Lifje e lafje

Kur era e malit zdrypet ka Llazi, derdhet mbi varret. Rifreshkon në verë Kapusantin çë mbushet me shpirtra – edhè me atà çë i dalin të gjallëvet – për t’e marrë ca ajër të mirë. Pa mërzitjen e gjindes ndë lip, çë ia nxier trutë atyre me vajtime, te vendi të gëzohet për ditët të glata çë i ngasin e i përkasin.

Janë djejt e Gholit (Dreqit) ç’i bien të rejat, atyre çë rrinë në paqe te varri i vet.

Llëpushet ngë ishin të mira tek atà qëronje. Hora dukej një shkretëtirë, aqë sa mund të i ndron/hej embri. “Hora e të vdekurvet”. Gjithë Gjitonia e Sheshit qëndroi pa gjinde, megjithëse ish një e bukur lagje: lagjja e Sheshit. Na/e e dinim se Sheshi ish i lagët, plot me ujë çë nga nëndheu vjen e buron, kështù ngë më/und t’e mendonim se kish b/vëzonjë lagien (potisjen, ujit/sjen) nga ana e Ev/uropës.

Kur fryn era e Saravullit, rrihet mirë nën qipariset. Kështù për të shkuar qëroin, pa pasur turp, frymat e mira dhe atò pak më pak të mira bëjnë lozjen “e lifjevet dhe të lafjevet” (dantella e llafe). Lozje fëmijësh, ku priten, qipen e shqipen gjithë ndòdhjet e ndodhërìtë e gjellës (jetës), mëkatat: dihet se ngë mënd bëjnë më gjë te Toka, vetëm mënd të dalin e të trëmbin të krishterët e laùzit.

Një ditë mori fjalën vo’ Tuqja. “Babrat vdiqën te ‘gjashtëdhjeti”, tha. Por gjithë e dinin se vdiq te viti 1954 e se leu te 1862, kështù ngë ndëlguan për cilin vit ish e flisjë. “Gjindja ngë ia ka më [dre e trëmbje ndaj mosgjëje dhe ndaj mosnjeriu]” tha e  vazhdoi: “duhet të bëjmë gjagjë të re për të zgjuar horën nga s/zlliba e përgjithshmë. Këta të sotmit ngë dinë të rrojnë më, megjithëse janë gjithë të mbushur me grane e shërbëtyrë ngë duan. Jo si ishim na, kur na dhëmbjë barku për ùrin dhe eshtrat për lodhjen e për të shërbyerit. Buka ish e shërbyeme, ahierna.”

Papa Gjergji ngë flisjë kurrë. Jo se ngë dejë të flisjë, vetëm se me gazet çë bëjë ngë ia bëjë të mirrjë frymën e duhur për të folur. I mirë si ish kur rrojë në Tokë, ashtù qëndroi te jeta e përjetshme.

Me zë të ulët mori fjalën e tha: “E dini çë kemi të i bëjmë këtyre gorromimave? Kemi të i shuajmë gjithë sinjalet televizive dhe radiofonike, kështu të mos dalin të lënë, duhet të flasin njeri me tjetrin. Si bëjmë na. Doni t’e shihni se Hora do të zgjon/het nga kjo s/zllibë?”

Fjala e tij shkoi pse i për/lqeu  gjithëve e kështu vendosën në njëzëshmërì. Vurën një kafaz(gazhë) të Faradajt të padukshëm çë mbajë Picutën, Kumetën, Maganuçin e Dragunarën e Zefit e te Hora ngë shihej më televisiona, ngë ndihej më radioja e telefoniqet të mbartshëm(gajofe) qëndruan pa sinjal.

Gjindja flisjë: pleqtë me djemtë, burrat me gratë, e majta me të djathtën, zotrat me gjinden.

Edhe bota flisjë me gjinden. Nganjërì thësh të duhurat të tij. Edhe bota.

E gjithë zurën fill të duheshin mirë, si ë’ dishirimi i njeriut dhe ai të Perëndìsë.

