Mirė se erdhe...Benvenuto...
ARBITALIA 
Shtėpia e Arbėreshėve tė Italisė
La Casa degli Albanesi d' Italia  
 
Nezir   Myrta       /   SHPJEGIME SHQIPE
 
 
(8 tetor, 2001)
 
 
Ethymologjia e fjalės – terror ėshtė – therror.
 
     Fjala – terror e cila formoi disa kompozita gjenerale (terrori, terroristi, terroristėt, terrorizmi etj.), nuk mund tė pėrcaktohet nė kėtė mėnyrė sikurse thohet si emėrtim, sepse ėshtė pa ethymologji sipas shtruarjes sė saj fonomorfologjike, anipse kuptohet si shkallė e lartė e tragjedisė, kundėr njė njeriut, njė grupi njerėzish apo edhe kundėr njė populli.
    Fjala – terror, ethymologjinė e vet e ka nė illirishte, qė shpjegohet pėrmes shqipes sė vjetėr (illirishtes sė re), e cila vie nga folja shqipe – therr (prej folės me therrė) therrja me thikė, therrja me teh, therrja me armė tė ftofta (singia, shpata, shigjeta etj.), ku therret, shpohet viktima nė mėnyrė tė pamėshirshme, nė saje hakmarrjeje tė paskrupulltė mbi viktimėn, e qė tejkalon pėrmasat e krimit si vepėr penale, duke formuar njė tmerr e trishtim pėr tjerėt, si akt psikologjik i njeriut, aqė sa pėr tu shfryer me hakmarrje, edhe aqė mė tepėr pėr tė krijuar frikė, trishtim, ligėsi shpirtėrore dhe humbje morali luftarak pėr kundėrshtarin, si akti mė tragjik i luftės psikologjike.
   Fjala – terror, ka kuptimin – therror, si therrje, shpuarje me majethike, singie, majeshpate etj., e ai qė kryen njė akt tė tillė krimi, thirret – therrorist, pra ai qė therrė viktimėn, pasi ta ketė shtruar pėr vdekje, apo edhe ashtu tė gjallė publikisht para tjerėve, sidomos nė njerėzit e pafuqishėm, tė pafajshėm (fėmij, gra e pleq), si persona tė pafuqishėm t’i bėjnė ballė luftės sė krimit. Kėshtu, si akt psikologjik afekti, nga njė person, kalon nė disa apo shumė tjerė, si therrorizėm, shtettherror (shtetterror) dhe bėhet luftė kriminale therroriste, me kuptimin – therrorizėm.
   Fjala – therror, si therrje e viktimės apo disa viktimave, vie nga kuptimi i emrit – therrė, therra e bimės (bagreni, murrizi, kaēa etj., sikurse janė shprehjet shqipe: mė ka hy therra nė kėmbė,/ therrė nė gisht, / mos e shtie therrėn nė kėmbė tė shėndoshė – na ka hy therrė nė mes - si alegori), ku nga kuptimi i therrjes, shpuarjes me njė maje druni, apo maje tehu metalik, mori kuptimin si therrje, nė pėrcaktimin – therrja e kafshės (premja e kafshės pėr ushqim njerėzish: therrja e qingjit, deles, lopės etj.) dhe pikėrisht nga kjo formė e therrjes sė kafshės, njeriu nė afekt psikologjik egėrsie, e bėn edhe kundėr njeriut, disave apo njė grupi njerėzish apo edhe kundėr njė populli tė tėrė...si therrorizėm mbi njerėzit. Historikisht njihen shumė therrorizma kundėr njeriut e popullit, si akt final psikologjik apo si shkalla mė e lartė e luftės psikologjike, duke krijuar tmerr, panikė nė popull, humbje tė moralit luftarak mbrojtės etj. Por, nė histori, kemi edhe therrore masive, pikėrisht nė popullin e vet, kur e bėri njeriu, qė mos tė bie ai popull i gjallė nė duar tė armiqve (kur shihej humbja e ēdo shprese tė shpėtimit tė gjallė tė popullit), sikurse njihet therrorizmi skandal historik – Mesalla, gjatė kohės sė profetit Januzi, kur mė rastin e ardhjes sė ushtrisė romake, duke mos patur shpėtim  populli, therret (prehet) masovikisht njė popull i njė shtetqyteti ( qė sot njihet si therrori qė kurrė nuk duhet tė pėrsėritet nė histori – si therrori mė i neveritshėm pėr njerėzimin)! Poashtu, njihet therrori me therrje me gozhda nė duar e kėmbė nė kryq, me shpjegim tė kjartė mbi profetin Issa (Jesus) me therrje – therror, duke e gozhduar nė kryq druni, ku ai kryq e dha edhe kuptimin e kompozitės – kryqėzimi, krishti, Krishtianizmi.
 
