eterno riposo, andò ad abitare con sua sorella a Bukësburg nell’Europa centrale.

Tre mesi dopo Zar moriva, di solitudine.

Paolo Borgia