ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Këtu e tridhjetë vjet të shkuara, në pranverë të vitit 1973, kur shkova për të parën herë në ngulimet arbëreshe të Kalabrisë për kërkime gjuhësore, miku dhe kolegu im Jorgo Bulo, i cili, në kushtet tepër gratçore të vajtjeve në vise të diasporës sonë historike, ende nuk kishte pasur rast të shkonte në “Mekën Deradiane”, m’u lut të interesohesha se mos gjendej ende ndonjë dëshmi gojore për De Radën, se mos rronte ende ndonjë nga ish-nxënësit e tij. Më datën 6 maj 1973, pasi kishim bërë disa hetime paraprake rreth së folmes së Shën-Mitrit, bashkë më Miço Samarën shkuam në vendlindjen e poetit, në Maq (Macchia Albanese), një katund i vogël e gati ngjitur me Shën-Mitrin.Vizita e parë, sipas traditës në atë vis bëhet në shtëpinë e De Radës. Asohere dhomat e shtëpisë së madhe të poetit, mbesa e tij, zonja Nikolina de Rada, i kishte kthyer në kopësht fëmijësh dhe aty dy zonjushe të reja arbëreshe u mësonin ngapak arbërisht të vegjëlve, duke mbajtur gjallë traditën arsimore të mësuesit të nderuar Jeronim de Radës.

Zonja Nikolina de Rada na tregoi shumëçka për dorëshkrimet dhe librat që kishte lënë poeti, duke u qarë se, në vitet e këqija të fashizmit, shumë prej tyre ishin grabitur e shitur nëpër arkiva të huaja, deri në Danimarkë. Pak gjëra që kishin mbetur i ruante i ati i saj, nipi i poetit, që edhe ai quhej Girolamo de Rada, në katundin Strigari (San Cosmo Albanese). Pasdreken e asaj dite do të shkonim për një vizitë edhe tek zoti Girolamo de Rada (i Riu), i cili ishte në moshë të thyer dhe, për më tepër, fatkeqësisht, ato ditë ishte rrëzuar nga shtrati dhe kishte pësuar një frakturë të rëndë, prandaj nuk mund të ngrihej dhe mezi arriti të na fliste. Megjithatë, edhe në atë gjendje, u gëzua e na falenderoi për vizitën dhe na tregoi se kishte në sëndyqin e tij edhe “Parimet e estetikës” të De Radës, vepër që dihej se ekzistonte, por deri atëherë nuk dihej se ku gjendej.”Jue buthtonj, ma nëng jue jap”-na tha ai dhe urdhëroi të bijën, që ta merrte në sëndyq e të na e tregonte .

Të nesërmen, ndërsa bënim anketimet tona dialektologjike po në Maq, miku Salvator Kjodi që na shoqëronte, pas disa orësh që ndodheshim në katund, na njoftoi se kishte gjetur një ish-nxënës të De Radës, i cili mbante mend shumë gjëra dhe donte të fliste me ne. Shkuam në bar-bufenë e vogël në qendër të Maqit dhe aty, bashkë me disa pleq të tjerë, gjetëm zotin Alfonzo Makri, 81-vjeçar, një arbëresh tipik, faqekuq e kurreshtar, por edhe mjaft i rrënuar nga shëndeti . Nisa ta pyesja me qejf dhe me dëshirë që të fiksoja ndonjë kujtim për mësuesin e tij, porse ai, i mjeri, ca nga mosha e thyer e ca nga ndonjë “qelq verë” që kishte rrëkëllyer sa fillonte të fliste për tatëmadhin (kështu e quanin De Radën maqiotët për nderim) mallëngjehej e zinte të qante me dënesë. Për këtë shkak, me gjithë ngulmimin tim dhe të mikut arbëresh që më shoqëronte, munda t’i shkulja vetëm disa gjysma frazash:
“Kur rronej, ndljezot tatëmadhi këtu vinej e i hipnej gajdhurit (dhe më tregonte me gisht gurin para partares së shtëpisë së poetit). I hipnej gajdhurit e venej Shën-Mitër,ndë kullexh” .
Shënimet e mia në në bllokun e ekspeditës së Maqit janë të shkëputura. Mezi kam nxjerrë edhe disa thënie e vlerësime të tjera të plakut për mjeshtrin e tij të dashur:
“Tatëmadhi kish di ganjunj (djem): Xefin (=Giuseppe de Rada) dhe Rodrigun (=Rodrigo de Rada). Xefi ish i jati i Xhirollamo de Radhës, çë rri Strigar. Mun ven e gjëni e aj ju buthton livrat e shërbiset çë i vjoi ka ai” .

