ARBITALIA 
Shtėpia e Arbėreshėvet tė Italisė
La Casa degli Albanesi d' Italia  
 

Mr. Begzad Baliu,

Instituti Albanologjik i Prishtinės

 

STUDIMET ARBĖRESHE TĖ PROF. JUP KASTRATIT

(Hyrje)

 

Janė shumė rrethana qė arsyetojnė interesimin tonė pėr t’u marrė me studimet arbėreshe tė Profesor Jup Kastratit, nė njė konferencė si kjo qė i kushtohet Letėrsisė arbėreshe. Vepra e tij ėshtė e gjerė nė shumė anė tė saj: si materie (disa mija faqe studimi); si fusha studimi (gjuhėsi, albanologji, letėrsi, folklor, histori, pedagogji etj.); si lėndė (e botuar, nė dorėshkrim, e pėrkthyer, e transliteruar, e pėrshtatur) etj. Ngado qė tė merren studimet e tij, ato paraqesin njė mal tė madh materialesh, problemesh e trajtimesh.

Nė njė hyrje pėr Studimet arbėreshe tė Profesor Jup Kastratit, sinteza e thelluar shumėdimensionale as qė mund tė mendohet, por njėkohėsisht ajo mund tė paraqitet e plotė pėrmes njė pasqyre tė dendur dhe tė plotė pėr lidhjet e Profesor Jup Kastratit me arbėreshėt dhe me kontributet e tyre historike, gjuhėsore, etnokulturore dhe letrare nė pėrgjithėsi. Sikur mund tė shihet prej arkivit tė tij, prej botimeve tė tij dhe aktiviteteve tė tij kulturore, arsimore dhe shkencore, ato janė tė natyrės historike, kulturore, profesionale, personale dhe madje intime.

Pse mund tė thuhet kėshtu?

Hulumtimet, studimet dhe sintezat e dhjetėvjetėshit tė parė tė Profesor Jup Kastratit lidhen me studimet arbėreshe nė pėrgjithėsi dhe me emrin e shkrimtarit mė tė madh tė kolonisė shqiptare nė Itali, Jeronim de Rada[1]. Prej kėtij viti, pėr pesėdhjetė vjet me radhė nuk do tė kalojė pothuajse asnjė vit e tė mos botojė e ribotojė me dhjetra artikuj brenda njė viti, nė tė cilėt dijetarėt arbėreshė, veē e veē dhe historia, gjuha, letėrsia, kultura, arsimi etj., si tėrėsi ose si sintezė nuk bėhen objekt kėrkimi, studimi e vlerėsimi.

Shkrimtarėt arbėreshė, jeta e tyre, pasuria arkivore, veprat e tyre gjuhėsore, krijimtaria letrare dhe mė nė fund pikėpamjet  e tyre intelektuale mbi ēėshtje tė ndryshme, pėr mė shumė se njė gjysėm shekulli kanė qenė objekt studimi tė Profesor Jup Kastratit dhe temė e ligjeratave, pėrveē tjerash edhe nė institucionet shkencore tė themeluara nga arbėreshėt nė Itali: Kalabri, Napoli, Salerno, Peruxhia etj.

Profesor Jup Kastrati nė studimet e tij, letėrsinė arbėreshe e ka bėrė objekt trajtimi nė disa qindra studime dhe punime tė ndryshme diturake: traktate, monografi, studime, artikuj shkencorė e divulgativė, tekste pėr mėsimet e para nė shkollat e larta, transkriptime, transliterime dhe pėrshtatje nga e folmja e arbėreshėve tė Italisė nė gjuhėn e sotme shqipe, pėrkthime nga latinishtja, italishtja dhe frėngjishtja, nė tė cilėn kanė shkruar arbėreshėt gjatė disa shekujve tė veprimtarisė sė tyre nė Itali. Veprat dhe studimet e tij, tashti janė bėrė literaturė e pėrhershme referimi edhe nė meset shkencore tė institucioneve arsimore, kėrimore e kulturore tė arbėreshėve tė Italisė.

Profesor Jup Kastrati tashmė ėshtė bėrė anėtar i shumė institucioneve kulturore tė arbėreshėve tė Italisė[2]. Ai ėshtė bėrė anėtar shumė aktiv i veprimtarie tė veēanta dhe tė pėrhershme kulturore e shkencore, i organeve kulturore e shkencore qė botohen atje[3], duke dhėnė njė kontribut shumė tė rėndėsishėm pėr ruajtjen e trashėgimisė etnokulturore e gjuhėsore, zhvillimin e saj dhe ēuarjen pėrpara tė kulturės bashkėkohore tė arbėreshėve tė Italisė[4].

Profesor Jup Kastrati nė arkivin e tij ka sistemuar njė letėrkėmbim shumė tė pasur me arbėreshėt dhe madje me studiuesit Italianė tė kulturės shqiptare nė pėrgjithėsi dhe tė kulturės arbėreshe nė veēanti, sikur janė: Giuseppe Ferrari, Giuseppe Schiro Juniori, Carmel Candreva, Francesco Salono, Carmine de Padova, Antonio Bellusci, Giuseppe Gradilone, Francesco Altimari, Italo Costante Fortino, Giovanni Battista Pellegrini, Giuseppe Retelli, Mario Bolognesi, Andrea Bellucci, Vincenzo Belmonte, Ernesto Tocci, Giuseppe Camillo De Rada, Francesco De Belsi, Emanuel Giordano, Agosto Mauro, Michele Rizzo, Addolanta Landi[5] etj.

Ndonėse i penguar pėr shkaqe jashtėshkencore dhe pa mundėsi pėr tė botuar nė mėnyrė tė rregullt nė organet shkencore dhe kulturore tė arbėreshėve, Prof. Jup Kastrati ka botuar disa dhjetra artikuj shkencor dhe kulturor ndėr revista e periodikė qė dalin nė Itali nga shoqata dhe institucione shkencore, tė cilat merren me studimet arbėreshe[6], si dhe nė institucione arsimore, kulturore e shkencore tė studimeve albanologjike nė Shqipėri e jashtė saj[7].

Nė Shqipėri ndėrkaq, ai ka botuar dhe ribotuar disa vepra shkencore, tė cilat i janė publikuar gjithashtu edhe nė Kosovė, pėr t’u bėrė ndėr veprat mė tė referuara ndėr studiuesit e kėsaj ane[8].

Dhe jo vetėm kaq. Hulumtimet e tij kurrė nuk kanė pushuar ndėr arkiva tė Ballkanit, Evropės dhe veēanėrisht ndėr arkivat e arbėreshėve tė Italisė, ndėrsa pena e tij kurrė nuk ka pushuar sė shkruari studime tė ndryshme dhe sė bėri sinteza nga mė tė mėdhat pėr autorėt, veprat dhe rezultatet shkencore tė tyre. Ai ka njė varg veprash studimore ndėr duar, qė nė tė vėrtetė paraqesin tė arriturat mė tė mėdha nė fushė tė studimeve arbėreshe nė pėrgjithėsi[9] dhe nė fushė tė studimeve deradiane nė veēanti.

Kontributi i tij i studimeve arbėreshe pėrfshinė vepra monografike pėr autorė, personalitete tė mėdha historike, shkencore dhe kulturore, si: Jeronim de Rada, Dhimitėr Kamarda, Nikollė Keta, Vinēenc Dorsa, Vinēenc Librandi, Nilo Borxha, Gaetano Petrota, Marko la Piana, Franēesko Solano (1914 – 1999) etj., pjesa mė e madhe e tė cilave ende nuk janė botuar. Vetėm monografia e tij pėr De Radėn ka dy versione tė botuara e tė ribotuara dhe dy vėllime nė dorėshkrim, tė cilat pėrbėjnė tėrėsinė e kontributeve tė tij pėr jetėn dhe veprėn e kėtij kryerilindėsi shqiptar jo vetėm nė Koloninė arbėreshe tė Italisė, por edhe pėr rilindjen shqiptare nė pėrgjithėsi. Ndonėse nė dorėshkrim, dhe tė pėrfshira brenda vėllimit Studime arbėreshe, edhe studimet pėr kėta autorė paraqesin monografi mė vete, si pėr hulumtimin dhe studimin  e plotė tė veprės sė tyre ashtu edhe pėr vėllimin nė tė cilin janė trajtuar, nga 120-450 faqe dorėshkrimi pėr autorė.

Studimi i periudhave historike, kulturore dhe shkencore, si dhe i autorėve e veprave tė tyre, nė studimet e Profesor Jup Kastratit bėhen me metodat kulturore-historike, prandaj Studimet arbėreshe tė tij janė tė karakterit multidisiplinar. Ato hapen me tė dhėna tė shumanshme historike tė kohės, me rezultatet e kėrkimeve tė tij pėr zhvillimet kulturore, arsimore dhe shkencore tė kohės, me tė dhėna tė reja pėr autorė tė caktuar, me vlerėsime e rivlerėsime tė thella pėr jetėn dhe sidomos pėr veprėn e tyre veē e veē, me rezultatet e gjertashme tė shumė breza studiuesish rreth veprave tė tyre, dhe pėrfundon me sinteza tė reja e tė rėndėsishme. Kontributet e Profesor Jup Kastratit nė studimet shqiptare, sikur dihet dallohen pėr faktin se ato zakonisht mbyllen me tė dhėna bibliografike shterruese pėr autorin dhe studimin e tij.

E shikuar nga njė kėnd tjetėr, nga kėndi i fushave tė studimit, Studimet arbėreshe tė Profesor Jup Kastratit trajtojnė tema nga historia: Reflektime dhe angazhime mbi Lidhjen e Prizrenit, Kongresin e Berlinit, Ēėshtjen e pavarėsisė sė Shqipėris etj.; nga historia e kulturės dhe letėrsia: letėrsi e vjetėr, letėrsi e rilindjes dhe pėrkimet e saj me letėrsisnė evropiane, letėrsia e gjysmės sė parė tė shekullit XX dhe letėrisa bashkėkohore; nga folklori dhe etnologjia: autorė dhe vepra, si Markianoi, De Rada, Antonio Belushi, Folklora arbėreshe dhe trashėgimia e saj etj.; nga gjuhėsia dhe shkollat e fushat e studimit tė saj (filologji-linguistikė-albanologji): historia e albanologjisė, filologjisė dhe linguistikės, dialektologjisė,  gramatologjisė, sintaksologjisė, leksikologjisė e leksikografisė, morfologjisė, fonetikės dhe fonologjisė, ortografisė, transliterimit e transkriptimt, pėrkthimit e kulturės sė leximit, kritikės gjuhėsore, polemikės e letėrkėmbimt; nga bibliografia e autorėve dhe pėr autorėt: bibliografia e gjuhėsisė, letėrsisė, folklorit dhe publicistikės. Bibliografi tė veēanta ka pėrgatitur pėr Gjergj Guxetėn, pėr Pal M. Parrinon, pėr Nikollė Ketėn, pėr Engjėll Mashin, pėr Gjon Skiroin, pėr Vinēens Dorsėn, pėr Dhimitėr Kamardėn, pėr Niko Borxhan, pėr Gaetano Petrotan, pėr Mark la Pianen, pėr Mateo Shambren; pėr Franēesk Solanon, pėr Nilo Catalanon, pėr Francesco Maria da Lecce-n, etj.

Sot, po tė shikohet vepra shkencore dhe intelektuale e Prof. Jup Kastratit nė linja sado tė ngushta, studimet arbėreshe dhe deradiane gjithsesi do tė nxjerrin krye, pavarėsisht prej veprave tė mėdha qė ka dhėnė nė fushė tė albanologjisė, tė gramatologjisė, tė letėrsisė dhe tė bibliografisė. Pėr disa dekada me radhė, nuk ėshtė zhvilluar asnjė manifestim, sado i vogėl apo i madh qoftė, nė tė cilin tė mos ketė qenė edhe Profesor Jup Kastrati. Pėr disa dekada me radhė, zor tė gjendet njė redaksi e botimit tė letėrsisė arbėreshe e sidomos veprės letrare dhe shkencore tė Jeronim de Rades, nė tė cilėn Profesor Jup Kastrati nuk e ka pasur vendin mė tė rėndėsishėm madje jo vetėm nė Shkodėr e Tiranė, por edhe mė gjerė ndėr arbėreshėt e Italisė[10]. Sot ėshtė vėshtirė tė gjendet njė fushė hulumtimi, botimi a studimi nė fushė tė studimeve arbėreshe, e cila nuk lidhet me emrin, me interesimin dhe mė nė fund me kontributin e Profesor Jup Kastratit.

