Minoranze arbëreshe:

il rapporto con l’altro: identità e alterità

 di Paolo Borgia

1. Non è più il tempo di rievocare la vita, che si svolgeva in situazioni dimensionali stratiformi di quasi isolamento permeabile e di staticità, in cui tutto era più semplice e più chiaro. Ora la società tutta intersecata da dinamiche culturali sempre più evidenti corrode la nostra pelle e la nostra anima. La grande produzione standardizzata planetaria consente il godimento di più beni e servizi. La conseguente concreta possibilità di omogeneizzazione alimenta la crescita del fenomeno di un grande senso di etnicità. In questa realtà complessa e problematica, per molti versi, sempre nuova e in continua evoluzione, diventa indispensabile orientarsi. Cioè, come possiamo vivere insieme, comunicare, esprimere idee condivise e produrre azioni comuni? 

Quant’è universale il complesso del sapere, delle cose vere, belle e di sostanza d’Arbëria? C’è un senso nell’insieme dei valori, delle tradizioni e dei costumi che caratterizzano la vita sociale d’Arbëria? E’ adeguato il patrimonio specifico di conoscenze e nozioni organicamente legate fra loro che possediamo e che danno la sostanza alla nostra personalità Arbëreshe? Il nostro complesso di conoscenze e pratiche specifiche della sfera del lavoro è adeguato per la nostra competizione esistenziale?

 Si! Diventa indispensabile per noi capire quella sorta di grande anima cosciente e coerente che attraversa tutto il nostro agire umano. La cultura non è solo fenomeno accademico nella visione razionalistica. La cultura è la sostanza di significato degli elementi per mezzo dei quali noi pre – delineiamo il nostro agire “grande” quello che si manifesta nella struttura sociale. Da questo collegamento stretto tra la struttura sociale e la cultura, comprendiamo che questa non è qualcosa di naturale, di biologico ma si produce in quanto viviamo in società, abbiamo rapporti con gli altri e interagiamo con loro. Ci piace parlare della minoranza linguistica come del linguaggio in cui ciascuno si riconosce e non come ad una lingua “costretta” dal numero di parole fonemi grafemi che la compongono.

La lingua è una lingua che si usa. La casa dell’essere è il linguaggio con cui si pensa si parla si sogna si guarda si sente si tocca anche ciò che non si può dire: l’entusiasmo, il dolore, la fede, l’odio ecc… ma tutto questo si può fare soltanto insieme ad un altro.

Di fatto nessuno esiste mai da solo; per questo ogni persona che vive in un certo ambiente tende naturalmente a essere “culturale”, perché la cultura è costituita dalle forme di comunicazione dei valori di tale ambiente. E ogni gruppo umano ineluttabilmente si trova a creare cultura e umanità specifiche. Così vari sono i modi di essere, diverse sono le culture e la appartenenza ad una di queste implica una specifica identità.

Non è possibile decontestualizzare la lingua o meglio il linguaggio d’un popolo. Ogni forma linguistica perderebbe di senso e di espressione fuori dal suo contesto. Il contesto è dato dalla rotondità di una cultura attraverso un’identità che può manifestarsi solo davanti o di fronte ad un interlocutore.

2. L’alterità è la presa di coscienza che si parla solo insieme ad un altro. Laddove non c’è alterità non c'è possibilità di esprimere identità. Perché parlo, se non c’è qualcun altro? Il bisogno crea la necessità di parlare nel bambino. L’amore e la coscienza di sé fanno maturare il bisogno in desiderio di espressione di sé in mezzo agli altri. Fin quando esiste questo esisterà l’identità nella alterità.

Essere arbëresh è prerogativa di chi parla la lingua arbëreshe? E allora quei paesi, in cui si è perso l’idioma, perché si dichiarano arbëreshë? Chi può dire per certo di conoscere la cultura arbëreshe? Tuttavia una certezza c’è: ogni realtà, che si pensa si dice o si fa, è spinta da un’intenzionalità, che sia oggettiva o soggettiva, conscia o inconscia non fa la differenza.

Sulla base di questa affermazione chi si identifica come arbëresh  lo è  perché si sente tale. Le occasioni sono molte e nei più frequenti dei casi arrivano da gesti consuetudinari o da incontri occasionali con tutto quello che è diverso dal mondo arbëresh e quindi sempre.