E dal’e dalë u bu/ë gjithë atë çë duhej.

Paolo Borgia

NOTA

Lafje = Dantella e llafe, shprehje të kota, çotarì; p.sh.: Çë janë këtò lifje e lafje? - Lafje vjen nga tema  lafos, bisedoj. Ë’ më i pastër e sigurisht më i vjetër se bisedoj nga besjediti (serbishte) . 

Zdrypet  = shtrëmbërim nga zbritet me sdirrubbarisi= bie,rrëzohem.

Llazi = bonifikim, dhe çë më parë ish i palëruam dhe i nxjerrë pyllit/lës.

Vajtim = Të klara me rrëfime jetësore; këtu tregon zakonin të vehej te varri i ndonjëi gjirìu të ngushtë e (t)ujur mbi thron, për or’e orë të klahej me zë të lartë të vdekurin, tue i lavdëruar çilësit, meritat e të shprehej pazëvendesueshmerìn e rolit të tij. Gjithë kjo mbushur me refrene: “E si ka bënj?”  “E si të kle?”

Ditë të glata (o të shkurtura) fatlum (o fatkeq). Shprehje përdorur për ngushëllime, shpreh urimin për njerëzit çë qëndruanë të tejkalojnë ndarjen fatkeqe.

Gholi, mendoj se të jetë embri i djallit. Ë’ te shprehja “i lik sa Gholi”.

Llëpushe = fletë, për zgjerim lajm, e re.

Lagj-e –ja = ngastër/rë -ra, janë katër sh(të)pì të shprishura te Alpet albano-malizo-kosovare(gege), pak më shumë, pak më pak se një gjitonì, për zgjerim ë’ një pjesë e ndarë o jo të njëi katundi. Deja të thësha se Sëndastina ë’ tepër e madhe për të jetë lagje, ë’ katund. Për të ndëlguar më mirë, shih Mancevski, Before the rain. Lagie = potisje, ujit/sje.

Sheshi këtu ngë ë’ shesh, treg, agorë por zona rreth shehit. Nanì tek ai vend i ngrëhet Shejtërorja e ShëMërìsë së Dhitries dhe ndërtesa e ngjitme e Motravet Kollegjine, e frekuentuame një herë nga vajzat adoleshente për të mësuar arnimin, qëndisjen e për të dalë nga shpia.

Ngë ia ka = ngë i trëmbet,  ë’ një ghalerë, një xhamfutër, një sfurkat.

Lauzi = popull, fjalë çë lehet te vendi ku lehet laik, tip “Niko-lao, Fitore e popullit”.

S/zllibë –a = letarg. Përdoret në S. Sofì. Lind tek i njëjti vend ku lindi to sleep, flë/e. Ë’ më e bukur e më e fortë se gjum i gjatë.

Vo’Tuqja ish një grua e fort, u martua vajzë për dashurì (duhej me djalin e saj). Shkoi pak qërò e i shoqi (shoku i saj për gjellën) u sëmur artriti deformues çë e qelli ndër vuajtjesh te mortja. Atà pak vjet i panë përjashta të përballojnë bashkë punën e rëndë me dinjtet, vetëm. Pas lipit u martua pameta: një lidhje solidariteti. I shoqi kish një rrogë të sigurt si shërbëtor fuqie te Spitali psikiatrik provincial. Një e rrallë gjëndje ekomonike për të cilën ish krenar. Huaj ghrane pa kamàtë. Tuqja durojë vetëm se ngë kish administrimin e shpìsë. Tek e diela te mesha e mesëditës vishej me xhëghonën e kuqe me një fashë e arët. Kujt i pyejë arsyen përgjegjej se e diela ngë ë’ vetëm të ngrënit më mirë se tjerët ditë. “ Fisrat vdiqën te u sisanta” ë’ shprehje popullore e lerë nga pabesìa e besërremit Garibaldi: i taksi dhera “piçiotravet” (kopijvet ndihmës-luftëtarë e pas pak dite i paguajti me plumbin e puskavet në Bronte.