Ėshtė e kuptueshme prandaj, pse edhe nė kėtė rast, kur kėtu ne paraqesim njė hyrjestudimet arbėreshe nė pėrgjithėsi dhe studimet deradiane nė veēanti, e shohim tė arsyeshme qė tė paraqesim njė pasqyrė sado tė pėrgjithėsuar tė veprės sė botuar, veprės sė hulumtuar, arkivit dhe veprės nė dorėshkrim tė Profesor Kastratit[11].

      Profesor Jup Kastrati ka shkruar shumė artikuj dhe studime monografike tė karakterit shkencor, por nė serinė e veprave tė tij dhe sigurisht edhe nė serinė e vėllimeve tė botuara deri mė tash vepra Studime arbėreshe mbetet jo vetėm njė nga kryeveprat e tij, por edhe  kryevepra mė e plotė e studimeve arbėreshe.

Ka trajtuar kėtu me njė skrupulozitet tė shumanshėm ēėshtje tė historisė sė arbėreshėve tė Italisė, rolin e arbėreshėve tė Italisė nė periudhėn e Lidhjes Shqiptare tė Prizenit (1878 – 1881), historinė e vendosjes dhe tė jetesės sė arbėreshėve nė Leēe (shek. XV – XVII), historinė e themelimit dhe tė punės sė Seminarit Arbėresh tė Palermos (1734) dhe Kolegjit Arbėresh tė Shėn Adrianit (1736), vijimėsi e tė cilėve nė jetėn nacionale, arsimore, kulturore e shkencore janė edhe dy kongrese gjuhėsore pėr gjuhėn arbėrore ndėr arbėreshėt e Italisė (1895, 1897). Brenda njė kaptine tė vaēantė autori trajton ēėshtje tė etnografisė sė arbėreshėve tė Italisė. Fjala ėshtė pėr kontributin e arbėreshėve tė Italisė pėr ruajtjen dhe studimin e trashėgimisė kulturore tė popullit shqiptar. Me po kaq pėrkushtim dhe thellėsi autori hulumton dhe trajton ēėshtje tė folklorit tė arbėreshėve tė Italisė. Brenda kėtij problemi hyjnė studimet qė trajtojnė fondin e pėrbashkėt tė poezisė popullore arbėreshe dhe tė ciklit tė kėngėve legjendare tė kreshnikėve, folkloristikėn arbėreshe tė shekullit XVIII dhe tė gjysmės sė parė tė shekullit XIX, si dhe ndihmesėn e dr. Mikele Markianoit dhėnė folklorit arbėresh.

Nėse trajtimi i historisė, etongrafisė dhe folklorit tė arbėreshėve tė Italisė nga Profesor Jup Kastrati ka qenė pjesė e pėrkushtimit tė tij pėr Studimet arbėreshe tratjimi i ēėshtjeve tė gjuhėsisė shqiptare ndėr arbėreshėt e Italisė nė shekullin XVII, ka edhe shumė arsye tė tjera. Historia e albanologjisė ka qenė dhe mbetet njė prej fushave nė tė cilėn ėshtė angazhuar shumė Profesor Jup Kastrati, ndėrsa gjuha e arbėreshėve tė Italisė ishte dhe ėshtė njė prej vlerave tė mėdha gjuhėsore, kulturore dhe shkencore pa studimin e tė cilės nuk mund tė arrihen rezultate tė rėndėsishme shkencore nė fushė tė albanologjisė. Nė kėtė fushė ai me pėrkushtim ka trajtuar periudha, autorė dhe vepra tė rėndėsishme shkencore, si: Nilo Katalano (1637 – 1694), Lėvizja mendore gjuhėsore nė mjedisin arbėresh tė Italisė nė shekullin XVIII, Gjergj Guxeta (1682 – 1756), Pal M. Parrino (1710 – 1765), Nikollė Keta (1741 – 1803). 

Pėrtej njė interesimi tė Profesor Jup Kastratit pėr gjuhėn e arbėreshėve tė Italisė, si lėndė pėr studime krahasuese nė fushė tė dialektologjisė, leksikografisė e gramatologjisė etj., pėrkushtimi i tij do tė lidhet me gjuhėsinė si dije nacionale dhe si shkollė evropiane, e cila si askund ndėr shqiptarėt, tek arbėreshėt e Italisė sillte pėrvojen e shkollės evropiane tė kohės.  Fjala ėshtė pėr studimet dhe studiuesit e arbėreshėve tė Italisė, mbi gjuhėn shqipe tė shekullit XIX:  Engjėll Mashi (1758 – 1821), Mikel Skutari (1762 – 1830), Zef Krispi (1781 – 1859), Xhusepe Angelo Noēiti (1831 – 1899), Dr. Gjon Skiroi (1835), Jeronim De Rada (1814 – 1903), Dhimitėr Kamarda (1822 – 1882), Vinēenc Dorsa (1823 – 1859), Vinēenc Librandi (1897); po edhe pėr dijetarė e gjuhėtarė arbėreshė tė shekullit XX, disa prej tė cilėve edhe sot vazhdojnė tė hulumtojnė, trajtojnė dhe ēojnė pėrpara pėrvojėn shekullore tė shkollės sė arbėreshėve tė Italisė nė fushė tė gjuhėsisė: Nilo Borxha (1870- 1942), Gaetano Petrotta (1882 – 1952), Marko la Piana (1883 – 1958), Mateo Shambra (1914 – 1967), Franēesko Solano (1914 – 1999), Anton Belushi (1934 -); Emanuil Jordani (1963).

Prej veprave gjuhėsore kryesisht tė karakterit filologjik e etnografik tė brezit tė parė dhe tė dytė dhe prej veprave gjuhėsore kryesisht tė karakterit gjuhėsor e linguistik tė brezit qė sot vazhdon tė merret me studimet albanologjike ndėr arbėreshėt e Italisė, Profesor Jup Kastrati jo vetėm e ka plotėsuar veprėn e tij me rezultate tė reja, por nė gjuhėsinė shqiptare ka sjellė rezultate tė reja, tė cilat gjatė gjysmės sė dytė tė shekullit XX, pėrgjithėsisht ia kemi atribuar gjuhėsisė dhe studiuesve austro-gjerman. Kur njė ditė tė jetė botuar vepra e plotė e Profesor Jup Kastratit, pėrkatėsisht sintezat e tij pėr historinė e albanologjisė ndėr arbėreshėt e Italisė, nė mjaft pika mendimi pėr shkollat, konceptet shkencore, domenet dhe nocionet e studimit tė albanologjisė, si dhe tezat, sikur ėshtė ajo e prejardhjes ilire tė gjuhės shqipe, do tė ndryshojė nė interes tė dijes shqiptare.

Njohėsit e jetės dhe veprės sė Profesor Jup Kastratit e dinė se si formim arsimor ai ėshtė dialektolog, prandaj ėshtė e kuptueshme pse pėrkushtimi i tij pėr dialektologjinė nė pėrgjithėsi dhe pėr tė folmen veriore nė veēanti, ėshtė plotėsuar edhe me tė dhėnat pėr tė folmet e arbėreshėve tė Italisė, strukturėn gramatikore tė saj, disa veēanti morfologjike, gjendejn e sotme tė shkrimit tė saj etj.

Nėse me probleme tė historisė, etnografisė e etnologjisė, folklorit e traditės pėrgjithėsisht kulturore tė arbėreshėve tė Italisė Profesor Jup Kastrati merret pėr tė plotėsuar korpusin e tij tė madh tė studimeve arbėreshe, me gjuhėsinė dhe me letėrsinė ai merret pėr tė ngritur dy nga majat mė tė larta tė studimeve tė tij: Historinė e letėrsisė shqiptare dhe Historinė e albanologjisė. Nė njė rreth mė tė ngushtė, do tė mund tė shikohej edhe interesimi i tij pėr letėrsinė e arbėreshėve tė Italisė. Nėse interesimi i tij nė Studimet arbėreshe lidhet sa me historinė, dijen si kulturė, gjuhėn, folklorin, etnografinė etj., pėr tė plotėsuar sa njėrėn periudhė sa tjetrėn dhe sa njėrin autor sa tjetrin, interesimi i tij pėr letėrsinė ėshtė i lidhur parasegjithash me pėrkushtimin dhe dimensionet e shumanshme tė tij pėr Jeronim De Radėn (Jeronim de Rada. Fjalor Enciklopedik Shqiptar, 2001), pėr jetėn e tij, (Jeronim de Rada (monografi). Pėrmbyllje, 1962; Autobiografia e de Radės. Parathėnie, 2001), pėr veprėn artistike dhe letrare tė tij (Kėngė tė Milosaut. Parathėnie, 1956); pėr veprėn diturake tė tij (Rassegna di Studi Albanesi. Recension, 1964); pėr publicistikėn e tij Fjamuri i Abėrit, Parathėnie, 1967) etj. I prirur pėr tė parė nga shumė drejtime tė kaluarėn dhe tė sotmen e arbėreshėve tė Italisė, Profesor Jup Kastrati, mė nė fund do tė shkruajė edhe oponenca (Poezia e De Radės: oponencė pėr Klara Kodrėn (1981), pėrshtypje udhėtimi, reportazhe etj.

Pra, vepra e tij madhore, nga mė tė mėdhatė deri mė tash nė studimet arbėreshe, kap njė fushė tė gjerė studimore, si: ēėshtje tė historisė sė arbėreshėve tė Italisė, ēėshtje tė etnografisė sė arbėreshėve tė Italisė, ēėshtje tė folklorit tė arbėreshėve tė Italisė, ēėshtje tė gjuhėsisė dhe tė gjuhės sė arbėreshėve tė Italisė, ēėshtje tė letėrsisė sė arbėreshėve tė Italisė dhe ēėshtje tė publicistikės sė arbėreshėve tė Italisė.

Historia e interesimit tė Profesor Jup Kastratit pėr arbėreshėt e Italisė ėshtė e lidhur me emrin e Jorenim De Radės, prandaj ėshtė e kuptueshme pse jetėn dhe veprėn e tij do ta trajtojė shumė herė dhe do ta trajtojė nė shumė vepra tė tij, madje tė botuara e tė plotėsuara[12]. Pavarėsisht nga botimi i pare i njė monografie pėr jetėn dhe veprat nė vitin 1962 dhe botimi i dytė i plotėsuar i vitit 1979, autori ka pėrgatitur njė dorėshkrim tjetėr, i cili nė shumė pika plotėson jetėn e tij, por trajton nė mėnyrė tė plotė dhe tė gjithanshme veprėn e tij diturake, historike, gjuhėsore, letrare, arsimore, publicistike etj., ndėrsa duke ju referuar parathėnies sė librit, kuptojmė se autori njėkohėsisht punon edhe njė vepėr pėr studimet gati njėshekullore deradiane 1903-1993. Po tė vlerėsohet vetėm kontributi i madh i punės sė Profesor Jup Kastratit nė mbledhjen dhe botimin e veprės sė De Radės, do tė mund tė shihet se vetėm nė studimin e jetės dhe veprės sė tij, ai ka ngritur njė trilogji, tė cilėn deri mė sot nuk e kemi bėrė pėr asnėrin prej shkrimtarėve shqiptar.

Dorėshkrimi Studime pėr De Radėn, pėr herė tė parė trajton nė mėnyrė shteruese jetėn, Autobiologjinė (autobiografinė) e tij, pikėpamjet kulturore, filozofike dhe sidomos politike, pa pengesat ekstrashkencore qė i dilnin dikur, kontributin e tij pėr gjuhėn shqipe: tezėn pellazgjike tė prejardhjes sė popullit shqiptar e tė gjuhės shqipe, te artikujt, Hyjni pellazge (1840), Identiteti i pellazgėve me shqiptarėt (1846), Lashtėsia e kombit shqiptar dhe afri e tij me helenėt dhe latinėt (1864), Pellazgėt dhe helenėt (1885), Konferenca mbi lashtėsinė e gjuhės shqipe (1893), Pellazgo-shqiptarėt (1897), Tiparet e gjuhės shqipe dhe pėrmendoret e saj nė periudhėn parahistorike (1899),  e cila njėkohėsisht ėshtė edhe tezė kryesore e rilindjes kombėtare shqiptare nė pėrgjithėsi. Nė kėtė vepėr autori ka trajtuar edhe disa probleme tė toponimisė, njė fushė gjuhėsore e lavruar kryesisht nė gjysmėn e dytė tė shekullit XX, por me tė cilėn, sikur ka vėnė re Profesor Jup Kastrati, sado me koncepte tė paragjykuara ėshtė marrė edhe De Rada, tek studimet Toponimia historike shqiptare, Toponime pėr Lezhėn nė revistėn «Fjamuri i Arbėrit» (1885) etj.

