Mr. Begzad Baliu,

Instituti Albanologjik i Prishtinës

STUDIMET ARBËRESHE TË PROF. JUP KASTRATIT

(Hyrje)

Janë shumë rrethana që arsyetojnë interesimin tonë për t’u marrë me studimet arbëreshe të Profesor Jup Kastratit, në një konferencë si kjo që i kushtohet Letërsisë arbëreshe. Vepra e tij është e gjerë në shumë anë të saj: si materie (disa mija faqe studimi); si fusha studimi (gjuhësi, albanologji, letërsi, folklor, histori, pedagogji etj.); si lëndë (e botuar, në dorëshkrim, e përkthyer, e transliteruar, e përshtatur) etj. Ngado që të merren studimet e tij, ato paraqesin një mal të madh materialesh, problemesh e trajtimesh.

Në një hyrje për Studimet arbëreshe të Profesor Jup Kastratit, sinteza e thelluar shumëdimensionale as që mund të mendohet, por njëkohësisht ajo mund të paraqitet e plotë përmes një pasqyre të dendur dhe të plotë për lidhjet e Profesor Jup Kastratit me arbëreshët dhe me kontributet e tyre historike, gjuhësore, etnokulturore dhe letrare në përgjithësi. Sikur mund të shihet prej arkivit të tij, prej botimeve të tij dhe aktiviteteve të tij kulturore, arsimore dhe shkencore, ato janë të natyrës historike, kulturore, profesionale, personale dhe madje intime.

Pse mund të thuhet kështu?

Hulumtimet, studimet dhe sintezat e dhjetëvjetëshit të parë të Profesor Jup Kastratit lidhen me studimet arbëreshe në përgjithësi dhe me emrin e shkrimtarit më të madh të kolonisë shqiptare në Itali, Jeronim de Rada[1]. Prej këtij viti, për pesëdhjetë vjet me radhë nuk do të kalojë pothuajse asnjë vit e të mos botojë e ribotojë me dhjetra artikuj brenda një viti, në të cilët dijetarët arbëreshë, veç e veç dhe historia, gjuha, letërsia, kultura, arsimi etj., si tërësi ose si sintezë nuk bëhen objekt kërkimi, studimi e vlerësimi.

Shkrimtarët arbëreshë, jeta e tyre, pasuria arkivore, veprat e tyre gjuhësore, krijimtaria letrare dhe më në fund pikëpamjet  e tyre intelektuale mbi çështje të ndryshme, për më shumë se një gjysëm shekulli kanë qenë objekt studimi të Profesor Jup Kastratit dhe temë e ligjeratave, përveç tjerash edhe në institucionet shkencore të themeluara nga arbëreshët në Itali: Kalabri, Napoli, Salerno, Peruxhia etj.

Profesor Jup Kastrati në studimet e tij, letërsinë arbëreshe e ka bërë objekt trajtimi në disa qindra studime dhe punime të ndryshme diturake: traktate, monografi, studime, artikuj shkencorë e divulgativë, tekste për mësimet e para në shkollat e larta, transkriptime, transliterime dhe përshtatje nga e folmja e arbëreshëve të Italisë në gjuhën e sotme shqipe, përkthime nga latinishtja, italishtja dhe frëngjishtja, në të cilën kanë shkruar arbëreshët gjatë disa shekujve të veprimtarisë së tyre në Itali. Veprat dhe studimet e tij, tashti janë bërë literaturë e përhershme referimi edhe në meset shkencore të institucioneve arsimore, kërimore e kulturore të arbëreshëve të Italisë.

Profesor Jup Kastrati tashmë është bërë anëtar i shumë institucioneve kulturore të arbëreshëve të Italisë[2]. Ai është bërë anëtar shumë aktiv i veprimtarie të veçanta dhe të përhershme kulturore e shkencore, i organeve kulturore e shkencore që botohen atje[3], duke dhënë një kontribut shumë të rëndësishëm për ruajtjen e trashëgimisë etnokulturore e gjuhësore, zhvillimin e saj dhe çuarjen përpara të kulturës bashkëkohore të arbëreshëve të Italisë[4].

Profesor Jup Kastrati në arkivin e tij ka sistemuar një letërkëmbim shumë të pasur me arbëreshët dhe madje me studiuesit Italianë të kulturës shqiptare në përgjithësi dhe të kulturës arbëreshe në veçanti, sikur janë: Giuseppe Ferrari, Giuseppe Schiro Juniori, Carmel Candreva, Francesco Salono, Carmine de Padova, Antonio Bellusci, Giuseppe Gradilone, Francesco Altimari, Italo Costante Fortino, Giovanni Battista Pellegrini, Giuseppe Retelli, Mario Bolognesi, Andrea Bellucci, Vincenzo Belmonte, Ernesto Tocci, Giuseppe Camillo De Rada, Francesco De Belsi, Emanuel Giordano, Agosto Mauro, Michele Rizzo, Addolanta Landi[5] etj.

Ndonëse i penguar për shkaqe jashtëshkencore dhe pa mundësi për të botuar në mënyrë të rregullt në organet shkencore dhe kulturore të arbëreshëve, Prof. Jup Kastrati ka botuar disa dhjetra artikuj shkencor dhe kulturor ndër revista e periodikë që dalin në Itali nga shoqata dhe institucione shkencore, të cilat merren me studimet arbëreshe[6], si dhe në institucione arsimore, kulturore e shkencore të studimeve albanologjike në Shqipëri e jashtë saj[7].

Në Shqipëri ndërkaq, ai ka botuar dhe ribotuar disa vepra shkencore, të cilat i janë publikuar gjithashtu edhe në Kosovë, për t’u bërë ndër veprat më të referuara ndër studiuesit e kësaj ane[8].

Dhe jo vetëm kaq. Hulumtimet e tij kurrë nuk kanë pushuar ndër arkiva të Ballkanit, Evropës dhe veçanërisht ndër arkivat e arbëreshëve të Italisë, ndërsa pena e tij kurrë nuk ka pushuar së shkruari studime të ndryshme dhe së bëri sinteza nga më të mëdhat për autorët, veprat dhe rezultatet shkencore të tyre. Ai ka një varg veprash studimore ndër duar, që në të vërtetë paraqesin të arriturat më të mëdha në fushë të studimeve arbëreshe në përgjithësi[9] dhe në fushë të studimeve deradiane në veçanti.

Kontributi i tij i studimeve arbëreshe përfshinë vepra monografike për autorë, personalitete të mëdha historike, shkencore dhe kulturore, si: Jeronim de Rada, Dhimitër Kamarda, Nikollë Keta, Vinçenc Dorsa, Vinçenc Librandi, Nilo Borxha, Gaetano Petrota, Marko la Piana, Françesko Solano (1914 – 1999) etj., pjesa më e madhe e të cilave ende nuk janë botuar. Vetëm monografia e tij për De Radën ka dy versione të botuara e të ribotuara dhe dy vëllime në dorëshkrim, të cilat përbëjnë tërësinë e kontributeve të tij për jetën dhe veprën e këtij kryerilindësi shqiptar jo vetëm në Koloninë arbëreshe të Italisë, por edhe për rilindjen shqiptare në përgjithësi. Ndonëse në dorëshkrim, dhe të përfshira brenda vëllimit Studime arbëreshe, edhe studimet për këta autorë paraqesin monografi më vete, si për hulumtimin dhe studimin  e plotë të veprës së tyre ashtu edhe për vëllimin në të cilin janë trajtuar, nga 120-450 faqe dorëshkrimi për autorë.

Studimi i periudhave historike, kulturore dhe shkencore, si dhe i autorëve e veprave të tyre, në studimet e Profesor Jup Kastratit bëhen me metodat kulturore-historike, prandaj Studimet arbëreshe të tij janë të karakterit multidisiplinar. Ato hapen me të dhëna të shumanshme historike të kohës, me rezultatet e kërkimeve të tij për zhvillimet kulturore, arsimore dhe shkencore të kohës, me të dhëna të reja për autorë të caktuar, me vlerësime e rivlerësime të thella për jetën dhe sidomos për veprën e tyre veç e veç, me rezultatet e gjertashme të shumë breza studiuesish rreth veprave të tyre, dhe përfundon me sinteza të reja e të rëndësishme. Kontributet e Profesor Jup Kastratit në studimet shqiptare, sikur dihet dallohen për faktin se ato zakonisht mbyllen me të dhëna bibliografike shterruese për autorin dhe studimin e tij.

E shikuar nga një kënd tjetër, nga këndi i fushave të studimit, Studimet arbëreshe të Profesor Jup Kastratit trajtojnë tema nga historia: Reflektime dhe angazhime mbi Lidhjen e Prizrenit, Kongresin e Berlinit, Çështjen e pavarësisë së Shqipëris etj.; nga historia e kulturës dhe letërsia: letërsi e vjetër, letërsi e rilindjes dhe përkimet e saj me letërsisnë evropiane, letërsia e gjysmës së parë të shekullit XX dhe letërisa bashkëkohore; nga folklori dhe etnologjia: autorë dhe vepra, si Markianoi, De Rada, Antonio Belushi, Folklora arbëreshe dhe trashëgimia e saj etj.; nga gjuhësia dhe shkollat e fushat e studimit të saj (filologji-linguistikë-albanologji): historia e albanologjisë, filologjisë dhe linguistikës, dialektologjisë,  gramatologjisë, sintaksologjisë, leksikologjisë e leksikografisë, morfologjisë, fonetikës dhe fonologjisë, ortografisë, transliterimit e transkriptimt, përkthimit e kulturës së leximit, kritikës gjuhësore, polemikës e letërkëmbimt; nga bibliografia e autorëve dhe për autorët: bibliografia e gjuhësisë, letërsisë, folklorit dhe publicistikës. Bibliografi të veçanta ka përgatitur për Gjergj Guxetën, për Pal M. Parrinon, për Nikollë Ketën, për Engjëll Mashin, për Gjon Skiroin, për Vinçens Dorsën, për Dhimitër Kamardën, për Niko Borxhan, për Gaetano Petrotan, për Mark la Pianen, për Mateo Shambren; për Françesk Solanon, për Nilo Catalanon, për Francesco Maria da Lecce-n, etj.

