Java e madhe në Arbërì

«Tu_ke u qasur festa e Krishtlindjes, gruaja i tha të shoqit se ajo de/ojë të vejë  në menatën e Pashkës te klisha»(Boccaccio, Decamerone, VII,5). Kjo fjalì enigmatike ish aty në mes të gjashtëmbëdhjetët rringje (rreshta) të zërit “Pashkë” te fjalori im i vjetër dhe i rënd 2,5 kile, kujt i kisha bërë një pyetje. Ngë dija të zgledhja në kisha të shkruaja Pashkë o Pashqë.

«E çë!? Për të vajtur te mesha për Pashkë gruaja ià thotë të shoqit më parë se Krishtlindje?» mendova vetiu. Por pra kuitova se në Arbërì, në Sardenjë e në Salento-n thuhet ngjera më sot: Pashkët e vogëla për të emërtuar Krishtlindjen, Pashkë nuncje (dëftore, e tre rregjravet) për Theofanìnë, Pashkë e madhe dhe Pashkë trëndafile për Pentekostën. Kjo do të thotë, përandaj,  se  Boccaccio (lex. Bokaço) , toskan për të lerët e me kulturë njerëzore, rrëfyen gjagjë me fjalë, çë te dheu i tij ngjera edhè tek i katërmbëdhjetëti shekull ishin në përdorim me domethënie të ndryshme nga ajo jona e sotme. Pavarësisht nga vendi ku ndodhet rrëfyemja .

Kush kish t’e thë/osh! Ngjera ahierna isha bindur se bëhej fjalë për një nga veçorìtë njëjtësore tona. Si u ndodh të jetë zhdukur te mosgjëja ky emërtim tradicional të universit të krishterë? Me sigurì ngë kle murtaja e kriqtarëvet. Do të ketë klënë një vendim i marrë te një nga gjithë atà/ò koncile çë u mbajtën tek ajo periodë, në gjendje të heqë një zakon të përhapur dhe çë do të si/jellë për shekuj Evropën të kafshërohet në konflikte politiko-fetare? O kle vetëm harresë?

Me sigurì kle një gjë e fortë: në gjendje të shkulë koherencën rituale e të përvitshmes udhë përkujtimore, të atij lajmi të mirë, qendërzuar mbi katrat momente misterike çë janë themeli i Krishtit: mishërim–të-lerë, dëftim hyjnor i Zotit, vuajtje–vdekje–ringjallje dhe mbrojtje e përhershme ngushëllimtare të hyjnìsë në dhe.

Një rit, pra, ë’ liturgjì e rreptë. Duhet të zhvillohet sipas një normë dhe një formë të caktuara. Ngë mënt të ndërrojë. Ngë munt të zhduket kremtimi i tij veçse kur shëmbëlltyra e ngjarjevet të kujtuame ngë shpreh më synimet dhe ngë ë’ mjet nxitjeje për veprat e bashkësìsë: edhè me më arsyë një rit çë i përket jo besimeve spiritike o besëtyta por realitetit të vërtetuar historikisht.

Me sigurì kjo ngë nxi/jerr, se ^*krijueshmërìa popullore munt të shtojë lokale o të përhapura o edhè të përziera vepra përkujtimore si korolar i të ngushtit rit liturgjik, sipas ndjeshmërìsë dhe sipas kulturës.

“Grazhdi”_{(staja, stalla)} i gjallë, ikonë e Pashkës së vogël, i qas njeriut festën e madhe, tu_ke u bërë e gjallë pjesëmarrja korale Kërshëndellavet.

“Dita e ujit të bekuam” – Pashka Theofanike – vehet te kroi i shejt, edhè nëse bëhet  të zdri_/ypet glatë njëi filli pëllumbesha e bardhë... por sapo shkoi cerimonia se çë ahierna dalin djaj të maskuam çë futen pa u ndìerë në mes të turmës e vetëtimthi zë fill kalivari(karnivali), çë jep lehtësim shpirtit tu_ke lehtesuar-mishtë.

“E shtuna e zezë”, prak_/g i Pashkës trëndafile, njize_{(në një yllze)} gjindja hipet mbi një rah_j (kodër) për të kënduar “Oh e bukura Morè”, të kthyer  nga dielli çë gdhihet. Një arkaik himn plot me mallëngjim, një “ostinato” koral si marsh i përmortshëm çë rikujton dheun e zbjerrë. Pra vjen riti i të dielës, çë shton një helm të ri më të thellë, tu_ke të detyraur të rrish i glunjëzuar mbi dhe për një përjetësì liturgjike.

