Psè De Rada për Arberinë është intelektuali më i mirë ? Si mund marrmi shembull sot nga mësimet dhe nga puna intelektuale e Jeronimit rreth jetës dhe gjuhës arbëreshe?

Poeti i Madh, shërbei  gjithëmone  të ndodhnei një gjuhë letrare e marr nga theksi i popullit, nga këngat e popullit dhe nga zëmra e tradhites. Dihet se me poetin nga Maqi kultura dhe letërsia arbëreshe dhe shqipe, për të parën herë, u haptin, ectin për Evropin, bashkëbiseduanë me kultura të ndrysme, me kultura çë kishin një tradhitë të shkruar nga shumë mot. 

Për pjesë De Radës jeta arbëreshe dhe shqipe qenë studhjuar nga intelektualet gjermanisht çë u interesuanë shumë për rrënja të dhe lidhjetë çë gjuha jonë e moçëm ka me gjithë tjerat gjuhë indoevropiane. Jeronimi bashkëponui me Gustav Meyer dhe me tjerët gjuhëtarë çë ruajtinë arbërishtin si një  pjesë shumë e vjetër të rrëmbës gjuhësore indoevropiane.

De Rada ture mbjodhur vjershet dhe kengat çë këndojinë e rrëfiejinë pjeqtë, ngrejiti arvurin e gjuhës arbëreshe vërteta lart.  Ture shërbyer me ata  gjuhëtarë ai dha një kontribut i rëndësishëm gjithë kultures shqipe sepsé ture mbajtur kontakte me ata, pat mundësinë të fëjisnei për tradhita, probleme dhe aspekte të ndryshme të Arbërisë dhe të Shqipërisë. 

Kur shkruaiti të parën herë arberishtin, nisi një moviment shumë i rëndësishëm per jetën shqiptare pse  i dha fuqi sentimentit kombëtar. Qe i pari intelektual çë ruaiti bashkimin e Shqipërisë si një faktor zhvillimi i madh. Ai me transkriptimin e gjuhes, do të shtinej rrënjitë për një bashkim kulturore dhe politik.

Ture ruajtur gjuhën, De Rada zu e mësoj arbërishtin në Shën Mitër dhe shkruajti libra ku foli për të parën herë të sistemit gramatikore me mendimin  të bënei një gjuhë standard. Kongreset çë mbajti në Korilano në vitin 1895 dhe në Ungër në vitin 1897 qenë, aso moti, momente ku u fol për problemet e gjuhës dhe zhvillimin i saj. 

Në transkriptimin i gjuhës De Rada pat edhe shumë problema. Problemi më i madh për Jeronimin dhe për gjithë tjerët intelektuale arbëreshë të Rilindjes qe mungesa e një alfabeti standard çë mund rapresentonei  gjithë repertorin fonologjik e gjuhës arbëreshe. De Rada kështu realixoi një alfabet personal të shkruanei  veprat e tij.

Alfabeti grek ndihi De Radën të rapresentonei tingullin e disa fonema çë në sistemit  italian  s’kishin një grafem. Jem’ e fjasmi per fonemat si [dh] [z] [x] [c] [ë] [th] [k] [h] [sh] [gl] çë mund rapresentohëshinë  vet me grafema greke: L - l   gl;    z  z;     c  h;     J th;     d dh;    g / u  ë   etc…

Por si bëri Poeti i Madh të qellnei gjuhën dhe letërsinë shqipe ndë  jetë  intelektuale evropiane?

Prana çë kish studhjuar aspektet e tradhitës gojore së arbrishtit, Jeronimit u ndodh me një problem i madh për m’e zgjidhur.  Si mund shkruheshinë vargjet arbrisht me metriken klasike ?  Ai  s’pat mundësinë të vej prapa metodologjisë dhe metrikës klasike. Vjershet, e veta formë  letrare-popullore çë Arbëria kish, qenë modellet më të shquar per Jeronimin. Dhe vjershet s’hipjinë mundësinë poetit të venei prapa metrikës klasike. Me thjeshtësin e vjershevet ai ndodhi fuqin e madhe të  shkruanei  një poezi origjinal çë e marr nga zëri i popullit, qe e nusturjuar, e bëgatur nga zëmra poetike e tij. Nga thjeshtësia e gjuhës poeti nga Maqi shkruajti vepra të shqëlqyer çë qenë djiovasur dhe studjuar nga shkrimtarët romantike evropianë dhe shqiptarë. Nga vjershet dualltin vargjet e De Radës. Ture mbjodhur vjershet  çë  këndoinë pjeqtë, ai shkruajti vepra me një gjuhë esencial, e harmonishëm, e drejtpërdrejtë dhe shumë herë fragmentarie.

Ai neve, na la një trashëgim shumë i madh per këtë ne sot kem marrmi shembull nga ai dhe kem shkruami gjuhën arbëreshë ashtù si na mësoj De Rada.  Kem të marrmi një metodologji çë ruan  thjeshtësin e gjuhës arbëreshe si një faktor i veçant  ndër gjithë sektoret e komunikimit..  Në mësimit e gjuhës ndër shkollët  kem marrmi shembull edhe nga metologjitë  e rea çë janë të përduar nga gjuhat e huaj si anglishtja, italishtja e tjerët. Ndomos se arbërishtja është gjuha mëmëtare. Keshtù jeta arbëreshe mund konkurronjë  me tjerat kultura tek prodhime dhe botime. Ture vatur prapa një metodologji e mbajtur nga një gjuhë çë ka një tradhitë gojore e  rëndësishëm  me shumë fjalë të vjetra dhe ture ruajtur elementet të ri e gjuhës shqipe, ne mund fjasmi dhe shkruami një gjuhë moderne çë rappresenton situaten kulturore, politike dhe ekonomike e Arbërisë dhe Shqipërisë si komunitet çë bejinë pjesë jetës evropiane.

Ture ecur tek rruga e tradhitesë dhe evolvimit,  kem ruami gjuhën tonë e vjeter por e re, dhe kem e përdormi tek letërsia e re, tek gjithë sektorat e informimit si gazetarja, radio, televiziona, tek sektori shumë i rëndësishëm i prodhimevet informatike dhe dixhitale sepsé vet kështu mund pundarmi varfërimin e gjuhës dhe vet kështu mund japmi vegla të mira si ata çë japëjnë tjerat kultura për mbrojtjen e kulturës dhe  gjuhës tonë. 

Nicola  Bavasso

(artikull i botuar tek revista « Katundi Ynë » n. 112 – 2003/3)