Sot, po të shikohet vepra shkencore dhe intelektuale e Prof. Jup Kastratit në linja sado të ngushta, studimet arbëreshe dhe deradiane gjithsesi do të nxjerrin krye, pavarësisht prej veprave të mëdha që ka dhënë në fushë të albanologjisë, të gramatologjisë, të letërsisë dhe të bibliografisë. Për disa dekada me radhë, nuk është zhvilluar asnjë manifestim, sado i vogël apo i madh qoftë, në të cilin të mos ketë qenë edhe Profesor Jup Kastrati. Për disa dekada me radhë, zor të gjendet një redaksi e botimit të letërsisë arbëreshe e sidomos veprës letrare dhe shkencore të Jeronim de Rades, në të cilën Profesor Jup Kastrati nuk e ka pasur vendin më të rëndësishëm madje jo vetëm në Shkodër e Tiranë, por edhe më gjerë ndër arbëreshët e Italisë[10]. Sot është vështirë të gjendet një fushë hulumtimi, botimi a studimi në fushë të studimeve arbëreshe, e cila nuk lidhet me emrin, me interesimin dhe më në fund me kontributin e Profesor Jup Kastratit.

Është e kuptueshme prandaj, pse edhe në këtë rast, kur këtu ne paraqesim një hyrje në studimet arbëreshe në përgjithësi dhe studimet deradiane në veçanti, e shohim të arsyeshme që të paraqesim një pasqyrë sado të përgjithësuar të veprës së botuar, veprës së hulumtuar, arkivit dhe veprës në dorëshkrim të Profesor Kastratit[11].

      Profesor Jup Kastrati ka shkruar shumë artikuj dhe studime monografike të karakterit shkencor, por në serinë e veprave të tij dhe sigurisht edhe në serinë e vëllimeve të botuara deri më tash vepra Studime arbëreshe mbetet jo vetëm një nga kryeveprat e tij, por edhe  kryevepra më e plotë e studimeve arbëreshe.

Ka trajtuar këtu me një skrupulozitet të shumanshëm çështje të historisë së arbëreshëve të Italisë, rolin e arbëreshëve të Italisë në periudhën e Lidhjes Shqiptare të Prizenit (1878 – 1881), historinë e vendosjes dhe të jetesës së arbëreshëve në Leçe (shek. XV – XVII), historinë e themelimit dhe të punës së Seminarit Arbëresh të Palermos (1734) dhe Kolegjit Arbëresh të Shën Adrianit (1736), vijimësi e të cilëve në jetën nacionale, arsimore, kulturore e shkencore janë edhe dy kongrese gjuhësore për gjuhën arbërore ndër arbëreshët e Italisë (1895, 1897). Brenda një kaptine të vaçantë autori trajton çështje të etnografisë së arbëreshëve të Italisë. Fjala është për kontributin e arbëreshëve të Italisë për ruajtjen dhe studimin e trashëgimisë kulturore të popullit shqiptar. Me po kaq përkushtim dhe thellësi autori hulumton dhe trajton çështje të folklorit të arbëreshëve të Italisë. Brenda këtij problemi hyjnë studimet që trajtojnë fondin e përbashkët të poezisë popullore arbëreshe dhe të ciklit të këngëve legjendare të kreshnikëve, folkloristikën arbëreshe të shekullit XVIII dhe të gjysmës së parë të shekullit XIX, si dhe ndihmesën e dr. Mikele Markianoit dhënë folklorit arbëresh.

Nëse trajtimi i historisë, etongrafisë dhe folklorit të arbëreshëve të Italisë nga Profesor Jup Kastrati ka qenë pjesë e përkushtimit të tij për Studimet arbëreshe tratjimi i çështjeve të gjuhësisë shqiptare ndër arbëreshët e Italisë në shekullin XVII, ka edhe shumë arsye të tjera. Historia e albanologjisë ka qenë dhe mbetet një prej fushave në të cilën është angazhuar shumë Profesor Jup Kastrati, ndërsa gjuha e arbëreshëve të Italisë ishte dhe është një prej vlerave të mëdha gjuhësore, kulturore dhe shkencore pa studimin e të cilës nuk mund të arrihen rezultate të rëndësishme shkencore në fushë të albanologjisë. Në këtë fushë ai me përkushtim ka trajtuar periudha, autorë dhe vepra të rëndësishme shkencore, si: Nilo Katalano (1637 – 1694), Lëvizja mendore gjuhësore në mjedisin arbëresh të Italisë në shekullin XVIII, Gjergj Guxeta (1682 – 1756), Pal M. Parrino (1710 – 1765), Nikollë Keta (1741 – 1803). 

Përtej një interesimi të Profesor Jup Kastratit për gjuhën e arbëreshëve të Italisë, si lëndë për studime krahasuese në fushë të dialektologjisë, leksikografisë e gramatologjisë etj., përkushtimi i tij do të lidhet me gjuhësinë si dije nacionale dhe si shkollë evropiane, e cila si askund ndër shqiptarët, tek arbëreshët e Italisë sillte përvojen e shkollës evropiane të kohës.  Fjala është për studimet dhe studiuesit e arbëreshëve të Italisë, mbi gjuhën shqipe të shekullit XIX:  Engjëll Mashi (1758 – 1821), Mikel Skutari (1762 – 1830), Zef Krispi (1781 – 1859), Xhusepe Angelo Noçiti (1831 – 1899), Dr. Gjon Skiroi (1835), Jeronim De Rada (1814 – 1903), Dhimitër Kamarda (1822 – 1882), Vinçenc Dorsa (1823 – 1859), Vinçenc Librandi (1897); po edhe për dijetarë e gjuhëtarë arbëreshë të shekullit XX, disa prej të cilëve edhe sot vazhdojnë të hulumtojnë, trajtojnë dhe çojnë përpara përvojën shekullore të shkollës së arbëreshëve të Italisë në fushë të gjuhësisë: Nilo Borxha (1870- 1942), Gaetano Petrotta (1882 – 1952), Marko la Piana (1883 – 1958), Mateo Shambra (1914 – 1967), Françesko Solano (1914 – 1999), Anton Belushi (1934 -); Emanuil Jordani (1963).

Prej veprave gjuhësore kryesisht të karakterit filologjik e etnografik të brezit të parë dhe të dytë dhe prej veprave gjuhësore kryesisht të karakterit gjuhësor e linguistik të brezit që sot vazhdon të merret me studimet albanologjike ndër arbëreshët e Italisë, Profesor Jup Kastrati jo vetëm e ka plotësuar veprën e tij me rezultate të reja, por në gjuhësinë shqiptare ka sjellë rezultate të reja, të cilat gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, përgjithësisht ia kemi atribuar gjuhësisë dhe studiuesve austro-gjerman. Kur një ditë të jetë botuar vepra e plotë e Profesor Jup Kastratit, përkatësisht sintezat e tij për historinë e albanologjisë ndër arbëreshët e Italisë, në mjaft pika mendimi për shkollat, konceptet shkencore, domenet dhe nocionet e studimit të albanologjisë, si dhe tezat, sikur është ajo e prejardhjes ilire të gjuhës shqipe, do të ndryshojë në interes të dijes shqiptare.

Njohësit e jetës dhe veprës së Profesor Jup Kastratit e dinë se si formim arsimor ai është dialektolog, prandaj është e kuptueshme pse përkushtimi i tij për dialektologjinë në përgjithësi dhe për të folmen veriore në veçanti, është plotësuar edhe me të dhënat për të folmet e arbëreshëve të Italisë, strukturën gramatikore të saj, disa veçanti morfologjike, gjendejn e sotme të shkrimit të saj etj.

Nëse me probleme të historisë, etnografisë e etnologjisë, folklorit e traditës përgjithësisht kulturore të arbëreshëve të Italisë Profesor Jup Kastrati merret për të plotësuar korpusin e tij të madh të studimeve arbëreshe, me gjuhësinë dhe me letërsinë ai merret për të ngritur dy nga majat më të larta të studimeve të tij: Historinë e letërsisë shqiptare dhe Historinë e albanologjisë. Në një rreth më të ngushtë, do të mund të shikohej edhe interesimi i tij për letërsinë e arbëreshëve të Italisë. Nëse interesimi i tij në Studimet arbëreshe lidhet sa me historinë, dijen si kulturë, gjuhën, folklorin, etnografinë etj., për të plotësuar sa njërën periudhë sa tjetrën dhe sa njërin autor sa tjetrin, interesimi i tij për letërsinë është i lidhur parasegjithash me përkushtimin dhe dimensionet e shumanshme të tij për Jeronim De Radën (Jeronim de Rada. Fjalor Enciklopedik Shqiptar, 2001), për jetën e tij, (Jeronim de Rada (monografi). Përmbyllje, 1962; Autobiografia e de Radës. Parathënie, 2001), për veprën artistike dhe letrare të tij (Këngë të Milosaut. Parathënie, 1956); për veprën diturake të tij (Rassegna di Studi Albanesi. Recension, 1964); për publicistikën e tij Fjamuri i Abërit, Parathënie, 1967) etj. I prirur për të parë nga shumë drejtime të kaluarën dhe të sotmen e arbëreshëve të Italisë, Profesor Jup Kastrati, më në fund do të shkruajë edhe oponenca (Poezia e De Radës: oponencë për Klara Kodrën (1981), përshtypje udhëtimi, reportazhe etj.

Pra, vepra e tij madhore, nga më të mëdhatë deri më tash në studimet arbëreshe, kap një fushë të gjerë studimore, si: çështje të historisë së arbëreshëve të Italisë, çështje të etnografisë së arbëreshëve të Italisë, çështje të folklorit të arbëreshëve të Italisë, çështje të gjuhësisë dhe të gjuhës së arbëreshëve të Italisë, çështje të letërsisë së arbëreshëve të Italisë dhe çështje të publicistikës së arbëreshëve të Italisë.

Historia e interesimit të Profesor Jup Kastratit për arbëreshët e Italisë është e lidhur me emrin e Jorenim De Radës, prandaj është e kuptueshme pse jetën dhe veprën e tij do ta trajtojë shumë herë dhe do ta trajtojë në shumë vepra të tij, madje të botuara e të plotësuara[12]. Pavarësisht nga botimi i pare i një monografie për jetën dhe veprat në vitin 1962 dhe botimi i dytë i plotësuar i vitit 1979, autori ka përgatitur një dorëshkrim tjetër, i cili në shumë pika plotëson jetën e tij, por trajton në mënyrë të plotë dhe të gjithanshme veprën e tij diturake, historike, gjuhësore, letrare, arsimore, publicistike etj., ndërsa duke ju referuar parathënies së librit, kuptojmë se autori njëkohësisht punon edhe një vepër për studimet gati njëshekullore deradiane 1903-1993. Po të vlerësohet vetëm kontributi i madh i punës së Profesor Jup Kastratit në mbledhjen dhe botimin e veprës së De Radës, do të mund të shihet se vetëm në studimin e jetës dhe veprës së tij, ai ka ngritur një trilogji, të cilën deri më sot nuk e kemi bërë për asnërin prej shkrimtarëve shqiptar.