   Fjala – therror, si kuptim i therrjes, sot thohet si fjalė pa domethėnie linguistike – terror (terrorist, terrorizėm, terrorizim), ku si akt final psikologjik i njeriut, kryhet si vepėr kriminale me mjete tė ndryshme luftarake, me zjarr (diegia e Xhordano Brunos, Nikolla Kopernikut etj., nė turrė drushė), tėvona me armė biologjike, helmime nė masė etj., nė vend tė therrjes, therrorit, therorizimit. Pra, fjala – terror, ėshtė fjala – therror.    
 
   Ethymologjia e emrit – profet. – Ethymologjinė e vet fjala – profet e ka nė illirishten (shqipen e vjetėr), qė pėrbėhet nga pjesėt fonomorfologjike – pro + fe + t  = profet, ku pjesa e parė e kompozitės – pro (pėr), ėshtė parafjalė shqipe, kurse pjesa e dytė – fe (fee), ėshtė krejtėsisht emri shqip pėr religjionin – fe, feja, fetė, si besime tė njeriut nė mbifuqinė natyrore dhe pjesa e tretė e kompozitės – profe(t), ky tingull – t, ėshtė sufiksi i cili pėrcakton emėrtimin – profet. Ky emėrtim – profe,  formoi edhe shumė kompozita tjera i.e. e PIE, sikurse janė: profeti, profetizim-i-e-et, profetizmė-a-at, profetik-e, profetikėt – poashtu edhe kompozitat tjera tė sotme: profesion, profesioni, profesional-e-et, profesor-i-e-et-ėt, profesionalizėm, profesionalizmi, profesionalizmat, profesionalizimi, profesionalizim-e-et, profesionalisht etj. Ku tė gjitha lidhen me rrėnjen – profe (profeu) si formė e besimit tė njeriut nė njeriun profesional, qė ka kryer, ushtruar njė profesion, kulturor, artistik, shkencor, politik apo fetar – si njeri profesionist ( i ushtruar, i pjekur, i arsimuar, i ngritur inteligjencisht), pėr njė lami kulturore e shkencore, artistike, letrare etj.
  
  Pra, kuptimi i emrit – profet, ėshtė njeriu qė formoi njė Fe, si I Pari i njė Feje (Fesė), apo qė luftoi pėr formimin e njė feje tė re, qė nuk ishte nė njohurinė e njerėzimit deri atėbotė, si I Pari i Fesė – profeti, ashtu sikurse njihen profetėt e ndryshėm tė feve.
 
   Fjala shqipe-illirishte – profe, me artikullimet fonetike tė ndryshueshme tė fillesės – pre (pėr, pro, pre), pėrmes emrit krejt shqip – fe (feja), formoi edhe kompozita tjera, si pėrkufizim i pėrsosshmėrisė sė njeriut, si njeri i zgjedhur nga populli pėr ushtrim tė njė detyre politiko-shoqėrore udhėheqėse, me emrit – prefekt-i, prefektėt, Prefektura (bashkia komunale - komuna), ashtu sikurse ishte profeti pėr njė fe, ishte edhe prefekti pėr njė bashki prefekture (komunale).
 