Zoti Makri jo vetëm e kishte njohur dhe e kujtonte me adhurim De Radën, por edhe e kishte dashur aq shumë dhe e vlerësonte atë si njeri me zemër të madhe e si burrë që “rronej për gjakun tënë të shprishur” dhe për të nuk kurseu as gjënë as dijen e tij. “Tatëmadhi ngë ljireu rikexe (= nuk la pasuri), ljëreu vet l’onore (nder) e di sunduqe me manuskriti” (dorëshkrime).
Shënimet e Alfonzo Makriut mbyllen me vlerësimin e thjeshtë, por edhe madhështor për poetin e Maqit :”Tatëmadhi ish i mer i mer, i nëmuri, e na dej mir gjithve më se një jat.” Sa mbërrinte në këtë pjesë të tregimit plaku shkrehej në vaj e nuk mund ta pyesnim më tej.

Pas kaq vjetësh, teksa po rrekesha të gjej fillin e kësaj kumtese modeste, vajta në ish-zyrën time në Institutin e Gjuhësisë ku ruhen të gjitha materialet e ekspeditave tona dhe shfletova bllokun e anketimeve, freskova kujtimet e mësipërme, po edhe i rilexova të gjitha shënimet që kam mbajtur asohere për të folmen e Maqit. Rilexova edhe materialet e ekspeditave të mëvonshme në Maq e sidomos anketimin e bërë për “Atlasin dialektologjik të gjuhës shqipe” në vitin 1981 bashkë me prof. Jorgji Gjinarin. Natyrisht, ndonëse nuk jam letrar e letërsinë arbëreshe e kam ndjekur më fort për shkak të gjuhës e të dialektit arëbersh, shfletova edhe veprat e poetit të madh, gjithmonë me mëtimin e një përqasjeje të së folmes së vendlindjes së tij me gjuhën e veprave që ai shkroi.