Ashtu sikur edhe rilindasit mė tė shquar jo vetėm tė popullit shqiptar, por edhe tė popujve tjerė tė Ballkanit, edhe De Rada do tė merret me dy ēėshtje themelore tė gjuhės dhe tė kulturės sė popullit shqiptar: me alfabetin e gjuhės shqipe (Ēėshtje tė alfabetit tė gjuhės shqipe), dhe me pėrpjekjet pėr tė shkruar gramatikėn e gjuhės shqipe (Gramatikė e gjuhės shqipe, 1870 dhe Fonetikė dhe gramatikė e gjuhės shqipe, 1894) me vlerat historike dhe gjuhėsore tė tė cilave Profesor Jup Kastrati ėshtė marrė madje jo vetėm kėtu. Pėrtej saj, Profesor Kastrati, do t’i ēaset studimit tė njė vepre jo aq tė njohur dhe jo aq tė popullarizuar pėrgjithėsisht edhe sot nė shtudimet albanologjike (Fjalori i Rapsodive, 1884).

Duke kėmbėngulur qė tė japė njė pasqyrė sa mė tė gjerė dhe mė tė thellė, si tė zhvillimeve gjuhėsore ndėr arbėreshėt e Italisė, tė lidhura me veprėn e De Radės ashtu edhe me kontributin vetjak tė tij, profesor Kastrati do tė shkruajė pėr ngjarje me rendėsi historike pėr gjuhėn dhe kulturėn shqiptare ndėr arbėreshėt e Italisė, Kongresi nė Koriljano-Kalabro (1895), Kongresi nė Lungro (1897), ashtu edhe me artikuj qė De Rada i shkruante nė raste nga mė tė ndryshmet (Dinjiteti i gjuhės shqipe, 1861; Shqipėria pėrballė Evropės, 1880,  Shėnime gjuhėsore (1883 – 1884); Tri fjalė shqipe, 1884; Vėrejtje gjuhėsore, 1885; Gjurmė tė vendbanimeve tona tė lashta qė rrojnė endč, 1887; Mėsime pėr gjuhėn shqipe, 1891), tė cilėt jo gjithnjė kufizohen brenda problemeve tė ngushta linguistike, prandaj edhe do tė pėrfundojė duke shkruar «De Rada ishte i pushtuar nga ideja fisnike qė tė ringjallte Atdheun e tė parėve dhe kėshtu, nėn shtytjen atdhetare, shkencėn e ktheu nė njė fushė beteje, ku ai luftoi me zjarr, siē bėn edhe rilindės tė tjerė. Kėtė ai e realizoi pothuajse nė ēdo vepėr tė tij. Pra, edhe nė mes tė lajthitjeve, vepra e tij gjuhėsore do tė mbetet nė historinė e albanologjisė si njė pėrpjekje fisnike e njė shqiptari tė madh, i cili, me gjithė mungesėn e pėrgatitjes filologjike dhe linguistike, me gjithė mungesėn e akribisė shkencore, me gjithė mungesėn e anės materiale, me gjithė vuajtjet e mėdha shpirtėrore dhe kushtet e disfavorshme, arriti tė zgjojė kureshtjen e botės shkencore tė dijetarėve tė kohės. Veprat e tij historiko-filologjike hyjnė nė fondin e artė tė traditės sė shekullit XIX. Ato bėjnė pjesė nė korpusin „Trashėgimi ynė kulturor – Monumente tė gjuhės shqipe”, nė historinė e mendimit shkencor gjuhėsor shqiptar»[13].

«De Rada ka qenė jo vetėm mbledhės i kėngėve popullore, por edhe studiues i hollė i tyre. Ky kontribut i vyer i tij nė historinė e folkloristikės shqiptare nuk ėshtė vėnė nė dukje»[14]. Kėshtu e mbyllė kapitullin e studimit tė tij pėr kontributin e De Radės dhėnė folklorit shqiptar. Nėse ndihmesa e tij nė kėtė fushė deri mė tash ėshtė parė kryesisht duke u nisur prej pasurisė etnografike dhe folklorike qė sjellin veprat e tij letrare, studimi i Profesor Jup Kastratit, niset nga artikujt programatik tė De Radės (Rapsodi tė njė poeme shqiptare, 1861; Rapsodi kombėtare, 1883; Hyjnizime etnografike, 1886), vlera e tė cilėve kėtu kuptohet edhe prej ekstrakteve tė shpeshta, me tė cilėt pasurohet kapitulli pėr kėtė temė.

Rilindja kobėtare shqiptare, ka pasur shumė personalitete letrare e shkencore tė cilėt kanė qenė tė pėrkushtuar ndaj arsimit kombėtar, por nuk besoj tė kemi rilindas i cili ka punuar me kaq pėrkushtim pėr organizimin jo thjeshtė tė njė mėsonjėtoreje shqipe pėr ēuna a vasha, por pėr njė shkollė kombėtare me tė gjitha nivelet e nxėnies sė gjuhės dhe dijes. Ėshtė e kuptueshme prandaj pse Profesor Jup Kastrati njė kapitull mė vete ia kushton ndihmesės sė De Radės pėr shkollėn shqipe, pėr tu ndalur pastaj nė mėnyrė tė veēantė nė aktivitetet konkrete tė organizimit tė shkollės shqipe nga De Rada dhe bashkėkohėsit e tij (Themelimi i Katedrės sė gjuhės shqipe, 1849; Kolegji arbėresh i Shėn Adrianit, 1861; Manifesti i gjimnazit «Garopoli», 1868; Kolegji arbėresh dhe ministrat e Italisė, 1876, Kolegji arbėresh, 1884; Kolegji arbėresh nė Shėn Adrian, 1886; Kolegji i Shėn Adrianit, 1887; Rivendosja e Katedrės sė Shqipes, 1889), por edhe pėr ndonjė projekt tė karakterit pedagogjik, sikur ėshtė ai: Kolegji arbėresh i Shėn Adrianit, a do tė jetė Seminar Korsini apo Gjimnaz-licé italo-grek, me ndonjė degė universitare kishtare?, 1891 dhe manifesti Katedra e shqipes nė Shėn Mitėr Korone, 1892. E kėsaj natyre ėshtė edhe Antologji shqipe, 1896, dhe Proluzioni: Ligjeratė pėr periudhėn e vitit tė ri shkollor,1902, me tė cilat Profesor Jup Kastrati merret njėherė nė mėnyrė tė vaēantė me secilėn dhe mė pastaj me sintezėn e tyre nė pėrmbyllje.

Ashtu sikur edhe me veprat mė tė mėdha dhe mė tė vogla tė gjuhėsisė edhe me veprat letrare artistike tė Jeronim De Radės, Profesor Jup Kastrati do tė merret nė shumė aspekte. Ndryshe nga studimet letrare tė deritashme tė cilat kanė hulumtuar, trajtuar dhe bėrė sinteza kryesisht vetėm pėr veprat letrare tė shkruara nė gjuhėn shqipe, apo edhe tė pėrkthyera apo transliteruara, nė veprėn e tij Studime pėr De Radėn, autori ėshtė marrė me veprat e shkruara nė gjuhėn shqipe, me veprtat letrare tė shkruara nė gjuhėn italiane dhe me veprat e shkruara nė gjuyhėn shqipe e italiane paralelisht. Duke u mare me veprat letrare mė tė hershme (Odiseu, 1832, 1847; Krutani i mėrguar, 1832 – 1833, 1841; Disa poezi dhe proza ritmike, 1834 – 1840), apo mė tė vona, mė tė vogla apo mė tė mėdha (Kėngė tė Milosaut, 1836, 1847, 1873; Serafina Topia, 1839, 1943); Njė pasqyrė shtegtimi njerėzor, 1897), tė botuara nė njė variant apo nė mė shumė variante (Skėnderbeu i pafat,1872 – 1884), ai njėkohėsisht ėshtė marė edhe me ngritejn cilėsore letrare e artistike tė veprės letrare tė De Radės, me kulturėn letrare dhe gjuhėsore tė tij, me konceptet moderne tė kohės nė letėrsi, me vlerėsimet e kohės pėr poezinė e tij etj. Duke u marr me pikėpamjet letrare tė De Radės, Profesor Jup Katrati njėkohėsisht do tė merret mė gjerėsisht se deri mė tash dhe mbase pėr herė tė parė nė mėnyrė tė plotė, edhe me pikėpamjet estetike tė De Radės (Parime tė estetikės, 1861) etj.

Pėr tė plotėsuar botėn diturake tė Jeronim De Radės, Profesor Jup Kastrati nė veprėn e tij dorėshkrim Studime pėr De Radėn ka hulumtuar dhe i ka bėrė objekt trajtimi edhe dy gazeta tė De Radės Fjamuri i Arbėrit (1883-1887) dhe Shqiptari i Italisė (1848). Si gazeta e parė ashtu edhe e dyta dallohen pėr veēoritė e tyre historike, politike, kulturore dhe shkencore. Fjamuri i Arbėrit, ka shkruar Profesor Jup Kastrati «ėshtė revista e parė letrare, kulturore, artistike, folkloristike, etnografike dhe publicistike nė gjuhėn shqipe. Organi luajti njė rol tė madh nė fushėn e politikės shqiptare, tė lėvizjes sonė politike dhe asaj mendore»[15]. Mė kėto fletore De Rada i ka vėnė vulė lėvizjes sė pėrgjithshme tė Rilindjes Kombėtare jo vetėm ndėr shqiuptarėt e Italisė por edhe nė lėvizjen e saj pėrgjithėsisht. Aty janė botuar pjesė nga veprat letrare tė De Radės dhe tė shkrimtarėve tė tjerė tė kohės. Artikuj publicistikė, kulturorė e politikė tė ardhur nga e gjithė bota shqiptare, prandaj ėshtė e kuptueshme pse vlerėsimet shembullore pėr gazetat e De Radės vijn jo vetėm nga shtypi shqiptar i kohės nė Shqipėri, nė Kolonitė shqiptare tė Rumanisė, Stambollit e Egjiptit, por edhe nga shtypi i huaj i kohės.

Vepra Studime pėr De Radėn e Profesor Jup Kastratit mbyllet me kapitullin qė ju kushtohet veprave autobigrafike tė De Radės (Njė autograf, 1885; Autobiografi, I, II, III, IV, (1898 – 1899); Testamenti politik, 1902). Ndonėse pėr autorin ato ishin vepra tė njohura, prej mė shumė se tri dekadash, veprat autobiografike tė De Radės, nuk ishte e mundur as tė botoheshin tė plota, as tė bėheshin objekt trajtimi me tė gjitha aspektet e mundshme. «Autori ynė ishte, aso kohe, 89 vjeē. Mbas pesė muajsh, mė 28 shkurt 1903, ai u nda prej nesh, duke na lėnė dhjatėn e vet, nė tė cilėn ishte sintetizuar gjithė veprimtaria e tij atdhetare, politike, letrare, gjuhėsore, folklorike, publicistike, historike nė shėrbim tė ēėshtjes shqiptare, tė gjuhės amtare, tė kulturės kombėtare, tė ēlirimit tė mėmėdheut tė vet tė dashur e tė shtrenjtė»[16].

Ashtu sikur veprat tjera e madje edhe studimet, edhe dorėshkrimi Studime pėr De Radėn mbyllet me njė Bibliografia e veprave tė De Radės, konsultuar, shqyrtuar e pėrdorur nga autori nė monografi, e cila zgjeron interesimet e studiuesve pėr kėrkime tė reja nė fushtė tė studimeve arbėreshe nė pėrgjithėsi dhe nė fushtė tė studimeve deradiane nė veēanti.

Bibliografia  e botimeve shkencore tė Prof. Jup Kastratit pėr kulturėn kombėtare shqiptare tė arbėreshėve tė Italisė, vetėm pėr njė periudhė 45-vjeēare (1953 – 2002), kap 236 zėra, si edhe shėnimeve bibliografike pėr tė, tė cilėn po e sjellim tė plotė nė fund tė kėtij vlerėsimi tė pėrgjithshėm.