Kremtimi i Pashkës së madhe zë fill dhjetë ditë më pare me Lazarin i Betanìsë çë vdes e ë’ ringjallur nga miku i tij Jisui. Është mbrëmja e të prëmtes më parë se e diela e Palmavet. Rrugët të errëta dhe të m/zbrazëta janë frymëzuar nga grumbuj të vegjëj vetash çë qëndrojnë ndanxë_{(në anë të)} derës së ndonjëi sh_tëpìeje e zënë fill të këndojnë “Lazarin”. Kur sos këndimi grumbullit i thonë të hyjë te shpìa ku munt të ushqehet; seria_(sëra) përsëritet, pra, shume herë tu_ke vajtur tu_ke bredhur.

^*Lazarë, ^*Lazaracra_(rrahadyer), ^*Lazaret lehen me të lerit e veprës së Shën Vinçenco de Paoli te Kuvendi i Shën Lazarit në Paris. Ky Lazar ngë ë’ miku i Jisui por ai lypës gjithë i shqerrë_(shqyerë) e plot me lavoma çë kërkojë një kafshatë buke përpara shpìsë së të qosmit epulon – llupës.  Nje shtojcë çë dëfton ^*krijueshmërìnë popullore te Rregjërìa e dy Siçilievet, pa dallime etno-gluhësore.

...Kish një rregj çë për një kalë dejë të ji_/epjë rregjërìnë e tij. Sot për të dielën e Palmavet për të gjetur një gajdhur, të duhur meshtarit për të shfaqur ngadhënjimin_(triumfin) e Jisuit nëpër rrugët të Jerusalemit, lëvizet nga vendi edhè 200km. Ne të vërtetë Shteti, nëpërmjet U.N.I.R.E.-s (Shoqatë Kombëtare Shtim Raca të Kuejvet), mbron rritjen e kuejvet race. Mushqit, pra, ndoshta i gjen nanimë vetëm te stajat_(stallat) të Alpinëvet!  

Java e madhe ë’ përsëritje e pikëlluame dhe e rëndë: qendra e gjithë shfaqjes së shejte ë’ e prëmtja e madhe, e premtja e zezë. Glamour-i liturgjik i të glatit rit, çë shfaq përgatitjen stërgjyshore të kurmit për varrosjen, duket si një orvatje të vonohet momenti i shkëputjes nga kufoma. I bën jehonë i pasosmi vajtim të llauzit_/popullit çë përshkon rrugët të vendbanimit, rrëzë sënduqit-vitrinë. Kështù i njëjtë me të klarat e rëkimet të gravet tebane plot me dre më parë të dorëzimit të qytetit të rrethuar nga armiku, te një qërò në të cilin ulërimat të lotëvet ngë nxirnin nderjen.

Vetëm në mesnatën e të shtunës së madhe zglidhet joset atmosfera stypës, çë të loth si një ankth, kur do të zglidhen edhè kambanët të lehta, të pafixhë_(pafytyrë) dhe të gëzueshme për harèn e ringjalljes të njeriut. Është një festë e madhe e diela e Pashkëvet të mëdha, aqë sa të jetë kujtuar te të gjitha 52 të diela të vitit.

Për mua, kjo ë’ festa e vërtetë e miqësìsë e vëllezërìsë. Ajo çë bën të kthehet në gjellë Lazarin, mikun e Jisuit. Ajo çë detyron Kostandinin, me gjithë se ë’ i vdekur, të priret të marrë Gargantinën, për të mbajtur fjalën për një e pandarshme miqësì bashkëshortore. Ajo e Kastriotit me ethet çë lufton e bie por shtuara përpara asaj e she_njte relacionalitet çë mban lart idèn arbëreshe.

Pashkët 2009

La settimana grande in Arbëria

«Appressandosi la festa del Natale, la donna disse al marito che ella voleva andare la mattina della Pasqua alla chiesa» (Boccaccio, Decamerone, VII,5). Questa enigmatica frase stava lì tra le sedici righe della voce “Pasqua” nel mio vecchio vocabolario pesante 2,5kg, a cui mi ero rivolto. Non sapevo  decidermi se scrivere Pascua o Pasqua.

«E che!? Per andare a messa per Pasqua la donna glielo dice al marito prima di Natale?»: pensai subito. Poi, però, ricordai che in Arbëria, in Sardegna e nel Salento si usa ancora dire: Pasqua piccolaper indicare il Natale, Pasqua nunzia o dei tre re per l’Epifania, Pasqua grande e Pasqua rosata per la Pentecoste. Ciò significa, dunque, che il Boccaccio, toscano di nascita e di umana cultura, descrive qualcosa con parole, che nella sua terra ancora alla metà del XIV secolo erano in uso con diverso significato da quello nostro attuale. Indipendentemente dal luogo dove è ambientata la storia narrata.  

E pensare che fino ad allora credevo che si trattasse di una delle nostre singolarità identitarie!

Come è accaduto che sia svanita nel nulla questa nomenclatura tradizionale dell’universo cristiano?

Di certo non fu la moria causata dalla peste dei crociati. Può essere stata una decisione presa in uno dei tanti concili tenutisi in quel periodo, in grado di alienare una diffusa consuetudine e che porterà per secoli l’Europa a imbestiarsi in conflitti politico-religiosi? O fu solo oblio?