In alcune espressioni o modi di esprimerci arbërisht si riscopre un atteggiamento di fierezza del suo essere che si chiama orgoglio di appartenenza che non è da confondersi con un sentimento preliminare di nazione o con un atteggiamento patriottistico, ma piuttosto un sentimento a livello personale, familiare, di gjitonia, paesano e transpaesano che ha tuttavia la pretesa politica di chi vuole esistere in quanto tale.

C’e una lingua che si pensa di parlare e una che si parla. La prima è quella che identifica di primo acchito l’origine geografica di un popolo. La seconda è più profonda, è quella che rende consapevole la persona che parla quella lingua di appartenere ad un’identità culturale cioè quella forza della mente che spinge l’uomo ad azioni coerenti, alla quale egli s’aggrappa nella convinzione consapevole o inconsapevole di essere protagonista della sua storia. Chi si sente arbëresh è colui che usa questi giochi linguistici e chi si ferma a pensare ad essi, o chi più semplicemente si commuove a sentire frasi o parole che sentiva da suo nonno prima d’emigrare chissà in quale paese, o chi ancora subisce il fascino del significato e del senso che si cela dietro a questi accostamenti di parole come davanti ad uno specchio in cui vede riflesso se stesso.

E così sempre stupiti dall’archè cerchiamo la ragione del tanto rumore che viene fatto intorno a speculazioni scientifiche, al gran parlare d’identità etnica, ai festeggiamenti o cerimonie letterarie arbëreshe. Così in questa babele senza causa emerge questa riflessione o forse meglio dire interrogativo. Qual è l’obiettivo della tutela di una minoranza linguistica (o etnica) e quale principio di economia e di soddisfazione persegue? Forse nel semplice ascolto di un anziano che parla o di un bambino curioso che domanda si trova il senso della ricerca delle origini di una cultura. Ciò non vuole escludere nulla ma sicuramente è lo spirito giusto dal quale trarre la fonte.

3.  Dobbiamo affrontare il difficile dialogo tra culture, mantenere vivo il sogno dell’unità, superare la mera registrazione del fenomeno, ribellarci ai meccanismi della storia. Non è più il tempo del confronto-scontro tra grandi sistemi di opposte concezioni del mondo, Weltanschauung, opposte visioni dell’uomo. Ora lo scenario è più complesso e diversificato. Ecco i miliardi di persone con le loro culture fortemente caratterizzate! Il confronto con cinesi o indiani non può che essere frutto di una elaborazione complessa. E d’altra parte anche le loro culture così forti e tipizzate devono fare i conti col processo planetario di globalizzazione. Occorre però un modello di confronto che non penalizzi le identità particolari, che non possono essere semplicemente ignorate per la loro endogena debolezza: anche perché come vediamo qui oggi le identità risorgono. La memoria della tradizione dà forza allo sviluppo della persona per percorrere il Mondo diventato Multiuniversale.

Dobbiamo saper ascoltare. Ascoltare è persino più difficile che parlare: per fare questo occorrono i luoghi anche istituzionali. Per non scomparire occorre fare i conti con la cultura di oggi, sapendo riscrivere le proprie radici arbëreshe, rompere le catene senza rinunciare mai alla eredità arbëreshe, cogliere e valorizzare le nostre “eccedenze” specifiche, quel molto di più da tutelare.

La minoranza arbëreshe ha la pretesa di curare e guarire il Mondo da una delle grandi malattie odierne: la smemorataggine.

Non è un conservare museale, un ripetere folcloristico ma un comprendere e un far rivivere il passato. In certo senso, coltivare la memoria è operazione innovativa capace di rendere l’uomo appartenente ad una minoranza consapevole protagonista adatto, idoneo, competitivo, equipaggiato di intelletto e carattere per la realtà globalizzata.

Un tempo superiori istituzioni muovevano il Mondo, il quale poi ha iniziato a muoversi da solo e le superiori istituzioni lo inseguono. Anche il linguaggio era coniato dall’alto: basti pensare alla storia della lingua italiana. E il linguaggio è il problema centrale!

E il linguaggio muta e le superiori istituzioni lo inseguono disperatamente ma nel frattempo il Mondo è già cambiato. Sì! Quando si muta il linguaggio, si muta la struttura del pensiero. Non basta inseguire il “mezzo” con semplici aggiornamenti tecnici. L’homo arbrescius quando diventa homo telematicus diventa un nuovo fenotipo esistenziale, così come la comunicazione telematica non è soltanto un fenomeno tecnico ma un fenomeno esistenziale.