   Fjala shqipe illirishte e lashtė – fe, (feja), formoi shumė kompozita i.e. dhe PIE, sidomos emrin e lashtė tė emėrtimt tė popullit – feniks (fenikasit), qė ėshtė krejtėsisht, kuptimi linguistik i popullit fetar, si popull i lidhur me fe (fenė) – fe + n + i + ks, ku emrin shqip – fe, e fojmojnė si kompozitė, pėrcaktuesi tingullor – n, nė trajtėn e pashquar tė emrit; tingulli sufiksal – i, pėrcakton trajtėn e shquar tė emrit – feni dhe sufiksalet – ks, janė prapashtesė amorfe e artikullimit artistik tė emrit – feniks-i.
 
  Fjala shqipe – fe (fee), formoi edhe disa kompozita shqipe dhe i.e. e gjenerale tė sotme, sikurse janė, nė shqipen emėrtimi – fejesė, fejesa, fejesat (lidhja zakonore juridike e dy tė rinjve si shkallė e parė para martesės), ku kjo formė lidhjeje fejese, lidhet linguistikisht me emrin – fe, si kuptim i besimit tė njeriut nė njeriun (mashkull-femėr), si forcim i lidhjes paramartesore, si formė betimi publik i lidhjes sė dy njerėzve pėr tė krijuar familjen.
 
   Kurse, nė Linguistikėn Gjenerale, fjala – fe, illirishte, formoi kompozita tė ndryshme politike sikurse janė: federatė, federata, federativ-e, federalist, federalizėm, federializim etj., tė cilat lidhen me kuptimin e besimit tė popullit nė njė njėsi politike, ushtarake tė pushtetit shtetėror, qė ushtrohet mbi popullin e shtetin, si pushtet, qė ushtrohet mbi shtetin e popullin nė planin politik dhe ushtarak. 
 
  Fjala – fe, formoi edhe antroponome shqipe sikurse janė: Fetah, me kuptimin asnjanės – as as, sikurse janė shprehjet shqipe: mbete fetah, /  ka mbetė fetah (as me ne, as me ata), / Fetije, Fehmi, Fehim, Fetė-a, Fetajt etj., ku shpjegimi i kėtyre emrave ėshtė nė illirishten e lashtė (paraarabishte), nga Thotishtja fenikase, sikurse edhe janė emėrtimet e lashte shqipe: ferk-u (ferku i dritės), agu, filli i ditės – ferkėm (gjurmė), ferkemi (gjurma), ferkėmėt (gjurmat), si formė tė besuarit tė njeriut nė atė qė ka parakaluar rrugės, baltės, borės etj.
Fjala shqipe-illirishte – fe, formoi edhe kompozitat nė vijim, sikurse janė: Fe (simboli kimik pėr hekurin), ferr (dėnimi pas vdekjes), febrifugė, febrike (kundėr etheve), qė nuk ėshtė fjalė latine (lat. Febris=vė nė ikje, dėbon), - poashtu fjala - fedeizėm (fedeizmi) – qė gabimisht shpjegohet nga fjala latine – fides (lat. Fides=besim), kur kjo ėshtė fjalė shqipe – fe=besim. Gjithashtu, fjala shqipe – fe, formoi kompozitat tjera: fejton, femėn, feminist, fener-i, fenol-i, femorocellė-a, feldspat, feldmarshall, fenomen-i, fenomenal-e, fenologji-a, fenomonalist-i, fellah ( i dalun feje), dafeja, authodafeja, fenomenologji-a, ferexhe (mbulesė femrash fetare), fermanli, ferment-i, fermė-a, fermer, fermium, fes, festė, festa, festiv-e, manifest-i, festival-i-e-et, fetish, fetishizėm, fetishizmi, fetishozohet, fetishozoj, feud, feudal, feudalizėm, feudalizmi, feudalo-borgjez, Febe (sateliti i nėntė i Saturnit, i zbuluar mė 1898, nga Pikeringu) etj. Tė gjitha kėto kompozita gjenerale janė tė formuara nga rrėnja e emrit shqip-illirisht – fe (fee, me zanoren e theksuar - e), tė cilat lidhen me njė formė besimi tė njeriut nė logjikėn e tij projekturale, lidhur me njė formė fenomeni historik, kulturologjik, ideor, historiografik, politiko-shoqėror, ushtarak, linguistik, letraro-artistik, shkencor etj.
 