Sigurisht na u desh edhe të rishikonim gjithë ç’është shkruar deri më sot për gjuhën dhe pikëpamjen e de Radës rreth krijimit të një gjuhe letrare shqipe.Shumëçka është thënë e shqyrtuar nga ata që janë marrë me këtë çështje. Diçka kemi shkruar edhe ne në librin “Shpirti i Arbërit rron”(1984) e në trajtesa të tjera. Vështirë që të themi ndonjë gjë që të mos jetë thënë e, aq më tepër, krejt të re. Megjithatë, le të na lejohet që, në njëqindvjetorin e vdekjes së Poetit, të sjellim ndonjë ndihmesë sado të vogël e që shkon në kahen e pohimit të një fakti me rëndësi madhore: De Rada qe i lidhur me mish e me shpirt me dy hallka themelore të shqiptarisë: me gjuhën shqipe, të ruajtur mrekullisht e për aq shumë shekuj pas mërgimit nga mëmëdheu, si dhe me Arbërin e krenarinë se arbëreshët i përkasin atij etnikumi, dikur shumë të lëvduar e të përmendur për trimëri e punë të mëdha për të mbrojur atme e nder. Mjafton të kujtojmë se, i nisur pikërisht prej kësaj baze të fuqishme, De Rada, sa me veprat poetike që shkroi e botoi, aq edhe me të përkohshmen “Fjamuri i Arbërit” e me gjithë veprimtarinë e tij si personalitet poliedrik që qe, deshi t’i paraqiste botës kombin shqiptar plot virtyte dhe gjuhën e tij të lashtë, duke mëtuar të zgjonte kështu shqiptarët e arbëreshët kudo që gjendeshin për t’iu vënë me përkushtim punës për lëvrimin e gjuhës dhe lirinë e atdheut. Edhe sot, pas njëqind vjetësh, ndërsa shumëçka është ndërruar e tjetërsuar dhe bota ka marrë tjetër pamje e të tjera kahe zhvillimi, Tatëmadhi i arbëreshëve, me veprat e jetën e tij, na kujton se ato dy hallka të mëdha, gjuha dhe kombi shqiptar, për të cilat ai rrojti dhe luftoi derisa u tret e vdiq me një cironkë në xhep, kanë përparuar e janë zhvilluar, porse ato përsëri, edhe sot e gjithë ditën, mbeten ende të kërcënuara.Me mundim e largpamësi kemi krijuar një gjuhë letrare shqipe të njëjtë e të përbashkët për të gjithë shqiptarët e arbëreshët dhe kjo, qoftë edhe pse tashmë mbi një tjetër bazë e jo duke u mbështetur në të folmet arbëreshe siç e pandehte De Rada , përbën një fitore shumë të madhe për shqiptarët e shqiptarinë, së cilës, me siguri, ai po të ishte gjallë do t’i gëzohej fort, porse e kemi ende më se gjysmën e kombit të ndarë me kufij shtetesh e me rrezikun që, po të mos tregohemi të mençur, edhe këtë shans të fundit ka rrezik ta bjerrim, gjë që nuk do të na e falte De Rada po të ishte gjallë. Nuk do të na e falte, jo, sepse, edhe kur nuk ishte askund në faqe të Evropës një shtet shqiptar e nëpër kancelari të Evropës një Bismark tallej me atmen tonë duke e quajtur Shqipërinë “një shprehje gjeografike”, Tatëmadhi i Arbërit merrte pjesë në tubime ndërkombëtare dhe nënshkruante si përfaqësues i saj. Në Konferencën Ndërkombëtare kushtuar 300-vjetorit të Kristofor Kolombit, bashkë me Petro Niranin, një shqiptar nga Çamëria, për të mos lënë pa fiksuar praninë e kombit tonë, si bir i denjë i diasporës arbëreshe që ishte, ka marrë pjesë dhe ka nënshkruar si shqiptar.