Dorëshkrimi Studime për De Radën, për herë të parë trajton në mënyrë shteruese jetën, Autobiologjinë (autobiografinë) e tij, pikëpamjet kulturore, filozofike dhe sidomos politike, pa pengesat ekstrashkencore që i dilnin dikur, kontributin e tij për gjuhën shqipe: tezën pellazgjike të prejardhjes së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, te artikujt, Hyjni pellazge (1840), Identiteti i pellazgëve me shqiptarët (1846), Lashtësia e kombit shqiptar dhe afri e tij me helenët dhe latinët (1864), Pellazgët dhe helenët (1885), Konferenca mbi lashtësinë e gjuhës shqipe (1893), Pellazgo-shqiptarët (1897), Tiparet e gjuhës shqipe dhe përmendoret e saj në periudhën parahistorike (1899),  e cila njëkohësisht është edhe tezë kryesore e rilindjes kombëtare shqiptare në përgjithësi. Në këtë vepër autori ka trajtuar edhe disa probleme të toponimisë, një fushë gjuhësore e lavruar kryesisht në gjysmën e dytë të shekullit XX, por me të cilën, sikur ka vënë re Profesor Jup Kastrati, sado me koncepte të paragjykuara është marrë edhe De Rada, tek studimet Toponimia historike shqiptare, Toponime për Lezhën në revistën «Fjamuri i Arbërit» (1885) etj.

Ashtu sikur edhe rilindasit më të shquar jo vetëm të popullit shqiptar, por edhe të popujve tjerë të Ballkanit, edhe De Rada do të merret me dy çështje themelore të gjuhës dhe të kulturës së popullit shqiptar: me alfabetin e gjuhës shqipe (Çështje të alfabetit të gjuhës shqipe), dhe me përpjekjet për të shkruar gramatikën e gjuhës shqipe (Gramatikë e gjuhës shqipe, 1870 dhe Fonetikë dhe gramatikë e gjuhës shqipe, 1894) me vlerat historike dhe gjuhësore të të cilave Profesor Jup Kastrati është marrë madje jo vetëm këtu. Përtej saj, Profesor Kastrati, do t’i çaset studimit të një vepre jo aq të njohur dhe jo aq të popullarizuar përgjithësisht edhe sot në shtudimet albanologjike (Fjalori i Rapsodive, 1884).

Duke këmbëngulur që të japë një pasqyrë sa më të gjerë dhe më të thellë, si të zhvillimeve gjuhësore ndër arbëreshët e Italisë, të lidhura me veprën e De Radës ashtu edhe me kontributin vetjak të tij, profesor Kastrati do të shkruajë për ngjarje me rendësi historike për gjuhën dhe kulturën shqiptare ndër arbëreshët e Italisë, Kongresi në Koriljano-Kalabro (1895), Kongresi në Lungro (1897), ashtu edhe me artikuj që De Rada i shkruante në raste nga më të ndryshmet (Dinjiteti i gjuhës shqipe, 1861; Shqipëria përballë Evropës, 1880,  Shënime gjuhësore (1883 – 1884); Tri fjalë shqipe, 1884; Vërejtje gjuhësore, 1885; Gjurmë të vendbanimeve tona të lashta që rrojnë endè, 1887; Mësime për gjuhën shqipe, 1891), të cilët jo gjithnjë kufizohen brenda problemeve të ngushta linguistike, prandaj edhe do të përfundojë duke shkruar «De Rada ishte i pushtuar nga ideja fisnike që të ringjallte Atdheun e të parëve dhe kështu, nën shtytjen atdhetare, shkencën e ktheu në një fushë beteje, ku ai luftoi me zjarr, siç bën edhe rilindës të tjerë. Këtë ai e realizoi pothuajse në çdo vepër të tij. Pra, edhe në mes të lajthitjeve, vepra e tij gjuhësore do të mbetet në historinë e albanologjisë si një përpjekje fisnike e një shqiptari të madh, i cili, me gjithë mungesën e përgatitjes filologjike dhe linguistike, me gjithë mungesën e akribisë shkencore, me gjithë mungesën e anës materiale, me gjithë vuajtjet e mëdha shpirtërore dhe kushtet e disfavorshme, arriti të zgjojë kureshtjen e botës shkencore të dijetarëve të kohës. Veprat e tij historiko-filologjike hyjnë në fondin e artë të traditës së shekullit XIX. Ato bëjnë pjesë në korpusin „Trashëgimi ynë kulturor – Monumente të gjuhës shqipe”, në historinë e mendimit shkencor gjuhësor shqiptar»[13].

«De Rada ka qenë jo vetëm mbledhës i këngëve popullore, por edhe studiues i hollë i tyre. Ky kontribut i vyer i tij në historinë e folkloristikës shqiptare nuk është vënë në dukje»[14]. Kështu e mbyllë kapitullin e studimit të tij për kontributin e De Radës dhënë folklorit shqiptar. Nëse ndihmesa e tij në këtë fushë deri më tash është parë kryesisht duke u nisur prej pasurisë etnografike dhe folklorike që sjellin veprat e tij letrare, studimi i Profesor Jup Kastratit, niset nga artikujt programatik të De Radës (Rapsodi të një poeme shqiptare, 1861; Rapsodi kombëtare, 1883; Hyjnizime etnografike, 1886), vlera e të cilëve këtu kuptohet edhe prej ekstrakteve të shpeshta, me të cilët pasurohet kapitulli për këtë temë.

Rilindja kobëtare shqiptare, ka pasur shumë personalitete letrare e shkencore të cilët kanë qenë të përkushtuar ndaj arsimit kombëtar, por nuk besoj të kemi rilindas i cili ka punuar me kaq përkushtim për organizimin jo thjeshtë të një mësonjëtoreje shqipe për çuna a vasha, por për një shkollë kombëtare me të gjitha nivelet e nxënies së gjuhës dhe dijes. Është e kuptueshme prandaj pse Profesor Jup Kastrati një kapitull më vete ia kushton ndihmesës së De Radës për shkollën shqipe, për tu ndalur pastaj në mënyrë të veçantë në aktivitetet konkrete të organizimit të shkollës shqipe nga De Rada dhe bashkëkohësit e tij (Themelimi i Katedrës së gjuhës shqipe, 1849; Kolegji arbëresh i Shën Adrianit, 1861; Manifesti i gjimnazit «Garopoli», 1868; Kolegji arbëresh dhe ministrat e Italisë, 1876, Kolegji arbëresh, 1884; Kolegji arbëresh në Shën Adrian, 1886; Kolegji i Shën Adrianit, 1887; Rivendosja e Katedrës së Shqipes, 1889), por edhe për ndonjë projekt të karakterit pedagogjik, sikur është ai: Kolegji arbëresh i Shën Adrianit, a do të jetë Seminar Korsini apo Gjimnaz-licé italo-grek, me ndonjë degë universitare kishtare?, 1891 dhe manifesti Katedra e shqipes në Shën Mitër Korone, 1892. E kësaj natyre është edhe Antologji shqipe, 1896, dhe Proluzioni: Ligjeratë për periudhën e vitit të ri shkollor,1902, me të cilat Profesor Jup Kastrati merret njëherë në mënyrë të vaçantë me secilën dhe më pastaj me sintezën e tyre në përmbyllje.

Ashtu sikur edhe me veprat më të mëdha dhe më të vogla të gjuhësisë edhe me veprat letrare artistike të Jeronim De Radës, Profesor Jup Kastrati do të merret në shumë aspekte. Ndryshe nga studimet letrare të deritashme të cilat kanë hulumtuar, trajtuar dhe bërë sinteza kryesisht vetëm për veprat letrare të shkruara në gjuhën shqipe, apo edhe të përkthyera apo transliteruara, në veprën e tij Studime për De Radën, autori është marrë me veprat e shkruara në gjuhën shqipe, me veprtat letrare të shkruara në gjuhën italiane dhe me veprat e shkruara në gjuyhën shqipe e italiane paralelisht. Duke u mare me veprat letrare më të hershme (Odiseu, 1832, 1847; Krutani i mërguar, 1832 – 1833, 1841; Disa poezi dhe proza ritmike, 1834 – 1840), apo më të vona, më të vogla apo më të mëdha (Këngë të Milosaut, 1836, 1847, 1873; Serafina Topia, 1839, 1943); Një pasqyrë shtegtimi njerëzor, 1897), të botuara në një variant apo në më shumë variante (Skënderbeu i pafat,1872 – 1884), ai njëkohësisht është marë edhe me ngritejn cilësore letrare e artistike të veprës letrare të De Radës, me kulturën letrare dhe gjuhësore të tij, me konceptet moderne të kohës në letërsi, me vlerësimet e kohës për poezinë e tij etj. Duke u marr me pikëpamjet letrare të De Radës, Profesor Jup Katrati njëkohësisht do të merret më gjerësisht se deri më tash dhe mbase për herë të parë në mënyrë të plotë, edhe me pikëpamjet estetike të De Radës (Parime të estetikës, 1861) etj.

Për të plotësuar botën diturake të Jeronim De Radës, Profesor Jup Kastrati në veprën e tij dorëshkrim Studime për De Radën ka hulumtuar dhe i ka bërë objekt trajtimi edhe dy gazeta të De Radës Fjamuri i Arbërit (1883-1887) dhe Shqiptari i Italisë (1848). Si gazeta e parë ashtu edhe e dyta dallohen për veçoritë e tyre historike, politike, kulturore dhe shkencore. Fjamuri i Arbërit, ka shkruar Profesor Jup Kastrati «është revista e parë letrare, kulturore, artistike, folkloristike, etnografike dhe publicistike në gjuhën shqipe. Organi luajti një rol të madh në fushën e politikës shqiptare, të lëvizjes sonë politike dhe asaj mendore»[15]. Më këto fletore De Rada i ka vënë vulë lëvizjes së përgjithshme të Rilindjes Kombëtare jo vetëm ndër shqiuptarët e Italisë por edhe në lëvizjen e saj përgjithësisht. Aty janë botuar pjesë nga veprat letrare të De Radës dhe të shkrimtarëve të tjerë të kohës. Artikuj publicistikë, kulturorë e politikë të ardhur nga e gjithë bota shqiptare, prandaj është e kuptueshme pse vlerësimet shembullore për gazetat e De Radës vijn jo vetëm nga shtypi shqiptar i kohës në Shqipëri, në Kolonitë shqiptare të Rumanisë, Stambollit e Egjiptit, por edhe nga shtypi i huaj i kohës.