In questo Mondo reale se non si vuol esser travolti si deve  riuscire a “comunicare”, riuscire a parlare con questo uomo di questo tempo senza rinunciare ad una rimodulazione personalistica ed umanistica sia in ampiezza – spazio – che in frequenza – tempo – e senza perdere l’anima, cioè il radicamento irrefutabile nella grandezza del nostro messaggio. Pertanto l’obiettivo della tutela delle minoranze non può che essere quello di fornire i mezzi che portano al superamento dello stato di decadenza verso la serenità esistenziale.  L’intervento della tutela delle minoranze nasce perché c’è chi ha bisogno di ritrovare “casa” laddove le circostanze nel movimento esistenziale dentro uno spazio – tempo hanno creato disorientamento. La “casa” dell’essere può essere tutelata solo se contestualizzata al luogo d’origine al momento storico e all’azione della storia. E deve essere “visibile” perché è vera, è bella ed è di sostanza!

4. La vera tutela delle minoranze persegue la loro piena emancipazione, la piena uguaglianza. Le istituzioni siano il-luogo-delle-istanze del soggetto politico, siano capaci di esprimere quello spirito-di-servizio che si manifesta principalmente nel percorso eudromico: il solo che soddisfa il vero principio di economia. Si creino, cioè, abbondanti e democratiche procedure che nei momenti decisionali mettano sempre in essere i fondamenti del senso dei principi e le centenarie attese dei cittadini! È tempo di considerare come risorsa anche la dislocazione – e shprishur – non più dispersa ma diffusa appunto della presenza arbëreshe sul territorio, su sei Regioni, che faccia superare la fase di sconfortante degenerescenza grave spesso finale della realtà arbëreshe.

Allora per salvare il moribondo occorre predisporre una terapia d’urto, magari con effetti collaterali negativi ma che consenta non solo una sopravvivenza in perenne convalescenza  ma la resurrezione vitale delle peculiarità centenarie che sono state l’esistenziale strumento di questa, d’ogni minoranza.  

Oggi, dunque, occorre la visibilità. La visibilità delle istituzioni esistenti ma spesso deficitarie e quelle da costituire ineluttabilmente – penso a comitati paritetici di decisione e controllo realmente rappresentativi soprattutto della società reale che opera –  Organi della Comunicazione Bilingue a mezzo stampa, radio, televisione locale e progetti multimediali audiovisivi –, la visibilità della minoranza al suo interno per le proprie comunicazioni di ogni conoscenza e necessità e la visibilità verso l’esterno, verso il Mondo. Perché tutto questo c’è nel Mondo ma non ancora in Arbëria.

Se il Mondo – anche quello degli emigrati – non sa della nostra esistenza, come fa a conoscerci? Come fa a conoscere la nostra lingua? Come possiamo avere la pretesa di chiedere alle Nazioni Unite di dichiarare la nostra lingua arbëreshe: patrimonio immateriale dell’umanità?

pakicat arbëreshe:

marrëdhënia me tjetrin: njëjtësì dhe tjetërsì (identitet e alteritet)

 di Paolo Borgia

1. Ngë ë’ më qëròi të rithërresim prapa jetën, çë ndodhej në situata përmasore shtresa – shtresa, në një pothuaj veçim amull të përshkueshëm, ku gjithë ish më i thjeshtë dhe më i kthjellët. Sot shoqëria gjithë e kryqëzuame nga dinamika kulturore përherë më të dukshme na gërryen li/ëkurën të/onë e frymën tënë. I madhi prodhim i standardizuam planetar bën të më/undshme gjë/endje përdorimi më të mëdhà gjërash dhe shërbimesh. Më/undësìa homogjenizimi – konsekuente konkrete – tagjis rritjen e fenomènit të njëi ndjenje etniciteti. Te ky realiteti kompleks dhe problematik, nga shumë anë, përherë të ri e në evolucion të vazhdueshëm, bëhet gjë e domosdoshme sa të orientohemi. Domethënë, si mënd “të rrojmë bashkë, të komunikojmë, të shprehim idè të bashkëpranuame e të prodhojmë vepra të përbashkëta”? 

Sa karakter universal ka te tërësìa e të dijturit, të gjëravet të vërteta, të bukura e me përmbajtje të Arbërìsë? Ka një ndjenjë te tëresìa e vleravet, të traditavet e të zakonevet çë karakterizojnë jetën shoqërore të populit të Arbërìsë? Ë’ e përshtatshme pasurìa specifike njohjesh dhe nocionesh të lidhura gjithnjibashku/organikisht ndër ato çë kemi e çë japin substancën vetëtìsë sënë Arbëreshe? Tërësìa jonë e njohjevet dhe të përvojavet të sferës së punës ë’ e përshtatshme për konkurrimin tënë ekzistencial?