 

 

 

BOTIMET SHKENCORE TĖ PROF. DR. JUP KASTRATIT PĖR KULTURĖN KOMBĖTARE SHQIPTARE TĖ ARBĖRESHĖVE TĖ ITALISĖ 1953-2002

 

1953

1.Mendime tė Jeronim De Radės (pėr gjuhėn shqipe), «Letrari i ri», Tiranė, 28 Shkurt 1953, V, 4 (90), 3.

1955

2.Pjesė korrespondence tė Zef Jubanit me Jeronim De Radėn, «Buletin pėr shkencat shoqėrore», Instituti i Shkencave,  Tiranė, 1955, nr.1, fq. 139 - 141.

1956

3.Jeronim de Rada, Poezi shqipe tė shekullit XV. Kėngė tė Milosaut, bir  i sundimtarit tė Shkodrės. Transliteruar, pėrshtatur nė gjuhėn e sotme dhe komentuar. Ndėrmarrja Shtetėrore e Botimeve. Shtypur nė Stabilimentin «Mihal Duri». Tiranė, 1956, 204 f.

4.Kėngėt e Milosaut, (nė librin) J. De Rada, «Kėngė tė Milosaut», Tiranė, 1956, f. 11 - 37.

5.Shėnime mbi alfabetin e De Radės, (nė librin) J. De Rada, “Kėngė tė Milosaut, Tiranė, 1956, f. 106 - 111.

6.Komente gjuhėsore pėr Milosaun, (nė librin) J. De Rada, «Kėngė tė Milosaut», Tiranė, 1956, f. 112 - 200.

1958

7.Jeronim de Rada, Skanderbeku i pafanė, Studim letrar, «Nėndori», Tiranė, qershor 1958, V, 6, 134 - 147 (Transliteruar dhe pėrshtatur nė gjuhėn e sotme, me shėnime).

1959

8.Zef De Rada dhe gramatika e tij, «Buletin i Universitetit Shtetėror tė Tiranės, Seria Shkencat shoqėrore», Tiranė, 1959, XIII, 1, 95 - 111.

1962

9.Jeronim De Rada (Jeta dhe veprat). N.Sh. Botimeve «Naim Frashėri», Tiranė, 1962. (Libėr, Monografi).

10.  Konferenca mbi vjetėrsinė e gjuhės shqipe (vepėr e Jeronim De Radės), «Luftėtari», Tiranė, 12 korrik 1962, f. 3 - 4.

1963

11.  Odiseu - i dbuemi i Krujės (vepėr e Jeronim De Radės), «Arsimi popullor», Tiranė, janar - shkurt 1963, f. 128 - 133.

12.  Letrat e Dora d’Istrias (me Jeronim De Radėn), «Arėsimi popullor», Tiranė, maj - qershor 1963, f. 109 - 122.

1964

13.  Rassegna di Studi Albanesi. Edizioni Italalba, 1963, nr. 1 - 2, «Buletin shkencor», Shkodėr, 1964, I, 2, 411 - 413. (Bashkautor: Vehbi Bala).

14.  Jeronim de Rada, Kėnga e Serafina Topisė, «Drita», Tiranė, 22 nėntor 1964, f. 2 (Pėrshtatur nė gjuhėn e sotme shqipe).

15.  De Rada-kėngetar i Skėnderbeut, «Drita», Tiranė, 6 dhjetor 1964, f.6.

16.  N. Tomazeu, Mendime mbi “Milosaun, Pėrk. nga ital., «Drita», Tiranė, 6 dhjetor 1964, f. 6.

17.  G. Kame, Letėr e hapur, Pėrk. nga frėngjishtja, «Drita», Tiranė, 6 dhjetor 1964, f. 3.

18.  Tiparet e gjuhės shqipe (vepėr e Jeronim De Radės), «Luftėtari», Tiranė, 6 dhjetor 1964, f. 3.

19.  Veprat gjuhėsore tė Jeronim De Radės, «Studime filologjike», Tiranė, 1964, nr. 4, f. 65 - 80.

1965

20.  Jeronim de Rada, Kėngė tė Milosaut, bir i sundimtarit tė Shkodrės. Poezi shqipe tė shekullit XV. Transliteruar, pėrshtatur nė gjuhėn e sotme shqipe dhe komentuar. Enti i botimeve tė teksteve. Shtypshkronja e Ndėrmarrjes gazetare botuese «Rilindja». Prishtinė 1965.

21.  Shėnime mbi alfabetin e De Radės, (nė librin) J. de Rada, Kėngė tė Milosaut, Prishtinė, 1965, f. 97 - 102.

22.  Komente gjuhėsore pėr «Milosaun», (nė librin) J. de Rada, «Kėngė tė Milosaut», Prishtinė, 1965, f. 103 - 180.

23.  Karakteret e gjuhės shqipe (vepėr e Jeronim De Radės), «Mėsuesi», Tiranė, 5 shkurt 1965, f. 4.

24.  Veprat gjuhėsore tė Jeronim De Radės, (nė vėllimin) Jeronim De Rada (Me rastin e 150 - vjetorit tė lindjes), Shtėpia Botuese «Naim Frashėri», Tiranė, 1965, f. 107 - 120.

25.  Bibliografi mbi Jeronim De Radėn, (nė vėllimin) «Jeronim De Rada» (Me rastin e 150 - vjetorit tė lindjes). Shtėpia Botuese «Naim Frashėri», Tiranė, 1965, f. 209 - 211.

1966

26.  Dy parathėniet e Rapsodivet tė De Radės, «Shkodra», Shkodėr, 1966, VI, 1 (6), 302 - 312.

27.  De Rada dhe kritika, «Buletin shkencor», Shkodėr, 1966, III, 5, 533-554.

28.  Pjesė korrespondence tė Zef Jubanit me Jeronim De Radėn (1868 - 1871), (pėrkthye nga ital.), po aty, f. 152 - 157.

1967

29.  Figura e Skėnderbeut nė veprėn e Jeronim de Radės, Skanderbeku i pafanė, «Shkodra», 1967, VII, 1 (7), 29 - 39.

30.  Vehbi Bala, Jeta e Elena Gjikės, «Buletin shkencor», Shkodėr, 1967, IV, 6, 476 - 478.

31.  Emanuele Giordano, Fjalor i Arbėreshvet t’Italisė. Dizionario degli Albanesi d’Italia. Edizione Paoline, 1963, XXIII + 592 + 8 fl. tė panum. «Buletin shkencor», Shkodėr, 1967, IV, 6, 497 - 501.

1968

32.  Jeronim de Rada, Kėngėt e Milosaos, bir i sundimtarit tė Shkodrės. Poezi shqipe tė shekullit XV. Botimi i dytė. Transliteruar, pėrshtatur nė gjuhėn e sotme dhe komentuar nga Jup Kastrati. Prishtinė. 1968.

33.  Shėnime mbi alfabetin e De Radės, (nė librin) J. de Rada, «Kėngėt e Milosaos», Prishtinė, 1968, f. 99 - 104.

34.  Komente gjuhėsore pėr Milosaon, (nė librin) J. de Rada, «Kėngėt e Milosaos», Prishtinė, 1968, f. 105 - 174.

1970

35.  Gramatikat e shqipes. I, II, III. Botim fotomekanik (me fototipi) nga Dr. Prof. Hermann M. Olberg. Institut fur Vergleichende Sprachėissenschaft der Universitat Innsbruck. 1970. 140 f. Nė kėtė vėllim trajtohen ndėr tė tjera edhe kėta autorė arbėreshė tė Italisė: 1. Giuseppe De Rada, 1871, f. 82-91; Demetrio Camarda, 1864, f. 76-78, 93-94; Andrea Dara 1796-1872, f. 95; Girolamo de Rada, 1894, f. 279-280; Vincenzo Librandi, 1897, f. 287-290; Enrico Cremonese, 1899, f. 290.

36.  Gramatikat e shqipes, IV, «Buletin shkencor», Shkodėr, 1970, VII, 9, 105 - 140. Nė kėtė studim, ndėr tė tjerė trajtohet edhe dijetari arbėresh: Gaetano Petrotta, f. 125-126.

37.  Vrasja e Mehmet Ali Pashės, pėrshtatur nė gjuhėn e sotme shqipe nga e folmja e arbėreshve tė Italisė, nxjerrė nga revista «Fiamuri Arbėrit», dt. 20 korrik 1883, (botuar nė librin) «Mendimi politik e shoqėror i Rilindjes kombėtare shqiptare» (1879 - 1908), vėll. I, f. 174 - 177. Universiteti Shtetėror i Tiranės. Instituti i Historisė dhe i Gjuhėsisė, Tiranė, 1971.

38.  Jeronim de Rada, Lidhja e malėsorėvet, pėrshtatur nė gjuhėn e sotme shqipe nga e folmja e arbėreshvet tė Italisė, nxjerrė nga revista «Fiamuri Arbėrit», dt. 20 korrik 1883, (botuar nė librin) «Mendimi politik e shoqėror i Rilindjes kombėtare shqiptare (1879 - 1908)», vėll. I, f. 177 - 178. Universiteti Shtetėror i Tiranės. Instituti i Historisė dhe i Gjuhėsisė. Tiranė, 1971.

39.  Jeronim de Rada, Letėr nga Janina, pėrshtatur nė gjuhėn e sotme shqipe nga e folmja e arbėreshvet tė Italisė, nxjerrė nga revista «Fiamuri Arbėrit», dt. 30 shtator 1883, (botuar nė librin) «Mendimi politik e shoqėror i Rilindjes kombėtare shqiptare (1879 - 1908)», vėll. I, f. 335. Universiteti Shtetėror i Tiranės. Instituti i Historisė dhe i Gjuhėsisė. Tiranė, 1971.

40.  Jeronim de Rada, Austria dhe Shqipėria, pėrshtatur nė gjuhėn e sotme shqipe nga e folmja e arbėreshvet tė Italisė, nxjerrė nga revista «Fiamuri Arbėrit», dt. 30 shtator 1883, (botuar nė librin) «Mendimi politik dhe shoqėror i Rilindjes kombėtare shqiptare (1879 - 1908)», vėll. I, f. 336 - 337. Universiteti Shtetėror i Tiranės. Instituti i Historisė dhe i Gjuhėsisė. Tiranė, 1971.

41.  Jeronim de Rada, Anastas Kullurioti, pėrshtatur nė gjuhėn e sotme shqipe nga e folmja e arbėreshvet tė Italisė, nxjerrė nga revista «Fiamuri Arbėrit», dt. 15 dhjetor 1883, (botuar nė librin) “Mendimi politik e shoqėror i Rilindjes kombėtare shqiptare” (1879 - 1908), vėll. I, f. 337. Universiteti Shtetėror i Tiranės. Instituti i Historisė dhe i Gjuhėsisė, Tiranė, 1971.

42.  Gramatikat e shqipes. V. «Buletin shkencor», Shkodėr, 1971, VIII, 1 (10), 39 - 71. Nė kėtė studim, ndėr tė tjera trajtohet e analizohet, pėr here tė pare nė gjuhėn shqipe veprimtaria shkencore albanologjike e dijetarit arbėresh, Marco La Piana, f.55-62.

1972

43.  Gramatikat e shqipes VI, «Buletin shkencor», Shkodėr, janar - qershor  1972, IX, 1 (11), 207 - 283.  Nė kėtė studim, ndėr tė tjerė trajtohet edhe gjuhėtari arbėresh i Italisė: Vincenzo Librandi, f. 235-237.

44.  De Rada pėr shkollėn shqipe, «Revista pedagogjike», Tiranė, shtator - tetor 1972, XXII, 5, 145 - 155.

1973

45.  De Rada nė vitet 1814 - 1836 (sipas Autobiografisė sė tij), «Shkodra», Shkodėr, 1973, XIII, 13, 171 - 189.

46.  Veprat poetike tė Jeronim De Radės, «Jeta e re», Shkodėr, 28 shkurt 1973, f. 4.

47.  De Rada pėr folklorin arbėresh, (nė librin) «Ēėshtje tė folklorit», Shkodėr, Instituti i Lartė Pedagogjik. 1973. f. 24 - 41.

1974

48.  Autobiografia e Jeronim de Radės (Me rastin e 150 - vjetorit tė lindjes sė Poetit), «Drita», Tiranė, 1 dhjetor 1974, f. 11.