Vepra Studime për De Radën e Profesor Jup Kastratit mbyllet me kapitullin që ju kushtohet veprave autobigrafike të De Radës (Një autograf, 1885; Autobiografi, I, II, III, IV, (1898 – 1899); Testamenti politik, 1902). Ndonëse për autorin ato ishin vepra të njohura, prej më shumë se tri dekadash, veprat autobiografike të De Radës, nuk ishte e mundur as të botoheshin të plota, as të bëheshin objekt trajtimi me të gjitha aspektet e mundshme. «Autori ynë ishte, aso kohe, 89 vjeç. Mbas pesë muajsh, më 28 shkurt 1903, ai u nda prej nesh, duke na lënë dhjatën e vet, në të cilën ishte sintetizuar gjithë veprimtaria e tij atdhetare, politike, letrare, gjuhësore, folklorike, publicistike, historike në shërbim të çështjes shqiptare, të gjuhës amtare, të kulturës kombëtare, të çlirimit të mëmëdheut të vet të dashur e të shtrenjtë»[16].

Ashtu sikur veprat tjera e madje edhe studimet, edhe dorëshkrimi Studime për De Radën mbyllet me një Bibliografia e veprave të De Radës, konsultuar, shqyrtuar e përdorur nga autori në monografi, e cila zgjeron interesimet e studiuesve për kërkime të reja në fushtë të studimeve arbëreshe në përgjithësi dhe në fushtë të studimeve deradiane në veçanti.

Bibliografia  e botimeve shkencore të Prof. Jup Kastratit për kulturën kombëtare shqiptare të arbëreshëve të Italisë, vetëm për një periudhë 45-vjeçare (1953 – 2002), kap 236 zëra, si edhe shënimeve bibliografike për të, të cilën po e sjellim të plotë në fund të këtij vlerësimi të përgjithshëm.

BOTIMET SHKENCORE TË PROF. DR. JUP KASTRATIT PËR KULTURËN KOMBËTARE SHQIPTARE TË ARBËRESHËVE TË ITALISË 1953-2002

1953

1.Mendime të Jeronim De Radës (për gjuhën shqipe), «Letrari i ri», Tiranë, 28 Shkurt 1953, V, 4 (90), 3.

1955

2.Pjesë korrespondence të Zef Jubanit me Jeronim De Radën, «Buletin për shkencat shoqërore», Instituti i Shkencave,  Tiranë, 1955, nr.1, fq. 139 - 141.

1956

3.Jeronim de Rada, Poezi shqipe të shekullit XV. Këngë të Milosaut, bir  i sundimtarit të Shkodrës. Transliteruar, përshtatur në gjuhën e sotme dhe komentuar. Ndërmarrja Shtetërore e Botimeve. Shtypur në Stabilimentin «Mihal Duri». Tiranë, 1956, 204 f.

4.Këngët e Milosaut, (në librin) J. De Rada, «Këngë të Milosaut», Tiranë, 1956, f. 11 - 37.

5.Shënime mbi alfabetin e De Radës, (në librin) J. De Rada, “Këngë të Milosaut, Tiranë, 1956, f. 106 - 111.

6.Komente gjuhësore për Milosaun, (në librin) J. De Rada, «Këngë të Milosaut», Tiranë, 1956, f. 112 - 200.

1958

7.Jeronim de Rada, Skanderbeku i pafanë, Studim letrar, «Nëndori», Tiranë, qershor 1958, V, 6, 134 - 147 (Transliteruar dhe përshtatur në gjuhën e sotme, me shënime).

1959

8.Zef De Rada dhe gramatika e tij, «Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës, Seria Shkencat shoqërore», Tiranë, 1959, XIII, 1, 95 - 111.

1962

9.Jeronim De Rada (Jeta dhe veprat). N.Sh. Botimeve «Naim Frashëri», Tiranë, 1962. (Libër, Monografi).

10.  Konferenca mbi vjetërsinë e gjuhës shqipe (vepër e Jeronim De Radës), «Luftëtari», Tiranë, 12 korrik 1962, f. 3 - 4.

1963

11.  Odiseu - i dbuemi i Krujës (vepër e Jeronim De Radës), «Arsimi popullor», Tiranë, janar - shkurt 1963, f. 128 - 133.

12.  Letrat e Dora d’Istrias (me Jeronim De Radën), «Arësimi popullor», Tiranë, maj - qershor 1963, f. 109 - 122.

1964

13.  Rassegna di Studi Albanesi. Edizioni Italalba, 1963, nr. 1 - 2, «Buletin shkencor», Shkodër, 1964, I, 2, 411 - 413. (Bashkautor: Vehbi Bala).

14.  Jeronim de Rada, Kënga e Serafina Topisë, «Drita», Tiranë, 22 nëntor 1964, f. 2 (Përshtatur në gjuhën e sotme shqipe).

15.  De Rada-këngetar i Skënderbeut, «Drita», Tiranë, 6 dhjetor 1964, f.6.

16.  N. Tomazeu, Mendime mbi “Milosaun, Përk. nga ital., «Drita», Tiranë, 6 dhjetor 1964, f. 6.

17.  G. Kame, Letër e hapur, Përk. nga frëngjishtja, «Drita», Tiranë, 6 dhjetor 1964, f. 3.

18.  Tiparet e gjuhës shqipe (vepër e Jeronim De Radës), «Luftëtari», Tiranë, 6 dhjetor 1964, f. 3.

19.  Veprat gjuhësore të Jeronim De Radës, «Studime filologjike», Tiranë, 1964, nr. 4, f. 65 - 80.

1965

20.  Jeronim de Rada, Këngë të Milosaut, bir i sundimtarit të Shkodrës. Poezi shqipe të shekullit XV. Transliteruar, përshtatur në gjuhën e sotme shqipe dhe komentuar. Enti i botimeve të teksteve. Shtypshkronja e Ndërmarrjes gazetare botuese «Rilindja». Prishtinë 1965.

21.  Shënime mbi alfabetin e De Radës, (në librin) J. de Rada, Këngë të Milosaut, Prishtinë, 1965, f. 97 - 102.

22.  Komente gjuhësore për «Milosaun», (në librin) J. de Rada, «Këngë të Milosaut», Prishtinë, 1965, f. 103 - 180.

23.  Karakteret e gjuhës shqipe (vepër e Jeronim De Radës), «Mësuesi», Tiranë, 5 shkurt 1965, f. 4.

24.  Veprat gjuhësore të Jeronim De Radës, (në vëllimin) Jeronim De Rada (Me rastin e 150 - vjetorit të lindjes), Shtëpia Botuese «Naim Frashëri», Tiranë, 1965, f. 107 - 120.

25.  Bibliografi mbi Jeronim De Radën, (në vëllimin) «Jeronim De Rada» (Me rastin e 150 - vjetorit të lindjes). Shtëpia Botuese «Naim Frashëri», Tiranë, 1965, f. 209 - 211.

1966

26.  Dy parathëniet e Rapsodivet të De Radës, «Shkodra», Shkodër, 1966, VI, 1 (6), 302 - 312.

27.  De Rada dhe kritika, «Buletin shkencor», Shkodër, 1966, III, 5, 533-554.

28.  Pjesë korrespondence të Zef Jubanit me Jeronim De Radën (1868 - 1871), (përkthye nga ital.), po aty, f. 152 - 157.

1967

29.  Figura e Skënderbeut në veprën e Jeronim de Radës, Skanderbeku i pafanë, «Shkodra», 1967, VII, 1 (7), 29 - 39.

30.  Vehbi Bala, Jeta e Elena Gjikës, «Buletin shkencor», Shkodër, 1967, IV, 6, 476 - 478.

31.  Emanuele Giordano, Fjalor i Arbëreshvet t’Italisë. Dizionario degli Albanesi d’Italia. Edizione Paoline, 1963, XXIII + 592 + 8 fl. të panum. «Buletin shkencor», Shkodër, 1967, IV, 6, 497 - 501.

1968

32.  Jeronim de Rada, Këngët e Milosaos, bir i sundimtarit të Shkodrës. Poezi shqipe të shekullit XV. Botimi i dytë. Transliteruar, përshtatur në gjuhën e sotme dhe komentuar nga Jup Kastrati. Prishtinë. 1968.

33.  Shënime mbi alfabetin e De Radës, (në librin) J. de Rada, «Këngët e Milosaos», Prishtinë, 1968, f. 99 - 104.

34.  Komente gjuhësore për Milosaon, (në librin) J. de Rada, «Këngët e Milosaos», Prishtinë, 1968, f. 105 - 174.

1970

35.  Gramatikat e shqipes. I, II, III. Botim fotomekanik (me fototipi) nga Dr. Prof. Hermann M. Olberg. Institut fur Vergleichende Sprachëissenschaft der Universitat Innsbruck. 1970. 140 f. Në këtë vëllim trajtohen ndër të tjera edhe këta autorë arbëreshë të Italisë: 1. Giuseppe De Rada, 1871, f. 82-91; Demetrio Camarda, 1864, f. 76-78, 93-94; Andrea Dara 1796-1872, f. 95; Girolamo de Rada, 1894, f. 279-280; Vincenzo Librandi, 1897, f. 287-290; Enrico Cremonese, 1899, f. 290.

36.  Gramatikat e shqipes, IV, «Buletin shkencor», Shkodër, 1970, VII, 9, 105 - 140. Në këtë studim, ndër të tjerë trajtohet edhe dijetari arbëresh: Gaetano Petrotta, f. 125-126.

37.  Vrasja e Mehmet Ali Pashës, përshtatur në gjuhën e sotme shqipe nga e folmja e arbëreshve të Italisë, nxjerrë nga revista «Fiamuri Arbërit», dt. 20 korrik 1883, (botuar në librin) «Mendimi politik e shoqëror i Rilindjes kombëtare shqiptare» (1879 - 1908), vëll. I, f. 174 - 177. Universiteti Shtetëror i Tiranës. Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Tiranë, 1971.

38.  Jeronim de Rada, Lidhja e malësorëvet, përshtatur në gjuhën e sotme shqipe nga e folmja e arbëreshvet të Italisë, nxjerrë nga revista «Fiamuri Arbërit», dt. 20 korrik 1883, (botuar në librin) «Mendimi politik e shoqëror i Rilindjes kombëtare shqiptare (1879 - 1908)», vëll. I, f. 177 - 178. Universiteti Shtetëror i Tiranës. Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë. Tiranë, 1971.

39.  Jeronim de Rada, Letër nga Janina, përshtatur në gjuhën e sotme shqipe nga e folmja e arbëreshvet të Italisë, nxjerrë nga revista «Fiamuri Arbërit», dt. 30 shtator 1883, (botuar në librin) «Mendimi politik e shoqëror i Rilindjes kombëtare shqiptare (1879 - 1908)», vëll. I, f. 335. Universiteti Shtetëror i Tiranës. Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë. Tiranë, 1971.

40.  Jeronim de Rada, Austria dhe Shqipëria, përshtatur në gjuhën e sotme shqipe nga e folmja e arbëreshvet të Italisë, nxjerrë nga revista «Fiamuri Arbërit», dt. 30 shtator 1883, (botuar në librin) «Mendimi politik dhe shoqëror i Rilindjes kombëtare shqiptare (1879 - 1908)», vëll. I, f. 336 - 337. Universiteti Shtetëror i Tiranës. Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë. Tiranë, 1971.