   Ethymologjia e emrit – tragjedia. -  Fjala – tragjedia, e cila derisot ėshtė kuptuar me ethymologji nga greqishtja e lashtė (greq. Tragos=sjap, cjapi dhe logos=fjalė, nga kompozita – tragjediolog-u), ku na del kuptimi qesharak i shprehjes – fjala mbi cjapin, nuk ėshtė pėrcaktim linguistik i duhur, mbase, kompozita – tragedia, e ka fillesėn illirishte-shqipe tė vjetėr, shumė tė njohur – trag, tragu, si formė hulumtimi tė njė ndodhie, a ngjarje tragjike, vepre penale juridike etj., qė ėshtė kuptimi i njohjes sė burimit tė ngjarjes sė dhėmbshme (tragjike), si kuptim i gjurmimit tė tragut tė tragedisė (tragjedisė). Fjala shqipe – trag-u, si gjurmim i ngjarjes tronditėse njerėzore, ėshtė tragu i ngjarjes, nė kuptimin ndjekja e tragut tė ngjarjes tragjike, tragu i rrjedhės dramatike tė njė ngjarjeje historiko-shoqėrore, letraro-artistike etj., me kuptimin me i ra nė trag (gjurmė), ngjarjes trishtuese, nė rrjedhėn ideo-artistike, letraro-shkencore dramatike, gjatė zhvillimit tė saj, nė theatėr, nga fuqia shprehėse e dramaturgut (tragjediografit), ku me aqė mjeshtėri artistike e shkencore e paraqet atė ngjarje trishtuese nė skenė! Edhepse, jeta e veprės dramatike ėshtė theatri (skena theatrale), kjo nuk ėshtė faza e fundit e rrjedhės sė ngjarjes, por njė vazhdimėsi e tragut tė rrjedhės sė ngjsarjes trishtuese, tė paraqitur nė mėnyrė fenomenale nga authori – dhe njohja e tragut tragjik tė ndodhive tė njeriut e shoqėrisė, nga brezat e ardhshėm, qė mos tė pėrsėriten mėtutje...
   Vet fjala illirishte – trag (tragu i cjapit, si kafshė e shpejtė, pėr tu gjetur shkrepave e nė natyrė, formoi edhe fjalėn greke – tragos=cjap-i. Kėshtuqė, kompozita – tragedia (tragjedia), nuk ka fare tė bėjė linguistikisht as logjikisht me fjalėn – cjap-i, por me tragun tragjik tė tragjedisė, njohjen e gjurmėve tė ngjarjes rrėnqethėse trishtuese.
   Fjala shqipe – trag, si kuptim – gjurmė, gjurmim i diēkafes, hulumtim ndodhie a ngjarjeje tragjike tė njeriut, ėshtė njė formė ndjekjeje, (ndjeke tragun e ngjarjes), duke e pasqzruar nė vargje e prozė, apo edhe me mimikė (gjeste – Elektra), nga poeti, krijuesi i veprės artistike, duke na lėnė njė trag ndodhie trishtuese nė ballė tė njerėzimit nėpėr kohėra, si fuqi krijuese shprehėse e dramaturgut.
   Fjala shqipe – trag – ėshtė kuptimi refleksiv psokologjik i gjallesės, kur i bie nė trag, gjurmė diēkafes qė e ndjekė, qė e kemi nė shumė shprehje shqie tė vjetra: ah, i ke ra nė trag, / po e ndjekė nė trag, / ndjeke pėr tragu, se e merr vesh punėn, / ndjekja tragun punės, / qetash i ka ra nė trag, / jo, se ia ka hupė tragun, / nuk mundet me e gjetė pa trag, / po i rave n’trag, / ec e bjeri n’trag, / bjeri n’trag n’mujsh etj.
   Nė kuptimin theatral tė ndjekjes sė tragjedisė nė skenė, shihet vet tragu i ngjarjes pėrmes lojės sė aktorėve, si mjeshtėri artistike e authorit, qė e ka fshehur me figura stilistike vet kompozicionin e ngjarjes, pėr tė mos u hetuar direkt nga regjimi i kohės, ku shprehen dobėsi pushtetare e shoqėrore hermetikisht, deri nė aktin e kulminacionit tė tragjedisė, si njė ngjarje tragjike trishtuese, rrėnqethėse. Tragu tragjik pėrciellet me vėmendje tė madhe nga shikuesi (lexuesi), i cili mėson pėr vlerėn letraro-artistike, historiko-shoqėrore, ideo-politike tė veprės tragjike.
   Tragu i aktit tė veprimit tė njeriut tė zhgėnjyer (nė afekt psikologjik), pėr tė bėrė njė akt heroik, apo kriminal, - akt shpėtimi, apo hakmarrjeje, - akt human, apo hipokrit – ėshtė i fshehur nėn petkun artistik tė fjalės dhe pamjes figurative tė aktorit dhe ai akti i aktorit, si pėrsonifikim i pėrgjithėsuar, bie si trag tragjik nė rrjedhėn e pėrsėritjes sė ngjarjes si veti pozitive apo negative e njeriut tė kohės.
   Tragu tragjik i mgjarjes trishtuese mbetet tragim, gjurmin, hulumtim pėr brezat e gjeneratat e ardhshme, si dhe tė historisė nė pėrgjithėsi, si histori e pėrsėritur.
   Fjala – trag, nė shqipen ėshtė kuptimi – me i ra nė fije punės, rrjedhės sė ngjarjes, me ia gjetė fijen (tragun) fshehtėsisė sė ngjarjes, me i ra nė trag, gjurmė.
 