1975

49.  Jeronim de Rada, Nga fillimet e jetės dhe tė krijimtarisė, «Nėntori», Tiranė, prill 1975, XXII, 4, 142 - 152.

50.  Mbi disa vepra gramatikore tė panjohura tė shqipes, «Buletin shkencor», Shkodėr, 1975, XII, 1 (17), 255 - 263. Ndėr tė tjerė, nė kėtė studim trajtohet edhe dijetari arbėresh: Marco la Piana, f. 57-61.

1976

51.  Gramatika shqipe e De Radės e vitit 1870 - 1871, «Buletin shkencor», Shkodėr, 1978, XIII, 1 (19), 73 - 97.

52.  Tiparet dhe gramatika e gjuhės shqipe, - vepėr e Jeronim de Radės e vitit 1894, «Buletin shkencor», Shkodėr, 1976, XIII, 2 (20), 91 - 112.

53.  Arbėreshėt pėr ruajtjen dhe studimin e trashėgimisė kulturore tė popullit tonė, «Studime historike», Tiranė, 1976, XXX (XIII), 3, 91 - 106.

54.  Antologjia shqipe e De Radės (Me rastin e 80 - vjetorit tė botimit), «Shkodra», 1976, XVI, 1 (16), 136 - 170, Tiranė, 1977.

55.  Documento linguistico di valore. La grammatica della lingua albanese di Giuseppe De Rada (1871), «La Nuova Albania», Tirane, 1976, XXX, 3, 36.

56.  Dokument gjuhėsor me vlerė. Gramatika e gjuhės shqipe e Zef De Radės (1871), «Shqipėria e re», Tiranė, 1976, XXX, 3, 36.

1977

57.  Antologjia shqipe e De Radės, «Nėntori», Tiranė,mars 1977, f. 169-177.

58.  Katedra e gjuhės shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė, themeluar nga Jeronim De Rada: 1849 - 1852, 1889 - 1903, «Revista pedagogjike», Tiranė, prill - maj 1977, f. 183 - 189.

59.  Jeronim de Rada pėr toponiminė historike shqiptare, «Puka dhe shkolla», nr. 4, f. 18 - 31, Shkodėr, 1977. Shtypshkronja «Migjeni», Shkodėr. Sesioni i parė shkencor pėr toponimet, Kabash, 21 maj 1977, Pukė. Botim i Seksionit tė arėsimit dhe kulturės dhe Kabinetit pedagogjik tė rrethit tė Pukės.

60.  Arbėreshėt e Italisė pėr ruajtjen  dhe studimin e trashėgimisė kulturore tė popullit tonė, (nė vėllimin) «Konferenca e parė kombėtare e Studimeve Etnografike» (28 - 30 qershor 1976), botim i Institutit tė Historisė tė Akademisė sė Shkencave. Tiranė, 1977, f. 121 - 131.

61.  Katedra e gjuhės shqipe  dhe e letėrsisė (e Institutit tė Lartė Pedagogjik tė Shkodrės), «Buletin shkencor», Shkodėr, 1977, XIV, 2 (22), 33 - 38.

62.  Katedra e gjuhės shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė, themeluar nga Jeronim De Rada: 1849 - 1852, 1889 - 1903, (nė vėllimin) «Pėrvoja e mėsuesve tanė», botim i Seksionit tė arėsimit dhe tė kulturės. Kabineti pedagogjik, Shkodėr, 1977. Shtypshkronja «Migjeni», f. 133 - 142.

63.  Mbi “Testamentin politik” tė Jeronim De Radės, «Drita», Tiranė, 16 tetor 1977, f. 12 - 13.

64.  Katedra e gjuhės shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė, themeluar nga Jeronim De Rada: 1849 - 1852, 1889 - 1903, «Revista pedagogjike», Tiranė, korrik - shtator 1977, XXXII, 3, 116 - 122.

65.  Antologjia shqipe e De Radės, «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 17 prill 1977, f. 4.

66.  Les Albanais d’Italie pour la sauvegard et l’étude du patrimoine du peuple albanais, «La Conférence Nationale des Etudes  Ethnographiques» (28 - 30 juin 1976). Academie des Science de la Républiques d’Albanie. Institute d’Histoire. «Buletin shkencor», Shkodėr, 1978, XV, 3 (23), 199 - 204.

1978

67.  De Rada pėr Ēėshtjen kombėtare, «Mėsuesi», Tiranė, 1 mars 1978, f. 3.

68.  Gramatologjia shqiptare gjatė Rilindjes Kombėtare, «Lidhja Shqiptare e Prizrenit» (1878-1881), Instituti i Lartė Pedagogjik, VII, Shkodėr, 1978, f. 60-65. Shtypshkronja «Migjeni». Ndėr tė tjera, flitet pėr veprat gjuhėsore tė: Kamil de Radės (1847), Vinēenc Dorsės (1847), Dhimitėr Kamardės (1864), Zef de Radės (1871), Andrea Darės (para vitit 1877), Jeronim de Radės (1894).

1979

69.  Jeronim De Rada (Jeta dhe veprat). Monografi. Tiranė, 1979. Shtėpia botuese «8 Nėntori». 239 f.

70.  Jeronim De Rada - patriot i shquar. (Me rastin e 165 - vjetorit tė lindjes), «Bashkimi», Tiranė, 2 dhjetor 1979, f. 2.

71.  Mbi rolin e arbėreshve tė Italisė nė periudhėn e Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit (nė librin) «Konferenca Kombėtare e Studimeve pėr Lidhjen Shqiptare tė Prizrenit 1878 – 1881» (12 - 18 qershor 1978), f. 196 - 203. Akademia e Shkencave. Instituti i Historisė. Tiranė, 1979.

1980

72.  Jeronim de Rada, Jeta dhe veprat. Monografi. Rilindja. Redaksia e botimeve. Prishtinė, 1980. 279 f.

73.  Gramatologjia shqiptare gjatė Rilindjes Kombėtare, «Puka dhe shkolla», V, f. 165-170, Puka, 1978. Botim i Seksionit tė arsimit e kulturės dhe i Kabinetit pedagogjik. Shtypur nė Shtypshkronjėn «Migjeni», Shkodėr, 1980. Ndėr tė tjera, flitet pėr veprat gjuhėsore tė: Kamil de Radės (1847), Vinēenc Dorsės (1847), Dhimitėr Kamardės (1864), Zef de Radės (1871), Andrea Darės (para vitit 1877), Jeronim de Radės (1894).

74.  Histori e gramatologjisė shqiptare (1635 - 1944). Rilindja. Redaksia e botimeve. Prishtinė, 1980. Faqe: XII + 486. (Libėr. Monografi gjuhėsore). Nė kėtė vėllim, ndėr tė tjerė trajtohen edhe kėta dijetarė arbėresh tė Italisė: Nilo Catalano (1637-1694), f. 4-6. Dijetar Italian «i arbreshizuar»; Kamil de Radės (1847), f. 85; Dhimitėr Kamarda(1864), f. 85-87, 111-113; Zef de Rada (1870/71), f. 87-105; Andrea Dara (1872), f. 111; Anton Santori (1818-1894), f. 111; Jeronim de Rada, (1894), f. 201-218; Vincenzo Librandi, (1897); f. 223-225; Enriko Kremonezi, (1899), f. 225; Gaetano Petrota (1913), f. 319; Marko la Piana (1917), f. 343-351.

75.  Njė vėshtrim mbi zhvillimin e gramatologjisė shqiptare, «Buletin shkencor», XVIII, 2 (30), 133 - 140, Shkodėr, 1981. Ndėr tė tjera, flitet edhe pėr njė varg gjuhėtarėsh arbėresh tė Italisė.

1982

76.  Ndėr arbėreshėt e Italisė, «Shqipėria e re», Tiranė, 1982, nr. 3, f. 28 - 29.

77.  Parmi les arberesches d’Italie, «L’Albanie Nouvelle», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

78.  Entro los arbereshe de Italia, «Albania Nueva», Tirana,1982, 3, 28-29.

79.  Among the Arbereshi of Italy, «New Albania», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

80.  Sredi Arbreshcev v Italii, «Novaja Albanija», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

81.  In mezzo agli Arberesh d’Italia, «La Nuova  Albania», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

82.  Bin edeb dish e Italeja, el «Elbanije xheditedu», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

83.  Unter den Arbereschen von Italien, «Neues Albanien», Tirana, 1982, 3, 28 - 29.

84.  Kolegji Arbėresh i Shėn Adrianit. Me rastin e 250 - vjetorit tė themelimit, «Mėsuesi», Tiranė, 13 tetor 1982, f. 3.

85.  De Rada pėr folklorin arbėresh, «Ēėshtje tė folklorit shqiptar». Akademia e Shkencave. Instituti i Kulturės Popullore. Tiranė, 1982, f. 387 - 404.

86.  «Shqiptarėt duan atė qė do ēdo komb...», - thoshte De Rada. Me rastin e 70 - vjetorit tė Shpalljes sė Pavarėsisė, “Zėri i popullit”, Tiranė, 26 nėntor 1982, f. 3.

87.  Juridulelban mateditohu ayllu ynmetyn de Rade, el «Elbanije xheditedu», Tirana, 1982, 6, 29.

88.  «Shqiptarėt duan atė qė do ēdo komb...». - thoshte De Rada, «Shqipėria e re», Tiranė, 1982, 6, 29.

89.  «The Albanian want what every nation wants...», - De Rada said, «New Albania», Tirana, 1982, 6, 29.

90.  «Die Albaner wollen das,wėas jede Nation will...», - sagte De Rada, «Neues Albanien», Tirana, 1982, 6, 29.

91.  «Gli Albanesi vogliono quello che vuole ogni nazione...», - diceva De Rada, «La Nuova Albania», Tirana, 1982, 6, 29.

92.  «Les Albanais veulent ce que tous les autres peuples veulent aussi...», - disait De Rada, «L’Albanie Nouvelle», Tirana, 1982, 6, 29.

93.  «Albanci hotjat togo, cego hocet kadhdaja strana...», - govoril De Rada, «Novaja Albanija», Tirana, 1982, 6, 29.

94.  Universiteti i Tiranės. Fakulteti i Historisė dhe i Filologjisė. Katedra e gjuhės shqipe. Doc. Jup Kastrati, Histori e gramatologjisė shqiptare. I (1635 - 1944). Autoreferat i disertacionit pėr marrjen e gradės shkencore «Doktor i shkencave filologjike». Nė kėtė vėllim, ndėr tė tjerė trajtohen edhe kėta dijetarė arbėresh tė Italisė: Gj. Guxeta, P. M. Parrino, N. Keta, E. Mashi, Z. Krispi, Gj. Skiroi, J. de Rada, V. Dorsa, A. Dara, E. Bidera, K. de Rada, Z. de Rada, A. Santori, Z. Skiroi, G. Petrota, M. la Piana, V. Librandi, Dh. Kamarda.

1983

95.  Pėr arbrit, bijtė e pellazgėve, (Nė 80 - vjetorin e vdekjes sė Jeronim De Radės), «Zėri i popullit», Tiranė, 27 shkurt 1983, f. 3.

96.  Dy gramatikat e De Radės, «Ylli», XXXIII, 1 (305), 22 - 23, 32 - 33, Tiranė, janar 1983.

97.  Ēėshtje tė historiesė sė gramatologjisė shqiptare. «Zėri i popullit», Tiranė, 5 shkurt 1983.

98.  Gjuhėsia shqiptare nė shekullin XVIII, Pjesa II, «Buletin shkencor», XX, 2, 3 - 20, Shkodėr, 1983. Ndėr tė tjerė, analizohet veprimtaria gjuhėsore e tre dijetarėve arbėreshė tė Italisė: Gjergj Guxeta (1682-1756), f. 4-7; Pal M. Parrino (25.I. 1710-3.5.1765), f. 7-8; Nikollė Keta (1740-15. X. 1803), f. 8-11.

99.  Armiqtė e popullit shqetėsohen se «Fjamuri i Arbėrit» valėvitet (Me rastin e 100 - vjetorit tė botimit tė revistės «Fjamuri Arbėrit»), «Zėri i popullit», Tiranė, 21 korrik 1983, f. 3.

100.    Tė dhėnat e tė folmeve tė arbėreshve tė Italisė pėr historinė e gjuhės shqipe, «Kultura popullore», IV, 1 (7), 102 - 112, Tiranė, 1983.