41.  Jeronim de Rada, Anastas Kullurioti, përshtatur në gjuhën e sotme shqipe nga e folmja e arbëreshvet të Italisë, nxjerrë nga revista «Fiamuri Arbërit», dt. 15 dhjetor 1883, (botuar në librin) “Mendimi politik e shoqëror i Rilindjes kombëtare shqiptare” (1879 - 1908), vëll. I, f. 337. Universiteti Shtetëror i Tiranës. Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Tiranë, 1971.

42.  Gramatikat e shqipes. V. «Buletin shkencor», Shkodër, 1971, VIII, 1 (10), 39 - 71. Në këtë studim, ndër të tjera trajtohet e analizohet, për here të pare në gjuhën shqipe veprimtaria shkencore albanologjike e dijetarit arbëresh, Marco La Piana, f.55-62.

1972

43.  Gramatikat e shqipes VI, «Buletin shkencor», Shkodër, janar - qershor  1972, IX, 1 (11), 207 - 283.  Në këtë studim, ndër të tjerë trajtohet edhe gjuhëtari arbëresh i Italisë: Vincenzo Librandi, f. 235-237.

44.  De Rada për shkollën shqipe, «Revista pedagogjike», Tiranë, shtator - tetor 1972, XXII, 5, 145 - 155.

1973

45.  De Rada në vitet 1814 - 1836 (sipas Autobiografisë së tij), «Shkodra», Shkodër, 1973, XIII, 13, 171 - 189.

46.  Veprat poetike të Jeronim De Radës, «Jeta e re», Shkodër, 28 shkurt 1973, f. 4.

47.  De Rada për folklorin arbëresh, (në librin) «Çështje të folklorit», Shkodër, Instituti i Lartë Pedagogjik. 1973. f. 24 - 41.

1974

48.  Autobiografia e Jeronim de Radës (Me rastin e 150 - vjetorit të lindjes së Poetit), «Drita», Tiranë, 1 dhjetor 1974, f. 11.

1975

49.  Jeronim de Rada, Nga fillimet e jetës dhe të krijimtarisë, «Nëntori», Tiranë, prill 1975, XXII, 4, 142 - 152.

50.  Mbi disa vepra gramatikore të panjohura të shqipes, «Buletin shkencor», Shkodër, 1975, XII, 1 (17), 255 - 263. Ndër të tjerë, në këtë studim trajtohet edhe dijetari arbëresh: Marco la Piana, f. 57-61.

1976

51.  Gramatika shqipe e De Radës e vitit 1870 - 1871, «Buletin shkencor», Shkodër, 1978, XIII, 1 (19), 73 - 97.

52.  Tiparet dhe gramatika e gjuhës shqipe, - vepër e Jeronim de Radës e vitit 1894, «Buletin shkencor», Shkodër, 1976, XIII, 2 (20), 91 - 112.

53.  Arbëreshët për ruajtjen dhe studimin e trashëgimisë kulturore të popullit tonë, «Studime historike», Tiranë, 1976, XXX (XIII), 3, 91 - 106.

54.  Antologjia shqipe e De Radës (Me rastin e 80 - vjetorit të botimit), «Shkodra», 1976, XVI, 1 (16), 136 - 170, Tiranë, 1977.

55.  Documento linguistico di valore. La grammatica della lingua albanese di Giuseppe De Rada (1871), «La Nuova Albania», Tirane, 1976, XXX, 3, 36.

56.  Dokument gjuhësor me vlerë. Gramatika e gjuhës shqipe e Zef De Radës (1871), «Shqipëria e re», Tiranë, 1976, XXX, 3, 36.

1977

57.  Antologjia shqipe e De Radës, «Nëntori», Tiranë,mars 1977, f. 169-177.

58.  Katedra e gjuhës shqipe ndër arbëreshët e Italisë, themeluar nga Jeronim De Rada: 1849 - 1852, 1889 - 1903, «Revista pedagogjike», Tiranë, prill - maj 1977, f. 183 - 189.

59.  Jeronim de Rada për toponiminë historike shqiptare, «Puka dhe shkolla», nr. 4, f. 18 - 31, Shkodër, 1977. Shtypshkronja «Migjeni», Shkodër. Sesioni i parë shkencor për toponimet, Kabash, 21 maj 1977, Pukë. Botim i Seksionit të arësimit dhe kulturës dhe Kabinetit pedagogjik të rrethit të Pukës.

60.  Arbëreshët e Italisë për ruajtjen  dhe studimin e trashëgimisë kulturore të popullit tonë, (në vëllimin) «Konferenca e parë kombëtare e Studimeve Etnografike» (28 - 30 qershor 1976), botim i Institutit të Historisë të Akademisë së Shkencave. Tiranë, 1977, f. 121 - 131.

61.  Katedra e gjuhës shqipe  dhe e letërsisë (e Institutit të Lartë Pedagogjik të Shkodrës), «Buletin shkencor», Shkodër, 1977, XIV, 2 (22), 33 - 38.

62.  Katedra e gjuhës shqipe ndër arbëreshët e Italisë, themeluar nga Jeronim De Rada: 1849 - 1852, 1889 - 1903, (në vëllimin) «Përvoja e mësuesve tanë», botim i Seksionit të arësimit dhe të kulturës. Kabineti pedagogjik, Shkodër, 1977. Shtypshkronja «Migjeni», f. 133 - 142.

63.  Mbi “Testamentin politik” të Jeronim De Radës, «Drita», Tiranë, 16 tetor 1977, f. 12 - 13.

64.  Katedra e gjuhës shqipe ndër arbëreshët e Italisë, themeluar nga Jeronim De Rada: 1849 - 1852, 1889 - 1903, «Revista pedagogjike», Tiranë, korrik - shtator 1977, XXXII, 3, 116 - 122.

65.  Antologjia shqipe e De Radës, «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 17 prill 1977, f. 4.

66.  Les Albanais d’Italie pour la sauvegard et l’étude du patrimoine du peuple albanais, «La Conférence Nationale des Etudes  Ethnographiques» (28 - 30 juin 1976). Academie des Science de la Républiques d’Albanie. Institute d’Histoire. «Buletin shkencor», Shkodër, 1978, XV, 3 (23), 199 - 204.

1978

67.  De Rada për Çështjen kombëtare, «Mësuesi», Tiranë, 1 mars 1978, f. 3.

68.  Gramatologjia shqiptare gjatë Rilindjes Kombëtare, «Lidhja Shqiptare e Prizrenit» (1878-1881), Instituti i Lartë Pedagogjik, VII, Shkodër, 1978, f. 60-65. Shtypshkronja «Migjeni». Ndër të tjera, flitet për veprat gjuhësore të: Kamil de Radës (1847), Vinçenc Dorsës (1847), Dhimitër Kamardës (1864), Zef de Radës (1871), Andrea Darës (para vitit 1877), Jeronim de Radës (1894).

1979

69.  Jeronim De Rada (Jeta dhe veprat). Monografi. Tiranë, 1979. Shtëpia botuese «8 Nëntori». 239 f.

70.  Jeronim De Rada - patriot i shquar. (Me rastin e 165 - vjetorit të lindjes), «Bashkimi», Tiranë, 2 dhjetor 1979, f. 2.

71.  Mbi rolin e arbëreshve të Italisë në periudhën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (në librin) «Konferenca Kombëtare e Studimeve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit 1878 – 1881» (12 - 18 qershor 1978), f. 196 - 203. Akademia e Shkencave. Instituti i Historisë. Tiranë, 1979.

1980

72.  Jeronim de Rada, Jeta dhe veprat. Monografi. Rilindja. Redaksia e botimeve. Prishtinë, 1980. 279 f.

73.  Gramatologjia shqiptare gjatë Rilindjes Kombëtare, «Puka dhe shkolla», V, f. 165-170, Puka, 1978. Botim i Seksionit të arsimit e kulturës dhe i Kabinetit pedagogjik. Shtypur në Shtypshkronjën «Migjeni», Shkodër, 1980. Ndër të tjera, flitet për veprat gjuhësore të: Kamil de Radës (1847), Vinçenc Dorsës (1847), Dhimitër Kamardës (1864), Zef de Radës (1871), Andrea Darës (para vitit 1877), Jeronim de Radës (1894).

74.  Histori e gramatologjisë shqiptare (1635 - 1944). Rilindja. Redaksia e botimeve. Prishtinë, 1980. Faqe: XII + 486. (Libër. Monografi gjuhësore). Në këtë vëllim, ndër të tjerë trajtohen edhe këta dijetarë arbëresh të Italisë: Nilo Catalano (1637-1694), f. 4-6. Dijetar Italian «i arbreshizuar»; Kamil de Radës (1847), f. 85; Dhimitër Kamarda(1864), f. 85-87, 111-113; Zef de Rada (1870/71), f. 87-105; Andrea Dara (1872), f. 111; Anton Santori (1818-1894), f. 111; Jeronim de Rada, (1894), f. 201-218; Vincenzo Librandi, (1897); f. 223-225; Enriko Kremonezi, (1899), f. 225; Gaetano Petrota (1913), f. 319; Marko la Piana (1917), f. 343-351.

75.  Një vështrim mbi zhvillimin e gramatologjisë shqiptare, «Buletin shkencor», XVIII, 2 (30), 133 - 140, Shkodër, 1981. Ndër të tjera, flitet edhe për një varg gjuhëtarësh arbëresh të Italisë.

1982

76.  Ndër arbëreshët e Italisë, «Shqipëria e re», Tiranë, 1982, nr. 3, f. 28 - 29.

77.  Parmi les arberesches d’Italie, «L’Albanie Nouvelle», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

78.  Entro los arbereshe de Italia, «Albania Nueva», Tirana,1982, 3, 28-29.

79.  Among the Arbereshi of Italy, «New Albania», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

80.  Sredi Arbreshcev v Italii, «Novaja Albanija», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

81.  In mezzo agli Arberesh d’Italia, «La Nuova  Albania», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

82.  Bin edeb dish e Italeja, el «Elbanije xheditedu», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

83.  Unter den Arbereschen von Italien, «Neues Albanien», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

84.  Kolegji Arbëresh i Shën Adrianit. Me rastin e 250 - vjetorit të themelimit, «Mësuesi», Tiranë, 13 tetor 1982, f. 3.

85.  De Rada për folklorin arbëresh, «Çështje të folklorit shqiptar». Akademia e Shkencave. Instituti i Kulturës Popullore. Tiranë, 1982, f. 387 - 404.

86.  «Shqiptarët duan atë që do çdo komb...», - thoshte De Rada. Me rastin e 70 - vjetorit të Shpalljes së Pavarësisë, “Zëri i popullit”, Tiranë, 26 nëntor 1982, f. 3.