   Tragu ėshtė gjurma, shėnja e kėmbės (dorės), nė formė gati tė padukshme dhe tė paspjegueshme tė gjurmimit tė njė ngjarjeje tragjike.
 
 
   Ethymologjia e fjalės – traditė (tradita). – Fjala – traditė (tradition), si veti suplementare e kulturės sė njė popullit, drejtuar mbi tė drejtėn zakonore-juridike tė kombit, ethymologjinė e vet e ka nė shprehjen shqipe – t’+ rodit, tė rodit, tė sojit tė njeriut, ajo veti, shprehi, gjest, zakon qė njė popull e ka me shėnjė historike, historiografike, filozofike, gjenetike, gjenealogjike etj.
   Kompozita – Traditė, formohet nga nyja e parme shqipe – tė (t’) dhe fjalės shqipe – rod, rodi, soji – rodit – me shpjegimin shqip – tė rodit – t’rodit = trodit(ė), troditė, trodita = tradita (tradition), ku kemi vetėm dallimin e zanores illirishte – o=a, qė e formon kompozitėn i.e. e PIE dhe Gjenerale – tradicion, tradition, traditional etj., e cila formoi kompozitat tjera: traditė, tradicion, tradicional-e, me traditė, tradita etj.
   Fjala shqipe-illirishte – rod-i, e cila formoi nė shllavishtet emėrtimin pėr fjalėn – popull (narod) dhe njohjen tradicionale tė vetive e zakoneve tė njeriut,  tė kombeve (popujve), sipas fonetikės historike – diftongu – ro, ėshtėsi kuptim – rrojtje, jetė, gjallim, ku formoi disa kompozita i.e., pėrmes nyjes sė parme shqipe tė lashtė – t’ (tė), si dhe me ndryshimin e tingullit fundor – d=p, formoi fjalėn – trop (trup), si dhe fjalėn – trojė, troje, ku nga fillesa i.e., - an (an+trop), u formua emėrtimi shkencor pėr njeriun – antrop dhe sipas greqishtes me sufiksin e saj – os, rrodhi edhe fjala greke – antropos=njeriu, me kuptimin shqip – ai i trollit, tropi, trupi nė troll, njeriu nė troll dhe jo mė ai i malit (si egėrsirė), animal – ani+mal, si ani i malit, gjallesa zoologjike e anit tė malit, qė lindet, jeton dhe vdes nė mal – i malit – animali. Ku kjo fjalė shqipe e lashtė – mal, mali, formoi shumė kompozita i.e., si: animal-e, anomal, anomalia, anomalitė etj.
   Pra, shprehja shqipe me kuptimin – t’rodit (tė rodit), formoi kompozitėn – troditė-traditė – tradition, tradicionale, si formė tradicionale e kulturės sė njeriut.
  