101.    Njėqind vjet mė parė: «Fjamuri Arbėrit», «Shqipėria e re», Tiranė, 1983, 4, 31.

102.    Cent’anni fa, «Fjamuri Arberit» (La Bandiera di Arber), «La Nuova Albania», Tirana, 1983, 4, 31.

103.    Hace un centenario, «La Bandiera del Arbero», «Albania Nueva», Tirana, 1983, 4, 31.

104.    One hundred ago, Fjamuri Arbėrit, «New Albania», Tirana, 1983, 4, 31.

105.    Il y a de cala 100 ans: “Le Drapeau de l’Arber”, «L’Albanie Nouvelle», Tirana, 1983, 4, 31.

106.    Zum 100 Jahrestag, “Fjamuri Arberit”, «Neues Albanien», Tirana, 1983, 4.31.

107.    Sto ljet tomu nazad: “Fjamuri Arberit”, «Novaja Albanija», Tirana, 1983, 4, 31.

108.    “The Albanian want what every nation wants...”, - De Rada said, «Liria», Boston, Mass. July 15, 1983, vol. XXXXII, nr. 2231, f. 4.

109.    Dritare nė tė kaluarėn, “Fjamuri i Arbėrit”. Me rastin e 100 - vjetorit tė botimit, nė rev. «Tribuna e gazetarit», nr. 3 (107), f. 31-35, Tiranė 1983.

110.    Dritare nė tė kaluarėn, “Fjamuri i Arbėrit”. Me rastin e 100 - vjetorit tė botimit, nė rev. «Tribuna e gazetarit», nr. 3 (107), f. 31-33, Tiranė 1983.

1984

111.    Studimet pėr gjuhėn shqipe nė shekullin XVII, «Zėri i popullit», Tiranė, 12 prill 1984, f. 3.

112.    Gjuhėsia shqiptare nė gjysmėn e parė tė shekullit XIX. (Pjesa e parė), «Buletin shkencor», XXI, 1, 3 - 20, Shkodėr, 1984. Nė kėtė studim analizohet, gjerė e gjatė, veprimtaria gjuhėsore e dijetarit arbėresh tė Italisė: Engjėll mashi (7 dhjetor 1758-10 korrik 1821), f. 6-20.

113.    Ėngjėll Mashi, «Drita», Tiranė, 20 korrik 1984, f. 8.

114.    Studimet pėr gjuhėn shqipe nė shekullin XVIII. Nga historia e kulturės sonė, «Zėri i popullit», Tiranė, 6 shtator 1984, f. 3.

115.    Gjuhėsia shqiptare nė gjysmėn e parė tė shekullit XIX. Pjesa e dytė, Gjon Skiroi (1834), «Buletin shkencor», viti XXI, nr. 2, f. 13 - 23, Shkodėr, 1984.

116.    Me rastin e 100 - vjetorit tė botimit, “Armiqtė e popullit shqiptar shqetėsohen se “Fjamuri Arbėrit” valėvitet, «Dielli», vol. 73, nr. 23, f. 1, Boston, Mass., U.S.A., January 16, 1984.

117.    Fjamuri Arberit (One hundred years ago), «Liria», Boston, Mass., U.S.A., January 1, vol. XXXXIII, nr. 2242, f. 1.

118.    Studimet pėr shqipen nė shekullin XVII, «Liria», Boston, Mass., May 1, 1984, vol. XXXXIII, nr. 2250, f. 3.

119.    Studimet pėr gjuhėn shqipe nė shekullin XVIII, «Liria», Boston, Mass.,U.S.A., October 15, 1985, vol. XXXXIII, nr. 2258, f. 2.

1985

120.    Dijetar i shquar arbėresh i ditėve tona (Profesor Francesco Solano), «Drita», Tiranė, 6 janar 1985, f. 12, nr. 1 (1261).

121.    Me rastin e 100 - vjetorit tė vdekjes sė Gavril Darės - tė Riut, “Ati birit dhe biri nipit i rrėfenin luftrat e ndershme tė Skėnderbeut”, «Zėri i popullit», Tiranė, 20 nėntor 1985, f. 3.

122.    Gjuhėsia shqiptare nė gjysmėn e parė tė shekullit XIX ndėr arbėreshėt e Italisė: Jeronim de Rada, «Buletin shkencor», XXII, 1 (37), 25 - 33, Shkodėr, 1985.

123.    Gjuhėsia shqiptare nė gjysmėn e parė tė shekullit XIX ndėr arbėreshėt e Italise: Vinēenc Dorsa, «Buletin shkencor», XXII, 2 (38), 21 - 40, Shkodėr, 1985.

124.    Les données des parlers des Albanais d’Italie sur l’historire de la langue albanaise, «Problčmes de la formation du peuple albanais, de sa langue et de sa culture» (Choix de documents), Editions «8 Nėntori», Tirana, 1985, pp. 275 - 291. Académie des Sciences de la République d’Albanie.

125.    Jeronim de Rada (1814 - 1903), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tirane, 1985, f. 171- 172.

126.    Gramatikat e gjuhės shqipe, «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranė, 1985, f. 317 - 318. (Bashkautor: Enver Hysa). Ndėr tė tjerė, flitet edhe pėr gramatikat e dijetarėve arbėreshė tė Italisė: Dhimitėr Kamarda (1864), Jeronim de Rada (1871, 1894), Marko la Piana.

127.    Dhimitėr Kamarda (Demetrio Camarda) (1821 - 1882), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranė 1985, f. 445.

128.    Nilo Katalano (Nilo Catalano) (1637 - 1694), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranė 1985, f. 461.

129.    Kolegji arbėresh i Sh. Adrianit (1734), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranė 1985, f. 486.

130.    Gaetano Petrotta (1882 - 1952), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranė 1985, f. 824.

131.    Seminari Arbėresh i Palermos (30.XI.1730), «Fjalori Enciklopedik Shqiptar», Tiranė 1985, f. 952.

1986

132.    Me rastin e 150 - vjetorit tė botimit. Poezitė tuaja janė monumentet  e atdheut tuaj. («Kush dėshėron tė shohė plotėsimin e poezisė romantike moderne, tė lexojė “Kėngėt e Milosaos”, tė zotėri Jeronim de Radės»- Viktor Hygo, «Zėri i popullit», Tiranė, 1 korrik 1986, f. 3.

133.    Esh’arun avabidi vatanin. «Men jargabu fi ru’jeti cemali shi’ri romantiki el badithu alejhi en jakra’ egani Milosao’ libejid de Rada» - Viktor Hugo, «Albanija .1 xheddati», Tirana, 1986, 4, 33, Tirana.

134.    Vasha poezija - pamjatnik vashei rodine. «Kto zhljaet u videt popoljenie sovremennoi romantiēeskoi poezii, pist v ēitaet “Pesni Milosao” gospodina Jeronima De Radi» - Viktor Hygo, “Novaja Albanija”, Tirana 1986, 4, 33.

135.    Le vostre poesie sono i monumenti della vostra patria. «Chi desidera vedere l’integrazione della poesia romantica moderna, legga “I Canti di Milosao” del signor Girolamo De Rada» - Victor Hugo, “La Nuova Albania”, Tirana 1986, 4, 33.

136.    Poezitė tuaja janė monumentet e atdheut tuaj. «Kush dėshėron tė shohė plotėsimin e poezisė romantike moderne, tė lexojė “Kėngėt e Milosaos” tė zotėri Jeronim de Radės»-Viktor Hygo, «Shqipėria e re», Tiranė, 1986, 4, 33.

137.    Vos poesies sont les monuments de vostre Patrie. «Qui dčsire voir se complčter la poesie romantique moderne,qu’il lise “Les chants de Milosao” de Monsieur Jeronim de Rada»-Victor Hugo, «L’Albanie Nouvelle», Tirana, 1986, 4, 33.

138.    Sus poesies son monumentos de su patria. «El que desce ver la culminaciņn de la poesia romąntica moderna, que lea Canciones de la Milosao del senor Jeronimo De Rada»-Victor Hugo, «Albania Nueva», Tirana, 1986, 4,33.

139.    Your poema are the monuments of your nation. «He who wants to see the fulfilment of modern romantic poetry should read “The songs of Milosao” by M. Jeronim De Rada» - Victor Hugo, «New Albania», Tirana, 1986, 4, 33.

140.    Histori e gjuhėsisė shqiptare. Kurs special. Instituti i Lartė Pedagogjik. Dega e gjuhės dhe e letėrsisė shqipe. Katedra e gjuhės shqipe. Shkodėr, 1986. Ndėr tė tjera flitet edhe pėr njė varg gjuhėtarėsh arbėresh tė Italisė.

141.    Un insigne studioso arberesh dei nostri giorni. «Quaderni del Dipartimento di Linguistica». Letteratura 2. Universitą della Calabria. Edizioni Brenner, pp, 11 - 14. A cura del Corso di Laurea in Lingue e Letterature Straniere Moderne. Copyright by Ėalter  Brenner. Editore. Cosenza - Italia. Stampa: Litografia FARAP. S. Giovanni di Persiteto (Bologna). 1986.

142.    Fondi i pėrbashkėt i poezisė popullore arbėreshe dhe i ciklit tė kreshnikėve, «Ēėshtje tė folklorit shqiptar»,  II, f. 134 - 161. Simpoziumi Epika Heroike Shqiptare, 20-22 tetor 1983. Akademia e Shkencave. Tiranė, 1986.

1987

143.    Rreth disa pikėpamjeve tė Ėngjėll Mashit pėr gjuhėn shqipe, «Studime filologjike», Tiranė, 1987, 4, 71 - 85.

144.    Eposi dhe kultura shqiptare, «Ēėshtje tė folklorit shqiptar», vėll. III, f. 345 - 346. Tiranė, 1987. Simpoziumi: Epika Heroike Shqiptare, 20 - 22 tetor 1983. Instituti i Kulturės Popullore. Akademia e Shkencave.

145.    Jeronim de Rada, Vepra letrare. Tre vėllime: Vol. I, 407 f.; vol. II, 403 f. Vol. III, 400 f. Gjithsejt: 1.210 f.. Shtėpia Botuese «Naim Frashėri». Tiranė, 1987.

146.    Krijimtaria e Jeronim de Radės. (Nė serinė) Jeronim de Rada, Vepra letrare, vol. I, f. 3 - 62. Shtėpia Botuese «Naim Frashėri». Tiranė, 1987.

147.    Jeronim de Rada, Skandėrbeku i pafanė. Histori tė shekullit XV. Pėrshtatur nė gjuhėn e sotme nga Jup Kastrati. (Nė serinė) Jeronim de Rada, Vepra letrare, vol. II, f. 3 - 377. Shtėpia Botuese «Naim Frashėri». Tiranė 1987. (Pėrshtatje nga arbėrishtja nė gjuhėn e sotme letrare shqipe, rreth dhjetėmijė vargje).

148.    Jeronim de Rada, Vepra letrare 3. SHB «Naim  Frashėri». Tiranė, 1987.

149.    Jeronim de Rada, Ritmi i poezisė shqipe tė lashtė. (Nė vėllimin e tretė:) Jeronim de Rada, Vepra letrare, f. 289-291. (Pėrk. prej ital.).

150.    Jeronim de Rada, I ndritshmi dhe shumė i nderuari Zotėria im, (Letėr Gustav Majerit), po aty, f. 333 - 335. (Pėrk. prej ital.).

151.    Jeronim de Rada, Zotėria im i ndritshėm dhe i nderuar (Letėr Gustav Majerit), po aty, f. 336. (Pėrk. prej ital.).

152.    Jeronim de Rada, Autobiografia 1898 - 1899, po aty, f. 337 - 397. (Pėrk. prej ital.).

153.    Jeronim de Rada, Rima, po aty, f. 292. (Pėrk. prej ital.).

154.    Jeronim de Rada, Epitalami ritual i dasmave shqiptare, po aty, f. 293 - 296. (Pėrk. prej ital.).

155.    Jeronim de Rada, Retė e Lindjes, po aty, f. 299 - 301.

156.    Jeronim de Rada, Njė memorandum, po aty, f. 302 - 303. (Pėrk. prej ital.).

157.    Jeronim de Rada, Rafael Zagarezes, po aty, f. 304 - 307. (Pėrk. prej ital.).

158.    Jeronim de Rada, Mikel de Radės, po aty, f. 308 - 309. (Pėrk. prej ital.)  

159.    Jeronim de Rada, Santori im, po aty, f. 312 - 314. (Pėrk. prej ital.).

160.    Jeronim de Rada, Shumė i dashuri im, Kamardė, po aty, f. 315 - 316. (Pėrk. prej ital.).

161.    Jeronim de Rada, Shumė i dashuri im, Kamardė, po aty, f. 317 - 319. (Pėrk. prej ital.).

162.    Jeronim de Rada, I dashuri im, Kamardė, po aty, f. 320 - 323. (Pėrk. prej ital.).

163.    Jeronim de Rada, Zef Jubanit (Ndokilisė), po aty, f. 324. (Pėrk. prej ital.).

164.    Jeronim de Rada, Lartėsisė sė saj, Princeshės Elena Gjikės, po aty, f. 325 - 326. (Pėrk. prej ital.).

165.    Jeronim de Rada, Vinēenc Dorses, po aty, f. 310 - 311. (Pėrk. prej ital.).

166.    Jeronim de Rada, Zonja ime shumė e mirė dhe e ndritur (Letėr baroneshės Jozefina fon Knorr), po aty, f. 327 - 328. (Pėrk. prej ital.).