87.  Juridulelban mateditohu ayllu ynmetyn de Rade, el «Elbanije xheditedu», Tirana, 1982, 6, 29.

88.  «Shqiptarët duan atë që do çdo komb...». - thoshte De Rada, «Shqipëria e re», Tiranë, 1982, 6, 29.

89.  «The Albanian want what every nation wants...», - De Rada said, «New Albania», Tirana, 1982, 6, 29.

90.  «Die Albaner wollen das,wëas jede Nation will...», - sagte De Rada, «Neues Albanien», Tirana, 1982, 6, 29.

91.  «Gli Albanesi vogliono quello che vuole ogni nazione...», - diceva De Rada, «La Nuova Albania», Tirana, 1982, 6, 29.

92.  «Les Albanais veulent ce que tous les autres peuples veulent aussi...», - disait De Rada, «L’Albanie Nouvelle», Tirana, 1982, 6, 29.

93.  «Albanci hotjat togo, cego hocet kadhdaja strana...», - govoril De Rada, «Novaja Albanija», Tirana, 1982, 6, 29.

94.  Universiteti i Tiranës. Fakulteti i Historisë dhe i Filologjisë. Katedra e gjuhës shqipe. Doc. Jup Kastrati, Histori e gramatologjisë shqiptare. I (1635 - 1944). Autoreferat i disertacionit për marrjen e gradës shkencore «Doktor i shkencave filologjike». Në këtë vëllim, ndër të tjerë trajtohen edhe këta dijetarë arbëresh të Italisë: Gj. Guxeta, P. M. Parrino, N. Keta, E. Mashi, Z. Krispi, Gj. Skiroi, J. de Rada, V. Dorsa, A. Dara, E. Bidera, K. de Rada, Z. de Rada, A. Santori, Z. Skiroi, G. Petrota, M. la Piana, V. Librandi, Dh. Kamarda.

1983

95.  Për arbrit, bijtë e pellazgëve, (Në 80 - vjetorin e vdekjes së Jeronim De Radës), «Zëri i popullit», Tiranë, 27 shkurt 1983, f. 3.

96.  Dy gramatikat e De Radës, «Ylli», XXXIII, 1 (305), 22 - 23, 32 - 33, Tiranë, janar 1983.

97.  Çështje të historiesë së gramatologjisë shqiptare. «Zëri i popullit», Tiranë, 5 shkurt 1983.

98.  Gjuhësia shqiptare në shekullin XVIII, Pjesa II, «Buletin shkencor», XX, 2, 3 - 20, Shkodër, 1983. Ndër të tjerë, analizohet veprimtaria gjuhësore e tre dijetarëve arbëreshë të Italisë: Gjergj Guxeta (1682-1756), f. 4-7; Pal M. Parrino (25.I. 1710-3.5.1765), f. 7-8; Nikollë Keta (1740-15. X. 1803), f. 8-11.

99.  Armiqtë e popullit shqetësohen se «Fjamuri i Arbërit» valëvitet (Me rastin e 100 - vjetorit të botimit të revistës «Fjamuri Arbërit»), «Zëri i popullit», Tiranë, 21 korrik 1983, f. 3.

100.    Të dhënat e të folmeve të arbëreshve të Italisë për historinë e gjuhës shqipe, «Kultura popullore», IV, 1 (7), 102 - 112, Tiranë, 1983.

101.    Njëqind vjet më parë: «Fjamuri Arbërit», «Shqipëria e re», Tiranë, 1983, 4, 31.

102.    Cent’anni fa, «Fjamuri Arberit» (La Bandiera di Arber), «La Nuova Albania», Tirana, 1983, 4, 31.

103.    Hace un centenario, «La Bandiera del Arbero», «Albania Nueva», Tirana, 1983, 4, 31.

104.    One hundred ago, Fjamuri Arbërit, «New Albania», Tirana, 1983, 4, 31.

105.    Il y a de cala 100 ans: “Le Drapeau de l’Arber”, «L’Albanie Nouvelle», Tirana, 1983, 4, 31.

106.    Zum 100 Jahrestag, “Fjamuri Arberit”, «Neues Albanien», Tirana, 1983, 4.31.

107.    Sto ljet tomu nazad: “Fjamuri Arberit”, «Novaja Albanija», Tirana, 1983, 4, 31.

108.    “The Albanian want what every nation wants...”, - De Rada said, «Liria», Boston, Mass. July 15, 1983, vol. XXXXII, nr. 2231, f. 4.

109.    Dritare në të kaluarën, “Fjamuri i Arbërit”. Me rastin e 100 - vjetorit të botimit, në rev. «Tribuna e gazetarit», nr. 3 (107), f. 31-35, Tiranë 1983.

110.    Dritare në të kaluarën, “Fjamuri i Arbërit”. Me rastin e 100 - vjetorit të botimit, në rev. «Tribuna e gazetarit», nr. 3 (107), f. 31-33, Tiranë 1983.

1984

111.    Studimet për gjuhën shqipe në shekullin XVII, «Zëri i popullit», Tiranë, 12 prill 1984, f. 3.

112.    Gjuhësia shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XIX. (Pjesa e parë), «Buletin shkencor», XXI, 1, 3 - 20, Shkodër, 1984. Në këtë studim analizohet, gjerë e gjatë, veprimtaria gjuhësore e dijetarit arbëresh të Italisë: Engjëll mashi (7 dhjetor 1758-10 korrik 1821), f. 6-20.

113.    Ëngjëll Mashi, «Drita», Tiranë, 20 korrik 1984, f. 8.

114.    Studimet për gjuhën shqipe në shekullin XVIII. Nga historia e kulturës sonë, «Zëri i popullit», Tiranë, 6 shtator 1984, f. 3.

115.    Gjuhësia shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XIX. Pjesa e dytë, Gjon Skiroi (1834), «Buletin shkencor», viti XXI, nr. 2, f. 13 - 23, Shkodër, 1984.

116.    Me rastin e 100 - vjetorit të botimit, “Armiqtë e popullit shqiptar shqetësohen se “Fjamuri Arbërit” valëvitet, «Dielli», vol. 73, nr. 23, f. 1, Boston, Mass., U.S.A., January 16, 1984.

117.    Fjamuri Arberit (One hundred years ago), «Liria», Boston, Mass., U.S.A., January 1, vol. XXXXIII, nr. 2242, f. 1.

118.    Studimet për shqipen në shekullin XVII, «Liria», Boston, Mass., May 1, 1984, vol. XXXXIII, nr. 2250, f. 3.

119.    Studimet për gjuhën shqipe në shekullin XVIII, «Liria», Boston, Mass.,U.S.A., October 15, 1985, vol. XXXXIII, nr. 2258, f. 2.

1985

120.    Dijetar i shquar arbëresh i ditëve tona (Profesor Francesco Solano), «Drita», Tiranë, 6 janar 1985, f. 12, nr. 1 (1261).

121.    Me rastin e 100 - vjetorit të vdekjes së Gavril Darës - të Riut, “Ati birit dhe biri nipit i rrëfenin luftrat e ndershme të Skënderbeut”, «Zëri i popullit», Tiranë, 20 nëntor 1985, f. 3.

122.    Gjuhësia shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XIX ndër arbëreshët e Italisë: Jeronim de Rada, «Buletin shkencor», XXII, 1 (37), 25 - 33, Shkodër, 1985.

123.    Gjuhësia shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XIX ndër arbëreshët e Italise: Vinçenc Dorsa, «Buletin shkencor», XXII, 2 (38), 21 - 40, Shkodër, 1985.

124.    Les données des parlers des Albanais d’Italie sur l’historire de la langue albanaise, «Problèmes de la formation du peuple albanais, de sa langue et de sa culture» (Choix de documents), Editions «8 Nëntori», Tirana, 1985, pp. 275 - 291. Académie des Sciences de la République d’Albanie.

125.    Jeronim de Rada (1814 - 1903), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tirane, 1985, f. 171- 172.

126.    Gramatikat e gjuhës shqipe, «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranë, 1985, f. 317 - 318. (Bashkautor: Enver Hysa). Ndër të tjerë, flitet edhe për gramatikat e dijetarëve arbëreshë të Italisë: Dhimitër Kamarda (1864), Jeronim de Rada (1871, 1894), Marko la Piana.

127.    Dhimitër Kamarda (Demetrio Camarda) (1821 - 1882), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranë 1985, f. 445.

128.    Nilo Katalano (Nilo Catalano) (1637 - 1694), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranë 1985, f. 461.

129.    Kolegji arbëresh i Sh. Adrianit (1734), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranë 1985, f. 486.

130.    Gaetano Petrotta (1882 - 1952), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranë 1985, f. 824.

131.    Seminari Arbëresh i Palermos (30.XI.1730), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranë 1985, f. 952.

1986

132.    Me rastin e 150 - vjetorit të botimit. Poezitë tuaja janë monumentet  e atdheut tuaj. («Kush dëshëron të shohë plotësimin e poezisë romantike moderne, të lexojë “Këngët e Milosaos”, të zotëri Jeronim de Radës»- Viktor Hygo, «Zëri i popullit», Tiranë, 1 korrik 1986, f. 3.

133.    Esh’arun avabidi vatanin. «Men jargabu fi ru’jeti cemali shi’ri romantiki el badithu alejhi en jakra’ egani Milosao’ libejid de Rada» - Viktor Hugo, «Albanija .1 xheddati», Tirana, 1986, 4, 33, Tirana.

134.    Vasha poezija - pamjatnik vashei rodine. «Kto zhljaet u videt popoljenie sovremennoi romantiçeskoi poezii, pist v çitaet “Pesni Milosao” gospodina Jeronima De Radi» - Viktor Hygo, “Novaja Albanija”, Tirana 1986, 4, 33.

135.    Le vostre poesie sono i monumenti della vostra patria. «Chi desidera vedere l’integrazione della poesia romantica moderna, legga “I Canti di Milosao” del signor Girolamo De Rada» - Victor Hugo, “La Nuova Albania”, Tirana 1986, 4, 33.

136.    Poezitë tuaja janë monumentet e atdheut tuaj. «Kush dëshëron të shohë plotësimin e poezisë romantike moderne, të lexojë “Këngët e Milosaos” të zotëri Jeronim de Radës»-Viktor Hygo, «Shqipëria e re», Tiranë, 1986, 4, 33.

137.    Vos poesies sont les monuments de vostre Patrie. «Qui dèsire voir se complèter la poesie romantique moderne,qu’il lise “Les chants de Milosao” de Monsieur Jeronim de Rada»-Victor Hugo, «L’Albanie Nouvelle», Tirana, 1986, 4, 33.