Ëj! Bëhet gjë e domosdoshme për ne të ndëlgojmë atë llojè fryme të madhe të vetëdijshme dhe koherente çë përshkon gjithë të bërit tënë njerëzor. Kultura ngë ë’ vetëm fenomen akademik në një vizion racionaliste. Kultura ë’ substanca ndëlgimi e elementevet me anë të të cilëvet na para – përvijojmë të bërit tënë “të madh” atë çë shprehet te struktura shoqërore. Nga kjo lidhje e ngushtë ndër struktura shoqërore e kultura ndëlgojmë se kjo ngë ë’ gjagjë nga natyra, biologjike por prodhohet për sa rrojmë në shoqërì, kemi marrëdhënie me tjerët dhe ndërveprojmë me atà. Na pëlqen të flasim për pakiçën gluhësore si për të folurit ku çdonjerì e njeh veten e jo si gluhë “e shtrënguar” nga numri fjalësh fonemash grafemash çë e përbëjnë.

Gluha ë’ gluha çë përdorim. Shpia e të klënit ë’ të folurit  me të cilit mëndojmë flasim ndërrijmë vërejmë ndiejmë ngasim edhè atë çë ngë mënd të thuhet: entuziazmi,dhëmbimi, besa, urrejtja etj... por gjithë kjo mënd të bëhet vetëm me një tjetër.

De facto mosnjerì jeton kurrë vetëm; për këtë çdo vetë çë rron në njëfarë ambient priret natyrisht për të klënë “kulturor”, sepse kultura është e përbërë nga format e komunikacionit të vleravet të të akcilit/tillit ambient. E çdo grup njerëzor pashmangësisht gjëndet të krijojë kulturë dhe humanizëm të posaçëm. Kështù, të ndryshme janë mënyrat e të klënit, të ndryshme janë kulturat dhe përkatësìa njëi nga këto siell një njëitësì/identitet të posaçme.

Ngë mënd të dekontekstualizojmë gluhën o më mirë të folurit të njëi populli. Çdo formë gluhësore do të zbìrjë ndjenjë dhe shprehje jashta kontekstit të tij. Konteksti ë’ dhënë nga rrumbullakësìa e njëi kulture nëpër një njëjtësì çë mënd të shprehet vetëm përpara  o përballë njëi bashkëfolësi.

2. Tjetërsìa ë’ të marrit vetëdije se flasim vetëm bashkë më një tjetër. Atje ku ngë ka tjetërsì ngë ka mëndësì të shprëhet njëjtësì. Pse flas, nëse ngë ka ndo një tjetër? Lypsja krijon të duhurit e të folurit në fëmijën. Dashuria e ndërgjegja e vetes bëjnë të rritet lypsja në dishirim shprehje të vetes në mes të tjerëvet. Ngjera kur ekziston kjo do të ekzistojë njëjtësìa te tjetërsìa.

Të klënit arbëresh është prerogativë të atij çë flet gluhën e pakicës arbëreshe? E ahierna ata vende, ku u zhduk idioma, pse quajnë veten arbëreshe? Kush mënd të thotë me sigurì se njeh kulturën arbëreshe? Megjithatë ka një sigurì: çdo realitet, çë mendohet, thuhet o bëhet, ë’ shtyjtur nga një qëllim, kloft çë të jetë objektiv o subjektiv, i vetëdijshëm o i pavetëdijshëm ngë bën ndryshimin.

Mbi bazën e këtij pohimi kush njëjtësohet si arbëresh ë’ aì sepse ndihet akcili. Rastet janë burìa dhe në ndodhìtë më të shpeshta arrijnë nga gjeste zakonore o nga përpjekje rastësore me gjithë atë çë ë’ i ndryshëm nga bota arbëreshe e prandaj ngaherë.

Në disà shprehje o mënyra e të shprehuri të njëi arbëreshi rizbulohet një qëndrim krenarìe e të klënit të tij çë quhet mendjemadhësì përkatësìe çë ngë ë’ të ngatërrohet me një ndjenjë paraprake kombëtare o me një qëndrim patriotist, por më mirë një ndjenjë në nivel vetjak, familjar, gjitonìe, fshatar e ndërfshatar çë megjithatë ka pretendimin politik të atij(njerìu) çë do jetojë si akcili.