 
   Ethymologjia e fjalės – autoktonia. -  Kompozita – autoktonia, si kuptim i qėndrueshmėrisė gjenetike e gjenealogjike tė njeriut e popullit vendas nė njė territor tė pėrhershėm gjenealogjik – ėshtė njė formė e shprehjes shqipe tė vjetėr – u^*(n)-To^k(ė)-to^n(ė), u^ + to^k + to^n,  e cila shpjegohet pėrmes vetorit tė lashtė tė shqipes (illirishtes sė re) unė, me vetėm njė tingull hundor nazal tė zanores – U^ (Unė), emrit shqip – tok(ė), toka dhe pronorit tė shqipes – ton(ė), tonė, tonat – qė kuptohet shprehja shqipe e sotme – unė n’tokė tonė, si njeriu nė tokėn e vet dembabadem (Adem baba Adem, sipas logjikės gjenealogjike pėr tė Parin e Njeriut), si njeri i gjithmonshėm, i pėrhershėm nė atė tokė, vend, si vendas i gjithmonshėm historikisht.
Vetori i shqipes, si trajtė e shkurtė e pėremrit – u^ (hundore), ėshtė njė nga format mė tė lashta linguistike, qė lidhet me gjuhėn e parė tė njeriut – pellgasishten (kuniformin), tė cilin e kemi nė shumė shprehje shqipe: u^ jam k’tu zoshpie, / u^ jam k’tu dembabadem, / t’kam tho^  u^  moti ty, / u^ ta gjo^j(ė) ēaren, / u^ ia dij atij hujin, / u^ jom n’tokė tonė  etj. Ku kjo trajtė e shkurtė pėremrore flitet edhe sot nga shqipja e folur e popullit shqiptar.
  Ndėrsa, si formim i kompozitės i.e. e gjenerale – autokton-i-a, pėrbėhet nga fillesa – a, i.e., ashtu sikur pėr shumė kompozita tjera tė ngjashme me fillesė tė njejtė – trajtės sė shkurtė tė vetorit tė shqipes sė vjetėr – u^ (hundore) – emrit shqip – tok (tokė, toka) dhe pronorit tė shqipes – ton (tonė, tonat, tonėt – n’tokė tonė, si kuptim i tragjigimisė sė njeriut si vendas i gjithmonshėm nė tokė tė tij.
   Kompozita – autokton, me sufiksin – i (autoktoni), nė trajtėn e pashquar tė emrit dhe me sufiksin – a (autoktonia), nė tajtėn e shquar tė emrt - formoi disa forma linguistike i.e., sikurse janė: autoktone, autoktonizmi, autoktonizimi, autoktonik, autoktonike etj... 

 Priru /Torna