138.    Sus poesies son monumentos de su patria. «El que desce ver la culminaciòn de la poesia romàntica moderna, que lea Canciones de la Milosao del senor Jeronimo De Rada»-Victor Hugo, «Albania Nueva», Tirana, 1986, 4,33.

139.    Your poema are the monuments of your nation. «He who wants to see the fulfilment of modern romantic poetry should read “The songs of Milosao” by M. Jeronim De Rada» - Victor Hugo, «New Albania», Tirana, 1986, 4, 33.

140.    Histori e gjuhësisë shqiptare. Kurs special. Instituti i Lartë Pedagogjik. Dega e gjuhës dhe e letërsisë shqipe. Katedra e gjuhës shqipe. Shkodër, 1986. Ndër të tjera flitet edhe për një varg gjuhëtarësh arbëresh të Italisë.

141.    Un insigne studioso arberesh dei nostri giorni. «Quaderni del Dipartimento di Linguistica». Letteratura 2. Università della Calabria. Edizioni Brenner, pp, 11 - 14. A cura del Corso di Laurea in Lingue e Letterature Straniere Moderne. Copyright by Ëalter  Brenner. Editore. Cosenza - Italia. Stampa: Litografia FARAP. S. Giovanni di Persiteto (Bologna). 1986.

142.    Fondi i përbashkët i poezisë popullore arbëreshe dhe i ciklit të kreshnikëve, «Çështje të folklorit shqiptar»,  II, f. 134 - 161. Simpoziumi Epika Heroike Shqiptare, 20-22 tetor 1983. Akademia e Shkencave. Tiranë, 1986.

1987

143.    Rreth disa pikëpamjeve të Ëngjëll Mashit për gjuhën shqipe, «Studime filologjike», Tiranë, 1987, 4, 71 - 85.

144.    Eposi dhe kultura shqiptare, «Çështje të folklorit shqiptar», vëll. III, f. 345 - 346. Tiranë, 1987. Simpoziumi: Epika Heroike Shqiptare, 20 - 22 tetor 1983. Instituti i Kulturës Popullore. Akademia e Shkencave.

145.    Jeronim de Rada, Vepra letrare. Tre vëllime: Vol. I, 407 f.; vol. II, 403 f. Vol. III, 400 f. Gjithsejt: 1.210 f.. Shtëpia Botuese «Naim Frashëri». Tiranë, 1987.

146.    Krijimtaria e Jeronim de Radës. (Në serinë) Jeronim de Rada, Vepra letrare, vol. I, f. 3 - 62. Shtëpia Botuese «Naim Frashëri». Tiranë, 1987.

147.    Jeronim de Rada, Skandërbeku i pafanë. Histori të shekullit XV. Përshtatur në gjuhën e sotme nga Jup Kastrati. (Në serinë) Jeronim de Rada, Vepra letrare, vol. II, f. 3 - 377. Shtëpia Botuese «Naim Frashëri». Tiranë 1987. (Përshtatje nga arbërishtja në gjuhën e sotme letrare shqipe, rreth dhjetëmijë vargje).

148.    Jeronim de Rada, Vepra letrare 3. SHB «Naim  Frashëri». Tiranë, 1987.

149.    Jeronim de Rada, Ritmi i poezisë shqipe të lashtë. (Në vëllimin e tretë:) Jeronim de Rada, Vepra letrare, f. 289-291. (Përk. prej ital.).

150.    Jeronim de Rada, I ndritshmi dhe shumë i nderuari Zotëria im, (Letër Gustav Majerit), po aty, f. 333 - 335. (Përk. prej ital.).

151.    Jeronim de Rada, Zotëria im i ndritshëm dhe i nderuar (Letër Gustav Majerit), po aty, f. 336. (Përk. prej ital.).

152.    Jeronim de Rada, Autobiografia 1898 - 1899, po aty, f. 337 - 397. (Përk. prej ital.).

153.    Jeronim de Rada, Rima, po aty, f. 292. (Përk. prej ital.).

154.    Jeronim de Rada, Epitalami ritual i dasmave shqiptare, po aty, f. 293 - 296. (Përk. prej ital.).

155.    Jeronim de Rada, Retë e Lindjes, po aty, f. 299 - 301.

156.    Jeronim de Rada, Një memorandum, po aty, f. 302 - 303. (Përk. prej ital.).

157.    Jeronim de Rada, Rafael Zagarezes, po aty, f. 304 - 307. (Përk. prej ital.).

158.    Jeronim de Rada, Mikel de Radës, po aty, f. 308 - 309. (Përk. prej ital.)  

159.    Jeronim de Rada, Santori im, po aty, f. 312 - 314. (Përk. prej ital.).

160.    Jeronim de Rada, Shumë i dashuri im, Kamardë, po aty, f. 315 - 316. (Përk. prej ital.).

161.    Jeronim de Rada, Shumë i dashuri im, Kamardë, po aty, f. 317 - 319. (Përk. prej ital.).

162.    Jeronim de Rada, I dashuri im, Kamardë, po aty, f. 320 - 323. (Përk. prej ital.).

163.    Jeronim de Rada, Zef Jubanit (Ndokilisë), po aty, f. 324. (Përk. prej ital.).

164.    Jeronim de Rada, Lartësisë së saj, Princeshës Elena Gjikës, po aty, f. 325 - 326. (Përk. prej ital.).

165.    Jeronim de Rada, Vinçenc Dorses, po aty, f. 310 - 311. (Përk. prej ital.).

166.    Jeronim de Rada, Zonja ime shumë e mirë dhe e ndritur (Letër baroneshës Jozefina fon Knorr), po aty, f. 327 - 328. (Përk. prej ital.).

167.    Jeronim de Rada, Baroneshë e ndritur dhe shumë fisnike (Letër baroneshës Jozefina fon Knorr), po aty, f. 329. (Përk. prej ital.).

168.    Jeronim de Rada, I ndritshëm Zotëri (Letër Gustav Majerit), po aty, f. 330 - 332.

1988

169.    De Rada për origjinën e gjuhës shqipe, «Mësuesi», Tiranë, 23 shkurt 1988, f. 3.

170.    Të dhënat e të folmeve të arbëreshve të Italisë për historinë e gjuhës shqipe, «Konferenca Kombëtare për formimin e popullit shqiptar, të gjuhës dhe të kulturës së tij». Akademia e Shkencave, Tiranë, 1988, f. 299 - 306.

171.    “Lashtësi e kombit shqiptar” - vepër e Jeronim de Radës e vitit 1864, «Buletin shkencor», XXV, 1 (43), 5 - 14, Shkodër, 1988.

172.    Jeronim de Rada, Vepra, vëll. 6. Skandërbeku i pafanë. Histori të shekullit XV. Përshtatur në gjuhën e sotme shqipe nga Jup Kastrati. Redaksia e botimeve «Rilindja», Prishtinë, 1988. 420 f. (Rreth 10.000 vargje).

173.    Jeronim de Rada, Vepra. Vëll. 7. Redaksia e botimeve, «Rilindja», Prishtinë, 1988. 391 f. (Në këtë volum gjenden këto punime të Jup Kastratit).

174.    Jeronim de Rada, Ritmi i poezisë së lashtë, po aty, f. 281 - 284. (Përk. nga ital.).

175.    Jeronim de Rada, Rima, po aty, f. 285. (Përk. nga ital.).

176.    Jeronim de Rada, Epitalami ritual i dasmave shqiptare, po aty, f. 286 - 288. (Përk. nga ital.).

177.    Jeronim de Rada, Retë e Lindjes, po aty, f. 289 - 291.(Përk. nga ital.).

178.    Jeronim de Rada, Himni i tryezës së nuses, po aty, f. 292. (Përk. nga ital.).

179.    Jeronim de Rada, Autobiografia, (1898 - 1899), botuar me shkurtime, po aty, f. 293 - 349. (Përk. nga ital.).

180.    Publicistika dhe letërkëmbimi i De Radës: Një memorandum, po aty, f. 353 - 354. (Përk. nga ital.).

181.    Jeronim de Rada, Rafael Zagarezes, po aty, f. 356 - 358. (Përk. nga ital.).

182.    Jeronim de Rada, Mikel De Radës, po aty, f. 359 - 360. (Përk. nga ital.).

183.    Jeronim de Rada, Vinçenc Dorsës, po aty, f. 361 - 362.(Përk. nga ital.).

184.    Jeronim de Rada, Santori im, po aty, 363 - 365. (Përk. nga ital.).

185.    Jeronim de Rada, Shumë i dashur im, Kamardë, po aty, f.366-367. (Përk. nga ital.).

186.    Jeronim de Rada, Shumë i dashur im, Kamardë, po aty, f.368-370.(Përk. nga ital.).

187.    Jeronim de Rada, I dashur im, Kamardë, po aty, f. 371 - 373. (Përk. nga ital.).

188.    Jeronim de Rada, Zef Jubanit (Ndokilisë), po aty, f. 374. (Përk. nga ital.).

189.    Jeronim de Rada, Lartësise së Saj, Princeshës Elena Gjika, po aty, f. 375 - 377. (Përk. nga ital.).

190.    Jeronim de Rada, Zonja ime shumë e mirë dhe e ndritur, po aty, f. 377 - 378. (Baroneshës Jozefina fon Knorr). (Përk. nga ital.).

191.    Jeronim de Rada, Baroneshë e ndritur dhe shumë fisnike (Jozefinës fon Knorr), po aty, f. 379. (Përk. nga ital.).

192.    Jeronim de Rada, I ndritshëm Zotëri (Gustav Majerit), po aty, f. 381 – 383. (Përk. nga ital.).

193.    Jeronim de Rada, I ndritshëm dhe shumë i nderuari Zotëria im, (Gustav Majerit) po aty, f. 384 - 386. (Përk. nga ital.).

194.    Jeronim de Rada, Zotëria im i ndritshëm dhe i nderuar, (Gustav Majerit), po aty, f. 387. (Përk. nga ital.).

1989

195.    Gjurmime në kulturën e popullit: Folkloristika arbëreshe në shekullin XVIII, «Zëri i popullit», Tiranë, 16 prill 1989, f. 3.