167.    Jeronim de Rada, Baroneshė e ndritur dhe shumė fisnike (Letėr baroneshės Jozefina fon Knorr), po aty, f. 329. (Pėrk. prej ital.).

168.    Jeronim de Rada, I ndritshėm Zotėri (Letėr Gustav Majerit), po aty, f. 330 - 332.

1988

169.    De Rada pėr origjinėn e gjuhės shqipe, «Mėsuesi», Tiranė, 23 shkurt 1988, f. 3.

170.    Tė dhėnat e tė folmeve tė arbėreshve tė Italisė pėr historinė e gjuhės shqipe, «Konferenca Kombėtare pėr formimin e popullit shqiptar, tė gjuhės dhe tė kulturės sė tij». Akademia e Shkencave, Tiranė, 1988, f. 299 - 306.

171.    “Lashtėsi e kombit shqiptar” - vepėr e Jeronim de Radės e vitit 1864, «Buletin shkencor», XXV, 1 (43), 5 - 14, Shkodėr, 1988.

172.    Jeronim de Rada, Vepra, vėll. 6. Skandėrbeku i pafanė. Histori tė shekullit XV. Pėrshtatur nė gjuhėn e sotme shqipe nga Jup Kastrati. Redaksia e botimeve «Rilindja», Prishtinė, 1988. 420 f. (Rreth 10.000 vargje).

173.    Jeronim de Rada, Vepra. Vėll. 7. Redaksia e botimeve, «Rilindja», Prishtinė, 1988. 391 f. (Nė kėtė volum gjenden kėto punime tė Jup Kastratit).

174.    Jeronim de Rada, Ritmi i poezisė sė lashtė, po aty, f. 281 - 284. (Pėrk. nga ital.).

175.    Jeronim de Rada, Rima, po aty, f. 285. (Pėrk. nga ital.).

176.    Jeronim de Rada, Epitalami ritual i dasmave shqiptare, po aty, f. 286 - 288. (Pėrk. nga ital.).

177.    Jeronim de Rada, Retė e Lindjes, po aty, f. 289 - 291.(Pėrk. nga ital.).

178.    Jeronim de Rada, Himni i tryezės sė nuses, po aty, f. 292. (Pėrk. nga ital.).

179.    Jeronim de Rada, Autobiografia, (1898 - 1899), botuar me shkurtime, po aty, f. 293 - 349. (Pėrk. nga ital.).

180.    Publicistika dhe letėrkėmbimi i De Radės: Njė memorandum, po aty, f. 353 - 354. (Pėrk. nga ital.).

181.    Jeronim de Rada, Rafael Zagarezes, po aty, f. 356 - 358. (Pėrk. nga ital.).

182.    Jeronim de Rada, Mikel De Radės, po aty, f. 359 - 360. (Pėrk. nga ital.).

183.    Jeronim de Rada, Vinēenc Dorsės, po aty, f. 361 - 362.(Pėrk. nga ital.).

184.    Jeronim de Rada, Santori im, po aty, 363 - 365. (Pėrk. nga ital.).

185.    Jeronim de Rada, Shumė i dashur im, Kamardė, po aty, f.366-367. (Pėrk. nga ital.).

186.    Jeronim de Rada, Shumė i dashur im, Kamardė, po aty, f.368-370.(Pėrk. nga ital.).

187.    Jeronim de Rada, I dashur im, Kamardė, po aty, f. 371 - 373. (Pėrk. nga ital.).

188.    Jeronim de Rada, Zef Jubanit (Ndokilisė), po aty, f. 374. (Pėrk. nga ital.).

189.    Jeronim de Rada, Lartėsise sė Saj, Princeshės Elena Gjika, po aty, f. 375 - 377. (Pėrk. nga ital.).

190.    Jeronim de Rada, Zonja ime shumė e mirė dhe e ndritur, po aty, f. 377 - 378. (Baroneshės Jozefina fon Knorr). (Pėrk. nga ital.).

191.    Jeronim de Rada, Baroneshė e ndritur dhe shumė fisnike (Jozefinės fon Knorr), po aty, f. 379. (Pėrk. nga ital.).

192.    Jeronim de Rada, I ndritshėm Zotėri (Gustav Majerit), po aty, f. 381 – 383. (Pėrk. nga ital.).

193.    Jeronim de Rada, I ndritshėm dhe shumė i nderuari Zotėria im, (Gustav Majerit) po aty, f. 384 - 386. (Pėrk. nga ital.).

194.    Jeronim de Rada, Zotėria im i ndritshėm dhe i nderuar, (Gustav Majerit), po aty, f. 387. (Pėrk. nga ital.).

1989

195.    Gjurmime nė kulturėn e popullit: Folkloristika arbėreshe nė shekullin XVIII, «Zėri i popullit», Tiranė, 16 prill 1989, f. 3.

196.    Folkloristika arbėreshe nė gjysmėn e parė tė shekullit XIX, «Zėri i popullit», Tiranė, 28 qershor 1989, f. 3.

197.    Mikel Skutari, «Buletin shkencor», XXVI, 1(45), 17 - 24, Shkodėr, 1989.

198.    Histori e gjuhėsisė shqiptare. Pjesa e parė (1497 - 1944). Kurs special nė gjuhė. Material nė ndihmė tė studentėve. Instituti i Lartė Pedagogjik «Luigj Gurakuqi». Dega e Gjuhės dhe e Letėrsisė. Katedra e gjuhės shqipe. Shkodėr, tetor 1989. 271 faqe tė shaptilografuara. Nė kėtė vėllim trajtohen, ndėr tė tjerė edhe kėta autorė arbėreshė tė Italisė: Nilo Katalano (1637-1694), f. 32; Gjergj Guxeta (1682 - 1756), f. 60-62; Pal M. Parrino (1710 - 1765), f. 62-64; Nikollė Keta (1740 - 1803), f. 64-67; Engjėll Mashi (1807), f. 85-104; Mikel Skutari (1825), f. 105-104; Zef Krispi (1827), f. 115-121; Gjon Skiroi (1834), f. 122-127; Vinēenc Dorsa (1847), 128-153; Andrea Dara (1830), 154-155; Kamil de Rada (1847), f. 157; Jeronim De Rada (1834-1903), f. 156-181; Dhimitėr Kamarda (1864, 1866, 1870, 1882), f. 211-213; Gaetano Petrota (1913), f. 258; Marko la Piana (1912-1958), f. 260-262.

199.    Dr. Mikel Markianoi dhe ndihmesa e tij nė folklorin arbėresh, (nė librin) «Ēėshtje tė folklorit shqiptar», vėll. 4, f. 97 - 116. Tiranė, 1989. Akademia e Shkencave. Instituti i Kulturės Popullore.

200.    Tė dhėna pėr jetėn dhe veprėn e Mikel Skutarit, «Studime filologjike», Tiranė, 1989, 2, 163, 170.

1990

201.    Francesco Maria da Lecce e la prima grammatica albanese, in «Nuovi Orientamenti Oggi», Gallipoli, Nr. 122 / 123, Anno XXI, Settembre - dicembre 1990, pp. 37 - 40.

202.    Tė dhėna pėr jetėn dhe veprėn e Mikel Skutarit, «Bashkimi», Tiranė, 25 shkurt 1990, f. 3.

1991

203.    Nė Leēe tė Italisė, «Bashkimi», Tiranė, 22 mars 1991, f. 3.

204.    Shqiptarėt nė Leēe, «Lidhja» (L’Unione), XII, 25, 813-814, Cosenza, 1991.

205.    Dr. Pal M. Parrino - albanolog arbėresh, «Universale», I, 1, 2, Tiranė, 8 dhjetor 1991.

1992

206.    Hyrje nė disa ēėshtje tė studimeve deradiane, «Zjarri-Il fuoco», XXII, 35 - 36, 43 - 57, S. Demetrio Corone, 1991-1992.

207.    Dr. Mikel Markianoi - dijetar i shquar arbėresh, «Kombi» Tiranė, 24 qershor 1992, f. 4.

1993

208.    Tė dhėna e toponime pėr Lezhėn nė “Fjamuri Arbėrit” tė De Radės. (Nė vjetarin) «Lis», nr. 6, f. 70 - 81, Lezhė, 1993.

1994

209.    Kėndvėshtrim i ri pėr De Radėn, «Flaka e vėllazėrimit», XLIX, 4672, Shkup, 11 qershor 1994. Intervistė e Prof. dr. Jup Kastratit me shkrimtarin dhe gazetarin Mustafa Spahiu.

210.    L’attivitą linguistica di Girolamo De Rada. 5° Convegno Internazionale di Studi sulla lingua albanese. Fisciano, 1 - 2 dicembre 1994. Universitą degli Studi di Salerno. Istituto di Linguistica. Cattedra di Glottologia.

1995

211.    Gjuha e shkruar shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore. Pjesa I, «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 23 shkurt 1995, viti L,  4893.

212.    Gjuha e shkruar shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore, «Flaka e vėllazėrimit», Pjesa II, Shkup, 25 shkurt 1995, f.17.

213.    Gjuha e shkruar shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore. Pjesa III, «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 27 shkurt 1995, f. 13.

214.    Gjuha e shkruar shqip ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore. Pjesa IV. «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 28 shkurt 1995, f. 10.

215.    Gjuha e shkruar shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore. Pjesa V. «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 1 mars 1995, f. 12.

216.    Gjuha e shkruar shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore, Pjesa VI, «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 2 mars 1995.

217.    Gjuha e shkruar shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore, Pjesa VII, «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 3 mars 1995, f. 19.

218.    Gjuha e shkruar shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore. Pjesa VIII, «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 7 mars 1995, f.12.

219.    Gjuha e shkruar shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore. Pjesa IX, «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 7 mars 1995, f. 21.

220.    Gjuha e shkruar shqipe ndėr arbėreshėt e Italisė pas Luftės sė Dytė Botėrore. Pjesa X. «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 8 mars 1995, f. 12.

221.    Faik Konica (Monografi). «Gjonlekaj Publishing Company». New York. 1995. 536 faqe. Format i madh, in - quarto. Te Kreu XV. Kritiku letrar, paragrafi 5: Vlerėsime pėr disa shkrimtarė arbėreshė nga Faik Konica, konkretisht pėr: Jeronim de Rada, f. 316; Zef skiro, f. 316; Vinēenc Librandi, f. 317; Kozmo Serembe, f. 317; Domeniko Antonio, f. 317; Pietro Skalione, f. 317; Xhaēinto Simini, f. 317; Dr. Mikele Markiano, f. 318.

222.    Veprat e Jeronim de Radės janė tė pashterrshme si deti. Intervistė e Prof. Dr. Jup Kastratit me shkrimtarin e gazetarin Mustafa Spahiu, nė «Doruntina», revistė e pavarur, organ i Klubit tė Shkrimtarėve, Kumanovė, 1995, 7, f. 85-92.

223.    Studime shqiptare: Ėngjėll Mashi, «Flaka e vėllazėrimit», Shkup, 25 korrik 1995, f. 11. Studime shqiptare.

1996

224.    Ndihmesa tė arbėreshve dhe tė studiuesve tė tjerė nė Itali pėr gjuhėsinė shqiptare, «Gjuha jonė», XVI, 1 - 4, 72 - 77, Tiranė, 1996.

225.    Konica dhe De Rada - somitetet mė tė larta tė Panteonit Shqiptar. Intervistė nga Nail Draga me Prof. Dr. Jup Kastratin nė studion e tij nė Shkodėr, me rastin e botimit tė librit tė tij, Faik Konica, Monografi, Gjonlekaj Publishing Company, Neė York 1995, 536 faqe, (nė revistėn) «Koha», nr. 90 / 96. f. 40 – 41 – 42 - 43, Prishtinė, 10 janar 1996.