Ka një gluhë çë mendojmë të flasim e një çë flasim. E para ë’ ajo çë njëjtëson menjëherë burimin gjeografik të njëi populli. E dyta ë’ më e thellë, është ajo çë bën e vetëdijshme vetën çë flet atë gluhë se i përket njëi njëjtësie kulturore domethënë ajo fuqi e mendjes çë shtyjn njeriun ndaj veprimeve koherente, të cilës fuqi ai kapet në bindje të vetëdijshme o të pavetëdijshme të jetë protagonist i historìsë së tij. Kush ndihet arbëresh ë’ ai çë përdor këto lozje gluhësore e kush qëndron të mendojë për ato, o kush më thjesht mallëngjehet tue gjegjur fjalì o fjalë çë ndiejë nga tatëmadhi më parë se të emigrojë kushedì te cili vend, o kush vuan edhe magjepsjen e domethënies dhe të ndëlgimit çë ë’ i fsherur prapa këtyre afrime fjalësh si përpara njëi pasqyre në të cilën sheh e reflektuame veten.

E kështù përherë të habitur nga arkè-ja kërkojmë arsyen e zhurmës kaq e madhe çë ë’ bërë rreth mendimeve shkencore, llafevet të mëdhà për njëjtësì etnike, kremtimevet o cerimonivet letrare arbëreshe. Kështù te kjo babilonì pa arsye del kjo përsiatje o ndoshta më mirë të thuhet pyetje. Cili ë’ pikësynimi e mbrojtjes së një pakicë gluhësore (o etnike) dhe cili parim ekonomìe dhe kënaqësìe kërkon të arrijë? Thomse te të zënit vesh të njëi plaku çë flet o të njëi fëmije hulumtues çë pyes gjejmë ndëlgimin e kërkesës të burimëvet të njëi kulture. Ky i sprasmi ngë do të lëjë jashtë mosgjë por me sigurì ë’ shpirti i drejtë nga i cili mënd të marrim burimin.

3. Duhet të bëjmë ballë vështirësìvet të të llafosurit ndër kulturat, të mbajmë e gjallë ëndrrën të njësìsë, të vemi më atej se tek i thjeshti regjistrim të fenomènit, të mos nënshtrohemi mekanizmavet të historìsë. Ngë është më qëroi të krahasimit-sherrit ndër sisteme të mëdhenj të të kundërta botëkuptime të Botës, Weltanschauung, të kundërta vizione të njeriut. Sot skenari u bë më kompleks dhe i ndryshuam. Shi! Miliarde veta me kulturat e tyre fortësisht të karakterizuara!  Krahazimi me kinezë dhe indianë mënd vetëm të jetë fryt i njëi përpunimi kompleks. E nga një tjetër anë edhe këtò kultura kështù të forta e të tipizuara duhet të bëjnë kundet me procesin planetar e globalizimit. Por i duhet një model krahasimi çë ngë dëmton njëjtësìtë të veçanta, çë ngë mënd të mos jenë njohur thjesht për të tyren endogjene dobësì: sepse si shohim edhe këtu sot njëjtësitë ringjallen. Kujtesa e traditës jep fuqì për zhvillimin e vetës për udhëtuar Botën e bërë Shumëuniversale.

Duhet të dimë të vëhemi në gjegje. Të vëhet vesh ë’ edhe më vështirë të flitet: për të bërë këtë i duhen vendet edhe institucionale. Për të mos u zhdukur duhet të bëhen kundet me kulturën të qëroit të vet, tue dijtur të rishkruhen rrenjët e veta arbëreshe, të çahen zinxhirët pa hequr kurrë dorën nga trashëgimi arbëresh, të mblidhen dhe të vlerësohen “tepricat” e veta të posaçme, atë shumë më shumë të mbrohet.

Pakica arbëreshe ka pretendimin të mjekojë e të shërojë Botën nga një nga më të mëdhat sëmundje të qëroit tënë: harruashmërìa. Ngë ë’ një të ruajtur muzeal, një të përsëritur po folkloristik por një të ndëlguar e një të bërë sa të ringjallet e kaluara. Të lëvruarit kujtesën duhet të jetë, në njëfare ndëlgim, një veprim përtëritës në gjëndje të e bëjë njeriun, çë i përket njëi pakice, të vetëdijshëm protagonist, të përshtatshëm, të aftë për të konkurruar, të pajisur intelektualisht dhe karakterialisht te realiteti i globalizuar.