196.    Folkloristika arbëreshe në gjysmën e parë të shekullit XIX, «Zëri i popullit», Tiranë, 28 qershor 1989, f. 3.

197.    Mikel Skutari, «Buletin shkencor», XXVI, 1(45), 17 - 24, Shkodër, 1989.

198.    Histori e gjuhësisë shqiptare. Pjesa e parë (1497 - 1944). Kurs special në gjuhë. Material në ndihmë të studentëve. Instituti i Lartë Pedagogjik «Luigj Gurakuqi». Dega e Gjuhës dhe e Letërsisë. Katedra e gjuhës shqipe. Shkodër, tetor 1989. 271 faqe të shaptilografuara. Në këtë vëllim trajtohen, ndër të tjerë edhe këta autorë arbëreshë të Italisë: Nilo Katalano (1637-1694), f. 32; Gjergj Guxeta (1682 - 1756), f. 60-62; Pal M. Parrino (1710 - 1765), f. 62-64; Nikollë Keta (1740 - 1803), f. 64-67; Engjëll Mashi (1807), f. 85-104; Mikel Skutari (1825), f. 105-104; Zef Krispi (1827), f. 115-121; Gjon Skiroi (1834), f. 122-127; Vinçenc Dorsa (1847), 128-153; Andrea Dara (1830), 154-155; Kamil de Rada (1847), f. 157; Jeronim De Rada (1834-1903), f. 156-181; Dhimitër Kamarda (1864, 1866, 1870, 1882), f. 211-213; Gaetano Petrota (1913), f. 258; Marko la Piana (1912-1958), f. 260-262.

199.    Dr. Mikel Markianoi dhe ndihmesa e tij në folklorin arbëresh, (në librin) «Çështje të folklorit shqiptar», vëll. 4, f. 97 - 116. Tiranë, 1989. Akademia e Shkencave. Instituti i Kulturës Popullore.

200.    Të dhëna për jetën dhe veprën e Mikel Skutarit, «Studime filologjike», Tiranë, 1989, 2, 163, 170.

1990

201.    Francesco Maria da Lecce e la prima grammatica albanese, in «Nuovi Orientamenti Oggi», Gallipoli, Nr. 122 / 123, Anno XXI, Settembre - dicembre 1990, pp. 37 - 40.

202.    Të dhëna për jetën dhe veprën e Mikel Skutarit, «Bashkimi», Tiranë, 25 shkurt 1990, f. 3.

1991

203.    Në Leçe të Italisë, «Bashkimi», Tiranë, 22 mars 1991, f. 3.

204.    Shqiptarët në Leçe, «Lidhja» (L’Unione), XII, 25, 813-814, Cosenza, 1991.

205.    Dr. Pal M. Parrino - albanolog arbëresh, «Universale», I, 1, 2, Tiranë, 8 dhjetor 1991.

1992

206.    Hyrje në disa çështje të studimeve deradiane, «Zjarri-Il fuoco», XXII, 35 - 36, 43 - 57, S. Demetrio Corone, 1991-1992.

207.    Dr. Mikel Markianoi - dijetar i shquar arbëresh, «Kombi» Tiranë, 24 qershor 1992, f. 4.

1993

208.    Të dhëna e toponime për Lezhën në “Fjamuri Arbërit” të De Radës. (Në vjetarin) «Lis», nr. 6, f. 70 - 81, Lezhë, 1993.

1994

209.    Këndvështrim i ri për De Radën, «Flaka e vëllazërimit», XLIX, 4672, Shkup, 11 qershor 1994. Intervistë e Prof. dr. Jup Kastratit me shkrimtarin dhe gazetarin Mustafa Spahiu.

210.    L’attività linguistica di Girolamo De Rada. 5° Convegno Internazionale di Studi sulla lingua albanese. Fisciano, 1 - 2 dicembre 1994. Università degli Studi di Salerno. Istituto di Linguistica. Cattedra di Glottologia.

1995

211.    Gjuha e shkruar shqipe ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore. Pjesa I, «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 23 shkurt 1995, viti L,  4893.

212.    Gjuha e shkruar shqipe ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore, «Flaka e vëllazërimit», Pjesa II, Shkup, 25 shkurt 1995, f.17.

213.    Gjuha e shkruar shqipe ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore. Pjesa III, «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 27 shkurt 1995, f. 13.

214.    Gjuha e shkruar shqip ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore. Pjesa IV. «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 28 shkurt 1995, f. 10.

215.    Gjuha e shkruar shqipe ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore. Pjesa V. «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 1 mars 1995, f. 12.

216.    Gjuha e shkruar shqipe ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore, Pjesa VI, «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 2 mars 1995.

217.    Gjuha e shkruar shqipe ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore, Pjesa VII, «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 3 mars 1995, f. 19.

218.    Gjuha e shkruar shqipe ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore. Pjesa VIII, «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 7 mars 1995, f.12.

219.    Gjuha e shkruar shqipe ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore. Pjesa IX, «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 7 mars 1995, f. 21.

220.    Gjuha e shkruar shqipe ndër arbëreshët e Italisë pas Luftës së Dytë Botërore. Pjesa X. «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 8 mars 1995, f. 12.

221.    Faik Konica (Monografi). «Gjonlekaj Publishing Company». New York. 1995. 536 faqe. Format i madh, in - quarto. Te Kreu XV. Kritiku letrar, paragrafi 5: Vlerësime për disa shkrimtarë arbëreshë nga Faik Konica, konkretisht për: Jeronim de Rada, f. 316; Zef skiro, f. 316; Vinçenc Librandi, f. 317; Kozmo Serembe, f. 317; Domeniko Antonio, f. 317; Pietro Skalione, f. 317; Xhaçinto Simini, f. 317; Dr. Mikele Markiano, f. 318.

222.    Veprat e Jeronim de Radës janë të pashterrshme si deti. Intervistë e Prof. Dr. Jup Kastratit me shkrimtarin e gazetarin Mustafa Spahiu, në «Doruntina», revistë e pavarur, organ i Klubit të Shkrimtarëve, Kumanovë, 1995, 7, f. 85-92.

223.    Studime shqiptare: Ëngjëll Mashi, «Flaka e vëllazërimit», Shkup, 25 korrik 1995, f. 11. Studime shqiptare.

1996

224.    Ndihmesa të arbëreshve dhe të studiuesve të tjerë në Itali për gjuhësinë shqiptare, «Gjuha jonë», XVI, 1 - 4, 72 - 77, Tiranë, 1996.

225.    Konica dhe De Rada - somitetet më të larta të Panteonit Shqiptar. Intervistë nga Nail Draga me Prof. Dr. Jup Kastratin në studion e tij në Shkodër, me rastin e botimit të librit të tij, Faik Konica, Monografi, Gjonlekaj Publishing Company, Neë York 1995, 536 faqe, (në revistën) «Koha», nr. 90 / 96. f. 40 – 41 – 42 - 43, Prishtinë, 10 janar 1996.

226.    Probleme të gjuhësisë shqiptare, (në librin) «Shekulli XXI». Mendime mbi të ardhmen e kombit shqiptar. Nju Jork 1996. Gjonlekaj Publishing Company, f. 123 - 126. Në këtë vëllim trajtohen, ndër të tjerë edhe këta autorë arbëreshë të Italisë: Nilo Katalano (1694), Françesco Maria da Lecce (1702), Gjergj Guxeta (1756), Nikollë Keta (1763, 1779), Carmine Dramis, Giovanni Tocci, Enrico Cremonesi, Andrea Dara, Gavrill Dara -i Riu, Pjetër kamodeka, Bernard Bilota, Marko la Piana

1997

227.    La lessicografia albanese nel XVIII° secolo. Istituto Universitario Orientale. Napoli: «Albanistica Novantasette», a cura di Italo Costante Fortino. Dipartimento di Studi dell’Europa Orientale. 1997, pp. 95 - 115. Ndër të tjera, në këtë studim monografik analizohen edhe veprat leksikografike të autorëve: 1. Françesco Maria da Lecce (1702), f. 95; 2. Il Dizionario italiano e albanese per alfabeto della Badia Greca di Grottaferrata (1710), f. 99; Bonaventura Prucher (1752), f. 99; Giorgio Guzzetta (1756), f. 101; Nicolo Chetta (1779), f. 109-110.

1998

228.    Dr. Pal M. Parrino - dijetar i shquar arbëresh, (në revistën) «Lemba», viti I, nr. 1, f. 27 - 31, Ulqin, 1998. Art Club.

2000

229.    Historia e albanologjisë (1497-1997). Vëllimi i parë (1497-1853). Shtëpia botuese «Argeta –LMG», Tiranë 2000. /Vëllimi i parë: «Periudha parashkencore e studimit të gjuhës shqipe (1497-1853)». / Në këtë libër janë këto materiale për arbëreshët: Gjergj Guxeta (para 1756), f. 314; Pal Maria Parrino (1765) (f. 321); Nikollë Keta (1763, 1779, 1803) (f. 348); Engjëll Mashi (1807) (f. 546); Andrea Dara (1830) (f. 562); Mikel Skutari (1825) (f. 569); Zef Krispi (1827, 1831, 1836) (f. 561); 5) Gjon Skiroi (1834) (f. 566); Jeronim de Rada (1834-1903) (f. 571); Emanuel Bidera (1844, 1845) (f. 595); Vinçenc Dorsa (1847) (f. 596).

230.    Jeronim de Rada, «Koha ditor», Prishtinë, 2000, f. 16

231.    Studiuesi Engjëll Mashi, «Fililogji», 8, f. 66-86. Universiteti i Prishtinës. Fakulteti i Filologjisë. Prishtinë, 2000.

2001

232.    Antonio Belushi –dijetar i shquar arbëresh, (në revistën:) «Shqipëria etnike», Viti III, nr. 17, f. 18-23. Bernë, veror 2001

2002

233.    Mikel Skutari (1762-1830), «Gjurmime albanologjike. Seria e shkencave filologjike». 28-29. 1998-1999. Instituti Albanologjik i Prishtinës. Prishtinë, f. 23-33.

234.    Dy kongrese gjuhësore ndër arbëreshët e Italisë. (në revistën:) «Univers», 2002, nr. 2, f. 15028. Tiranë.

235.    Marko la Piana, «Buletini shkencor». Seria e shkencave shoqërore. Universiteti i Shkodrës «Luigj Gurakuqi». Shkodër, 2002. Viti XXXII i botimit, nr. 52, f. 7-18.

236.    Studime arbëreshe. Monografi. 1.650 faqe dorëshkrim. Shtëpia botuese «Era», Prishtinë, 2002. E planifikuar për botim në vitin 2003. Përmbajtja: Kushtim. Parathënie. Kreu I: Çështje të historisë së arbëreshëve të Italisë. Kreu II: Çështje të etnografisë së arbëreshëvet të Italisë. Kreu III: Çështje të folklorit të arbëreshëvet të Italisë. Kreu IV: Çështje të gjuhësisë shqiptare ndër arbëreshët e Italisë. Kreu V: Çështje të gjuhës së arbëreshëvet të Italisë. Kreu VI: Çështje të letërsisë së arbëreshëvet të Italisë. Kreu VII: Publicistikë. Kreu VIII: 1) Botimet shkencore të Prof. dr. Jup Kastratit për kulturën kombëtare të arbëreshëvet të Italisë (1953 - 1998). 2) Shënime bio - bibliografike për Autorin e monografisë.