226.    Probleme tė gjuhėsisė shqiptare, (nė librin) «Shekulli XXI». Mendime mbi tė ardhmen e kombit shqiptar. Nju Jork 1996. Gjonlekaj Publishing Company, f. 123 - 126. Nė kėtė vėllim trajtohen, ndėr tė tjerė edhe kėta autorė arbėreshė tė Italisė: Nilo Katalano (1694), Franēesco Maria da Lecce (1702), Gjergj Guxeta (1756), Nikollė Keta (1763, 1779), Carmine Dramis, Giovanni Tocci, Enrico Cremonesi, Andrea Dara, Gavrill Dara -i Riu, Pjetėr kamodeka, Bernard Bilota, Marko la Piana

1997

227.    La lessicografia albanese nel XVIII° secolo. Istituto Universitario Orientale. Napoli: «Albanistica Novantasette», a cura di Italo Costante Fortino. Dipartimento di Studi dell’Europa Orientale. 1997, pp. 95 - 115. Ndėr tė tjera, nė kėtė studim monografik analizohen edhe veprat leksikografike tė autorėve: 1. Franēesco Maria da Lecce (1702), f. 95; 2. Il Dizionario italiano e albanese per alfabeto della Badia Greca di Grottaferrata (1710), f. 99; Bonaventura Prucher (1752), f. 99; Giorgio Guzzetta (1756), f. 101; Nicolo Chetta (1779), f. 109-110.

1998

228.    Dr. Pal M. Parrino - dijetar i shquar arbėresh, (nė revistėn) «Lemba», viti I, nr. 1, f. 27 - 31, Ulqin, 1998. Art Club.

2000

229.    Historia e albanologjisė (1497-1997). Vėllimi i parė (1497-1853). Shtėpia botuese «Argeta –LMG», Tiranė 2000. /Vėllimi i parė: «Periudha parashkencore e studimit tė gjuhės shqipe (1497-1853)». / Nė kėtė libėr janė kėto materiale pėr arbėreshėt: Gjergj Guxeta (para 1756), f. 314; Pal Maria Parrino (1765) (f. 321); Nikollė Keta (1763, 1779, 1803) (f. 348); Engjėll Mashi (1807) (f. 546); Andrea Dara (1830) (f. 562); Mikel Skutari (1825) (f. 569); Zef Krispi (1827, 1831, 1836) (f. 561); 5) Gjon Skiroi (1834) (f. 566); Jeronim de Rada (1834-1903) (f. 571); Emanuel Bidera (1844, 1845) (f. 595); Vinēenc Dorsa (1847) (f. 596).

230.    Jeronim de Rada, «Koha ditor», Prishtinė, 2000, f. 16

231.    Studiuesi Engjėll Mashi, «Fililogji», 8, f. 66-86. Universiteti i Prishtinės. Fakulteti i Filologjisė. Prishtinė, 2000.

2001

232.    Antonio Belushi –dijetar i shquar arbėresh, (nė revistėn:) «Shqipėria etnike», Viti III, nr. 17, f. 18-23. Bernė, veror 2001

2002

233.    Mikel Skutari (1762-1830), «Gjurmime albanologjike. Seria e shkencave filologjike». 28-29. 1998-1999. Instituti Albanologjik i Prishtinės. Prishtinė, f. 23-33.

234.    Dy kongrese gjuhėsore ndėr arbėreshėt e Italisė. (nė revistėn:) «Univers», 2002, nr. 2, f. 15028. Tiranė.

235.    Marko la Piana, «Buletini shkencor». Seria e shkencave shoqėrore. Universiteti i Shkodrės «Luigj Gurakuqi». Shkodėr, 2002. Viti XXXII i botimit, nr. 52, f. 7-18.

236.    Studime arbėreshe. Monografi. 1.650 faqe dorėshkrim. Shtėpia botuese «Era», Prishtinė, 2002. E planifikuar pėr botim nė vitin 2003. Pėrmbajtja: Kushtim. Parathėnie. Kreu I: Ēėshtje tė historisė sė arbėreshėve tė Italisė. Kreu II: Ēėshtje tė etnografisė sė arbėreshėvet tė Italisė. Kreu III: Ēėshtje tė folklorit tė arbėreshėvet tė Italisė. Kreu IV: Ēėshtje tė gjuhėsisė shqiptare ndėr arbėreshėt e Italisė. Kreu V: Ēėshtje tė gjuhės sė arbėreshėvet tė Italisė. Kreu VI: Ēėshtje tė letėrsisė sė arbėreshėvet tė Italisė. Kreu VII: Publicistikė. Kreu VIII: 1) Botimet shkencore tė Prof. dr. Jup Kastratit pėr kulturėn kombėtare tė arbėreshėvet tė Italisė (1953 - 1998). 2) Shėnime bio - bibliografike pėr Autorin e monografisė.


 

[1] Mendime tė Jeronim De Radės (pėr gjuhėn shqipe), «Letrari i ri», Tiranė, 28 Shkurt 1953, V, 4 (90), 3.

[2] Ka lexuar kumtesa nė sesione shkencore, nė mbrėmje pėrkujtimore (jubilare), konferenca albanologjike, kongrese gjuhėsore, kuvende studimore, dhe ka bėrė gjurmime bibliotekare pėr tekstet e vjetra shqipe nė Romė, Napoli, Torino, Firence, Salerno, Leēe, Kalabri, etj.

[3] Anėtar i redaksisė sė revistės Lidhja (L’Unione), Kozencė (1991 - 1992); Anėtar i Kėshillit botues tė gazetes Besa, Organ i Shoqatės atdhetare kulturore Kosova, fletore e pėrjavshme, Shkodėr (1991).

[4] Punimet shkencore tė Prof. Jup Kastratit janė pėrfshirė nė pėrmbledhės dhe nė  vėllime studimesh, tė botuara nga Universiteti i Napolit, Universiteti i Kalabrisė, Universiteti i Salernos etj.

[5] Shih arkivin personal tė Profesor Jup Kastratit nė Shkodėr.

[6] Shih, Albanistica novantasette (Napoli), Quaderni del Dipartimento di Linguistica. Letteratura 2 (Universitą della Calabria), Nuovi orientamenti oggi (Lecce), Atti del Quinto Convegno Internazionale di Studi sulla lingua albanese (Salerno), Lidhja -L’Unionem, (Cosenza), Zjarri-Il fuoco, (San Demetrio Corone, Calabria) etj.

[7] Nė revistat shkencore: Studime historike, Studime filologjike, Kultura popullore(Tiranė), Buletini shkencor (Shkodėr); Nė tė pėrkohėshmen kulturore: Shqipėria e Re, nė botimin shqip dhe nė edicionet e huaja (frėngjisht, italisht, anglisht, gjermanisht, spanjisht, rusidht dhe arabisht): L’Albanie Nouvelle, La Nuova Albania, New Albanis, Neues Albanien, Albania Nueva, Novaja Albanija, Elbanije Xheditedu; Nė botime tė Akademisė sė Shkencave tė Shqipėrisė: Konferenca Kombėtare e Studimeve Etnografike (1977), dhe te botimi frėngjisht: La Conference Nationale des Etude Ethnographiques (1977), Konferenca Kombėtare e Studimeve pėr Lidhjen Shqiptare tė Prizrenit, 1878 – 1881 (I, 1979), Konferenca kombėtare pėr formimin e popullit shqiptar, tė gjuhės dhe tė kulturės sė tij” (1988) dhe te botimi frėngjisht: Problemes de la formation du people, de sa langue et de sa culture (1985), Fjalor enciklopedik shqiptar” (1985), Ēėshtje tė folklorit shqiptar, I (1982), II (1986), III(1987), IV (1089); Nė botime tė ndryshme tė Universitetit tė Kalabrisė: Quadern del Dipartimenti di Linguistica (1986); tė Institutit Universitar Oriental tė Napolit: Albanistica Novantasette (1997); tė Universitetit tė Salernos: Atti del Quinto Convegno Internazionale di Studi sulla limgua albanese, Fisciano (1994); tė Shoqėrisė Kulturore tė Leēes: Nuovi Orientamenti Oggi (1990); tė Qendrės sė Kėrkimeve Shencore «Gjergj Kastrioti» tė Kozencės: Lidhja-L’Unione, (1991, 1992); tė Qendrės Kulturore tė Shėn Mitėr Koronės: Zjarri-Fuoco, (1992); tė Universitetit tė Prishtinės: Filologji (2000); tė Art Club tė Ulqinit, revista Lemba, etj.; Nė ndonjė gazette tjetėr si: Drita (Tiranė), Rilindja (Tiranė), Universale (Tiranė), Kombi (Tiranė), Bashkimi (Tiranė), Zėri i popullit (Tiranė), Flaka e vėllazėrimit (Shkup), Dielli (Boston, Mass), Liria (Boston, Mass) etj.

[8] Shih, Jeronim de Rada (Jeta dhe veprat). Monografi, Tiranė, 1979; Ribotuar nė Prishtinė, 1980;  Autobiografia e De Radės. Tiranė, 1999;  J. De Rada, Kėngė tė Milosaut, Tiranė, 1956; Ribotuar nė Prishtinė, dy herė, me 1965 dhe me 1968; Jeronim de Rada (Jeta dhe veprat). Tiranė, 1962;  J. De Rada, Skanderbeku i pafanė. Tiranė, 1987; Ribotuar nė Prishtinė, 1988. J. De Rada, Publicistika, Letėrkėmbimi. Autobiografia, Tiranė, 1987; Ribotuar nė Prishtinė, 1988; Historia e albanologjisė (1497 - 1997). Argeta LMG, Tiranė, 2001. Pesėqind vjet studime pėr gjuhėn shqipe nga dijetarė shqiptarė dhe studiues e albanologė tė huaj. Shkodėr, 1999 etj.

[9] Studime arbėreshe. Monografi, 1999, 1.725 faqe tė daktilografuara. Veprat historiko - filologjike dhe publicistike tė Jeronim de Radės. Shkodėr. 1999. 1.850 f. tė daktilografuara. Nė tre versione: italisht, nė tė folmen e arbėreshėve (transkriptim) dhe nė pėrshtatjen e gjuhės sė sotme shqipe. Jeronim de Rada, Skanderbeku i pafanė. Tre versione: italisht,  arbėrisht (transkriptim), pėrshtatje nė gjuhėn e sotme. Me njė studim introduktiv problemor dhe me aparat shkencor. Shkodėr, 1999. 1.240 f. tė daktilografuara etj.

[10] Anėtar i Redaksisė pėr botimin e Veprave tė Jeronim de Radės; anėtar i Qendrės Kulturore pėr Kėrkime Albanologjike ndėr Arbėreshėt e Italisė (Kozencė, 1991); Qendra e Studimeve Sociale nė Lungro (Itali) i kėrkoi “Veprat” e tij shkencore pėr Bibliotekėn e kėtij institucioni kulturor (10 shkurt 1984). Universiteti pėr tė Huajt i Peruxhia – s (Itali) e ftoi tė mbante njė cikėl konferencash shkencore pėr historinė e albanologjisė (23 maj 1997). Emri i tij ishte i pranishėm edhe ndėr konferenca shkencore dhe ligjėrime e botime tė institucioneve shkencore nė Universitetin e Kalabrisė (prill 1981), Institutin Oriental tė Universitetit tė Napolit (maj 1993); Universitetin e Salernos (dhjetor 1994). Bibliotekėn  Provinciale “Nicola Bernardini” nė Lecce (18 tetor 1996) etj.

[11] Shih, veprėn nė dorėshkrim Studime arbėreshe dhe  Bibliografinė e studimeve tė Prof. dr. Jup Kastratit mbi arbėreshėt 1953-2002, tė cilėn po e botojmė nė fund tė punimit.

 

[12] Jeronim de Rada (Jeta dhe veprat). Tiranė, 1962; Jeronim de Rada (Jeta dhe veprat). Monografi, Tiranė, 1979; Ribotuar nė Prishtinė, 1980;  Autobiografia e De Radės. Tiranė, 1999.

[13] Shih dorėshkrimin, faqe 301.

[14] Shih dorėshkrimin, faqe 348.

[15] Shih dorėshkrimin, f. 462.

[16] Shih dorėshkrimin, f. 544

 

Priru /Torna