Një herë institucione të sipërme lëviznin Botën, e cila pra zuri fill të vetëlëvizej dhe institucionet të sipërme i rrjedhin prapa. Edhe të folurit ish krijuar nga lart: mjafton të mendojmë historinë e li/ëtishtes. Dhe të folurit është problemi qendror!

E të folurit ndërron dhe institucionet të sipërme gjënden të e ndjekin me dëshpërim por ndërkaq Bota ka ndërruar. Ëj! Kur ndërrohet të folurit, ndërrohet struktura e mendimit. Ngë mënd të mendojmë se mjafton të ndiqet “mjeti” me përditime teknike te thjeshta. Homo arbrescius kur bëhet homo telematicus bëhet një fenotip ekzistencial, ashtù si komunikacioni telematik ngë ë’ vetëm një fenomèn teknik por një fenomèn ekzistencial.

Te kjo Botë reale nëse ngë duam të jemi vënë përposh duhet të ia dimë të “ komunikojmë”, të ia dimë të flasim me këtë njerì të këtij qëroi pa hequr dorën për një rimodulim personalist dhe humanist kloftë në gjerësì – hapësirë  kloftë në dendurì – qërò  e pa zbjerrë frymën, domethënë rrenjosjen e pakundërshtuame te madhësìa e lajmit tënë.

Prandaj objektivi i mbrojtjes së pakicavet ngë mënd të jetë tjetër se ai të pajisen mjetet çë lejojnë të lëhet prapa gjëndja në rënie ndaj kthjelltësìsë ekzistenciale. Ndërhyrja për mbrojtjen lehet sepse ka kujt i duhet të gjejë pameta “shpì” atjè ku rrethanat te lëvizja e ekzistencës brënda njëi hapësire – qëroi kanë krijuar çorientim. “Shpìa” e të klënit mënd të jetë mbrojtur vetëm nëse ë’ e kontekstualizuar me vendin e të zënët fill me momentin historìk e me veprën e historìsë. E duhet jetë “e dukshme” sepse ë’ e vërtet, ë’ e bukur dhe ë’ me substancë!

4. Mbrojtja e vërtët e pakicavet ka si pikësynim emancipimin e plot të tyre, barazimin e plot. Institucionet klofshin vendi-i-instacavet të subjektit politik, klofshin të zotët të shprehin atë shpirt-shërbimi çë shfaqet kryesisht në udhën eudhromike: e vetmja çë plotëson të vërtetin parim ekonomìe. U krijofshin, domethënë, një burì procedurash demokratike çë te momentet vendimore vënshin përherë në jetë kloftë themelet të ndëlgimit të parimevet kloftë pritjet më se njëqint/dvjeçare të qytetarëvet!. Erdhi hera të përfillim si burim edhe vendosjen – e shprishur – jo më e spërndajtur por e shpërhapur të pranìsë arbëreshe mbi territorin, mbi gjashtë Krahina administrative, çë bëftë të shkojë mbatanë fazës e degjenereshences se rëndë dëshperuese shpesh pothuajse të spovistë të realitetit arbëresh.

Ahierna për të shpëtuar vdekësin duhet të parapërgatitim një terapi goditëse, ndoshta me efekte anësore negative por çë lejon jo vetëm një mbijetesë në konvaleshencë e përhershme por një ringjallje jetësore të veçantìvet më se njëqintvjeçare çë kanë klënë vegla jetësore të kësaj pakice. 

Prandaj sot i duhet dukshmëria. Dukshmëria e institucionevet ekzistuese por shpesh të papunë e atò çë kanë të krijohen pashmangësisht – mendoj për komitete paritetike vendimi dhe kontrolli vërtet përfaqësuese mbi të gjitha të shoqërisë reale çë vepron – Organe të Komunikacionit Dygluhësh nëpër shtyp, televizion lokal dhe audiovizive –, dukshmëria e pakicës në brëndësìnë e vet për komunikacionet të veta të çdo njohje dhe të duhur e dukshmëria ndaj anës të jashtme, ndaj Botës. Sepse gjithë këto i kanë te Bota por jo te Arbëria.

Nëse Bota – edhe ajo e emigrantëvet – ngë di gjë për ekzistencën tënë, si bën të na njohë? Si bën të njohë gluhën tënë? Si mënd të kemi pretendimin të i lypim Kombëvet të Bashkuame të DEKLAROJë GLUHëN TËNË ARBëRESHE:  PASURI  JOMATERIALE Të  NJERëZIMIT?