Di certo fu un qualcosa di forte: in grado di scardinare la coerenza rituale del commemorativo percorso annuale, di quel messaggio di bene, incentrato sui quattro momenti misterici fondativi del Cristo: incarnazione-nascita, manifestazione, passione–morte–resurrezione e presidio paraclito permanente del divino in terra.

Un rito, poi, è rigida liturgia. Deve svolgersi secondo una norma e una forma prescritte. Non può cambiare. Non può sparire la sua celebrazione se non quando l’immagine degli eventi evocati non esprime più le aspirazioni e non è di stimolo alle azioni della collettività: a maggior ragione un rito che attiene non a credenze spiritiche o superstiziose ma alla realtà storicamente accertata.  

Ciò non toglie, naturalmente, che la creatività popolare possa aggiungere locali o diffuse o anche frammiste azioni celebrative a corollario dello stretto rito liturgico, a seconda della sensibilità e della cultura.

Il Presepe(mangiatoia, stalla) vivente, icona della Pasqua piccola, umanizza la solennità, rendendo viva la partecipazione corale alla Natività.

“Il giorno dell’acqua benedetta” (dita e ujit të bekuam) – la Pasqua Teofanica – si va alla fonte santa, magari si fa scendere lungo la cordicella la colomba bianca... ma la cerimonia è appena finita che già appaiono demoni mascherati che si intrufolano tra la folla ed inizia subito il carnevale, che da sollievo allo spirito sollevando-la-carne.

“Il sabato nero” (e shtuna e zezë), la vigilia di Pasqua rosata, all’aurora si sale su un altura a cantare “O bella Moréa”, rivolti verso il sole che sorge. Un arcaico struggente inno, un “ostinato” corale quasi marcia funebre evocativa della perduta terra. Poi viene il rito della domenica, che aggiunge una nuova afflizione più profonda, obbligandoti a stare in ginocchio per una eternità liturgica.

La celebrazione della Pasqua grande inizia dieci giorni prima con il Lazzaro di Betania che muore e viene resuscitato dal suo amico Gesù... E’ la sera del venerdì prima delle Palme. Le strade buie e vuote vengono animate da singoli gruppetti di persone che si fermano vicino alla porta di qualche casa ed iniziano a cantare “il Lazzaro”. Alla fine della canzone il gruppetto viene fatto entrare nella casa dove può rifocillarsi; la sequenza si ripete, poi, più volte andando girovagando. Lazzari, Lazzaroni, Lazzaretto, Priorato di San Lazzaro – il convento di Parigi dove inizia l’opera di misericordia di S. Vincenzo de Paoli. Questo Lazzaro non è l’amico di Gesù ma quel cencioso e pieno di ulcere che chiedeva la carità davanti alla casa del ricco epulone – mangione. Una aggiunta che  mostra la creatività popolare nel Regno delle due Sicilie, senza distinzioni etnico-linguistiche.

...C’era un re che per un cavallo avrebbe dato il suo regno. Oggi per la domenica delle Palme per trovare un somaro, necessario al celebrante per rappresentare il trionfo di Gesù per le vie di Gerusalemme, ci si sposta anche di duecento chilometri. Infatti lo Stato, attraverso l’U.N.I.R.E. (Un. Naz. Incremento Razze Equine), tutela l’allevamento dei cavalli di razza. Il mulo, poi, forse lo trovi oramai solo nelle stalle degli Alpini!

La settimana grande è ricorrenza mesta e pesante: il centro di tutta la sacra rappresentazione è il venerdì grande, il venerdì nero. La compostezza liturgica del lungo rito, che rappresenta l’ancestrale preparazione del corpo per la sepoltura, sembra significare un tentativo di ritardare il momento del distacco dalla salma. Fa eco la interminabile trenodìa popolare che percorre le vie dell’abitato, al seguito della bara-vetrina. Così simile al trepidante lamento delle donne tebane prima della resa della città assediata dal nemico, in un tempo in cui l’urlo del pianto non era vergogna.

Solo alla mezzanotte del sabato grande si scioglie quella atmosfera opprimente, logorante, da incubo, quando si scioglieranno anche le campane lievi, impertinenti e festose al tripudio della resurrezione dell’uomo. E’ una festa grande la domenica di Pasqua grande, tanto da essere ricordata tutte le 52 domeniche dell’anno.

Per me, questa è la vera festa dell’amicizia, della fratellanza. Quella che fa tornare in vita il Lazzaro, l’amico di Gesù. Quella che obbliga Costantino, già morto, a tornare a prendere Gargantina, per mantenere la promessa di inscindibile amicizia coniugale. Quella del febbricitante Castriota che combatte e cade ma in piedi di fronte a quella sacra relazionalità che sostiene l’idea arbëreshe.

Pasqua 2009

Paolo Borgia