Papa’Gjergji Skiroi i palodhshëm punëtor e dejë mirë horën e tij me gjinden si gjithë tjerat. Ngë deshi kurrë gjë për vetë por pretendoi nga vetja respektin për parimësìnë me idèt e tij. Këto ngë i shpalli kurrë por klenë ata të lyer të hjeruashëm formativ çë ahierna na dhuroi neve brezave të ri, për të klënë protagonistë të historìsë tënë vetjake. I varfër si qenët të tij prodhoi më pasurì për ne tue vënë në dispozicion makinën e ciklostilit dore për “Mondo Albanese” se sa instituciona tjera ngë kanë prodhuar, me gjithë burìnë mjetesh. Kujtimi na detyron ngaditë të tejkalohemi, të përballojmë Botën e lëkundshme me buzëqeshjen e ironi, të përballojmë bastin sfidën e pamundshme të qëndrojmë shtuara.  

Chiacchiere e merletti

Quando il vento di monte precipita dal Llazi, si riversa sul cimitero. Rinfresca d’estate il Camposanto che si empie di spiriti – anche quelli che appaiono ai vivi – per prendere un po’ d’aria. Senza la seccatura della gente in lutto, che li fa uscire pazzi con le sue trenodie anziché gioire per la fortuna toccata in sorte d’essere viva.

Sono i diavoli del cattivo Gholi a portare le novità a quelli che stanno in pace nella loro tomba.

Le notizie non erano buone in quei tempi. Piana sembrava un deserto, tanto che avrebbero potuto cambiarle nome. “Piana dei morti”. Tutto il rione del Sheshi restò senza persone, contuttoché ora fosse una bella lagje: lagjja e Sheshit. Sapevamo che il Sheshi era bagnato, pieno d’acqua che sgorga dal sottosuolo, tutto potevamo pensare ma non che occorresse l’annaffiatura (lagia) da parte dell’Europa.

Quando soffia il vento da Saravulli, si sta bene sotto i cipressi. E per passare il tempo, senza vergogna, le anime buone e quelle un po’ meno buone fanno il gioco di “lifje e lafje” (trine e ciance). Gioco da bambini, in cui si taglia, si cuce e scuce ogni fatto o avvenimento della vita, i peccati: si sa che i morti non possono più fare nulla sulla Terra, solo possono apparire per spaventate i cristiani del popolo.

Un giorno prese la parola zia Tuccia. “I fessi sono morti nel ’sessanta”,disse. Ma tutti sapevano che era morta nel 1954 ed era nata nel 1862, così non capirono di quale anno stesse parlando. “ La gente non ha più paura e timore di nulla e di nessuno” disse e continuò: “dobbiamo fare qualcosa di nuovo per svegliare il paese dal letargo generale. Questi d’oggi non sanno più vivere – e lo diceva lei da morta – , cututtu che sono pieni di soldi e lavoro non vogliono. Non come eravamo noi, quando ci venivano i crampi allo stomaco per la fame e ci dolevano le ossa per la stanchezza e per il gran faticare. Il pane era lavorato, allora.”

Papa Gjergji non parlava mai. Non che non volesse parlare, solo che con le risa che si faceva per le chiacchiere non ce la faceva a prendere il fiato necessario per parlare. Buono come era quando viveva in Terra, così era rimasto nella vita perenne.

Con voce bassa prese la parola e disse: “Lo sapete che dobbiamo fare a queste frane (ruderi, pietre dirute)? Dobbiamo spegnere loro tutti i segnali televisivi e radiofonici, così se non vogliono diventare pazzi, sono costretti a parlare l’uno con l’altro. Come facciamo noi. Volete vedere che Hora si sveglierà da questo letargo?”

La sua parola fu accolta perché piacque a tutti e così deliberarono all’unanimità. Misero una gabbia di Faraday invisibile che si estendeva dalla Pizzuta, alla Cometa, alla Malanoce e alla Dragonara di Zef e a Piana non si vedeva più la televisione, non si ascoltava più la radio e i telefonini portatili restarono senza segnale.

La gente parlava: i vecchi coi giovani, gli uomini con le donne, la sinistra con la destra, i preti con la gente.

Anche la terra parlava con la gente. Ciascuno diceva le sue necessità. Anche la terra.

E tutti presero a volersi bene, come è il desiderio dell’uomo e di Dio.

E piano piano si fece tutto quello che occorreva.

Paolo Borgia

NOTE

Merletti e chiacchiere = inutili manifestazioni, fesserie; p. es. Çë janë këtò lifje e lafje? Lafje ha lo stesso tema di lafos, chiacchierare. E’ più genuino e per certo più remoto di bisedoj da besjediti (serbo).

Llazi = bonifica, terra prima incolta e sottratta alla boscaglia.

Trenodia, qui indica la consuetudine di recarsi alla tomba di qualche parente stretto e seduti su seggiola, per ore piangere ad alta voce il morto, decantandone le doti, i meriti e manifestare la insostituibilità del ruolo. Tutto accompagnato da intercalari: “E si ka bënj?”(Come devo fare?) O “E si të kle?”(Che è stato? Che hai fatto?)

Giorni lunghi (o corti) sta per felicità (o disgrazia). Espressione  usata per manifestare le condoglianze, esprime l’augurio per i superstiti di superare la sventurata dipartita.

Gholi, penso che sia il nome del diavolo. E’ nell’espressione “i lik sa Gholi” (cattivo quanto il Diavolo).

Lagj-e –ja, quattro case isolate delle Alpi albanesi settentrionali, poco più, poco meno d’un vicinato, per estensione è frazione, rione, meglio ngastrë/ër -ra. Direi che S. Cristina Gela è già grande, è katund. Per meglio intendere, vedi Mancevski, Before the rain. Lagie = annaffiatura.

Sheshi qui non è piazza ma la zona intorno alla piazza. Ora vi sorge il Santuario di Maria Odigitria e l’attiguo edificio delle Suore Collegine, frequentato un tempo dalle ragazze adolescenti  per apprendervi il rammendo, il ricamo e per uscire di casa.

Zia Tuccia era donna forte, si sposò giovane per amore. Presto il suo compagno s’ammalò d’artrite deformante che lo portò tra le sofferenze alla morte. Quei pochi anni li videro affrontare insieme le fatiche dei campi con dignità, da soli. Dopo il lutto si risposò: una unione di solidarietà. Il marito era stipendiato fisso come “energumeno” all’Ospedale psichiatrico provinciale. Una rara posizione economica di cui andava fiero. Prestava soldi senza interesse. Tuqja lamentava solo di non avere l’amministrazione domestica. La domenica alla messa di mezzoggiorno indossava la gonna rossa con una fascia dorata. A chi le chiedeva la ragione rispondeva che la domenica non è solo mangiare meglio degli altri giorni. “Fisrat vdiqën te u sisanta” è espressione popolare nata dal tradimento del fedifrago Garibaldi: promise terra ai picciotti e di lì  a poco li pagò col piombo dei fucili a Bronte.

Papa’ Gjergji Skiroi infaticabile lavoratore amava il suo paese fatto di gente come ogni altra. Non ha mai voluto nulla per sè ma ha sempre preteso da sè il rispetto per la sua coerenza alle sue idee. Queste non le ha mai proclamate ma sono state quel viatico formativo che ha dato gratis a noi giovani, per essere protagonisti della nostra storia personale. Povero come i suoi cani ha prodotto più ricchezza per noi mettendo a disposizione macchina ciclostile a mano per “Mondo Albanese” di quanto istituzioni altre non abbiano prodotto, nonostante la dovizia di mezzi. Il suo ricordo ci obbliga ogni giorno a superarci, ad affrontare il Mondo barcollante col sorriso e con ironia, affrontare la impossibile scommessa di restare in piedi.

Pizzuta, Cometa, Malanoce e Dragonara sono i rilievi che racchiudono Piana degli Albanesi, il suo lago artificiale e il Cimitero in questione. La zona è molto frequentata da spiriti che appaiono.