Me dashurinë e tij për gjuhën dhe për Arbërin, De Rada, plot njëqind vjet pasi u nda së gjallësh, na pyet: a thua kemi mbetur ende të tillë: shqiptarë.A thua i duam aq sa duhet gjuhën dhe Arbërin tonë?
2.Përkujtimi me nderim e madhështi i figurës së Jeronim de Radës në njëqindvjetorin e vdekjes së tij, është edhe një rast i mirë për të shprehur vlerësimin e lartë për vëllezërit tanë të përtej detit, arbëreshët e Italisë, një diasporë me të vërtetë e pamposhtur dhe që, ndonëse e ndarë e larg trojeve të të parëve, e kanë ndjerë veten kurdoherë pranë e të pandarë nga fatet historike të Shqipërisë e të shqiptarëve.Bijtë më të shquar të ngulimeve arbëreshe, mbi kujtimet dhe tharmin etnik që u kishin mëkuar prindët, e rikrijuan atdheun, e ribënë e Arbërin në mërgim dhe, së andejmi, në kushtet e një vendi të lirë e me hapësira më të mëdha shprehëse e demokratike si Italia, u përpoqën për t’i dalë zot e për t’i shërbyer çlirimit kombëtar të shqiptarëve. Arbëreshët e Italisë, të frymëzuar nga idetë e reja të lirisë, të çlirimit kombëtar, me dashurinë e tyre të madhe për gjuhën shqipe e të vetëdijshëm për individualitetin e tyre etnik, punuan me zjarr për të mirën e atdheut të tyre të lashtë, Shqipërisë. Puna, përpjekjet dhe veprimtaritë e De Radës dhe të poetëve, studiuesve e veprimtarëve të tjerë arbëreshë bashkëkohës e ithtarë të tij, si dhe më vonë, kanë qenë të lidhura ngushtë me përpjekjet që bëheshin asokohe në Shqipëri e në vatrat atdhetare jashtë saj për pavarësinë kombëtare. Kemi thenë edhe herë të tjera, u tha edhe sot nga kumtues të tjerë, por le ta shprehim edhe një herë. Në radhë të parë, për veprimtarinë patriotike e kulturore, për dashurinë për gjuhën shqipe e punën në të mirë të studimit e mësimit të saj në shkollat arbëreshe, si dhe për veprat letrare madhore që shkroi, kurora më e bukur e nderimit i takon pikërisht Jeronim de Radës.Me veprën e tij “Këngët e Milosaos”, që botoi më 1836, dhe me veprat e tjera e me punën e palodhur që zhvilloi në shërbim të çështjes kombëtare shqiptare, De Rada u bë figura më e madhe e arbëreshëve të Italisë që zotëroi gjatë gjithë shekullit XIX. Krahas De Radës e nën shembullin e tij në shpërndarjen arbëreshe të Italisë, së pari në Kalabri, pastaj edhe në Sicili e më gjerë, përveçse për lëvrimin e gjuhës e lulëzimin e letërsisë arbëreshe, shkrimarët, veprimtarët kulturorë dhe klerikët arbëreshë punuan me të gjitha forcat e mjetet që kishin edhe për popullarizimin e çështjes kombëtare shqiptare në opinionin publik të Evropës Perëndimore. Ata synonin dhe luftonin për të krijuar një lëvizje kombëtare arbëreshe në ndihmë të Shqipërisë . Në qendra të ndryshme të ngulimeve arbëreshe të Italisë u krijuan shoqëri, u shtypën shumë libra e gazeta, u dërguan memorandume për Fuqitë e Mëdha në mbështetje të të drejtave të popullit shqiptar, u bënë kongrese të rendësishme gjuhësore. Në të gjitha këto veprimtari e për një kohë shumë të gjatë ka shquar si një yll i ndritur Tatëmadhi i arëbereshëve, Jeronim De Rada.
Në mënyrë të vaçantë, në kumtesën tone modeste, duam t’u mëshojmë këtyre treguesve që lidhen e dëshmojnë sa bëri De Rada për gjuhën dhe shpirtin e Arbërit:
1) Puna për mësimin e gjuhës shqipe në mjediset arbëreshe dhe ndihmesa e tij vigane për ta future e mbajtur aty gjuhën shqipe si lendën mësimore kryesore;
2)Kuvendet apo kongreset arbëreshe për gjuhën shqipe, të ideuara, të organizuara e të drejtuara nga De Rada;
3)Ndihmesat dhe përpjekjet e De Radës për të krijuar edhe një gjuhë letrare shqipe, mbështetur në të folmen e arbëreshëve të Italisë por që ta përqafonin të gjithë shqiptarët; 4)Sprovat konkrete të De Radës për të dhënë ndihmesa konkrete në studimin historik të shqipes dhe për të shkruar gramatika e fjalorë të shqipes.

Prej këtyre katër treguesve, në kufijtë nevojisht të ngushtë të një kumtese, po ndalemi vetëm në dy treguesit e parë, duke qenë i bindur se, për dy të tjerat (dmth. për pikëpamjen e De Radës për krijimin e gjuhës letrare shqipe dhe për gramatikën e tij të botuar me emrin e të birit, Zefit ) mund të konsiderohet e mjaftueshme sa kanë shkruar deri më sot disa studiues të mirënjohur .
1.Arbëreshët e Italisë kanë tradita të mira në historinë e arsimit kombëtar, të shkollës shqipe e të mendimit pedagogjik shqiptar .Një ndihmesë të rëndësishme kanë dhënë dy kolegjet arbëreshe, që u çelën në gjysmën e parë të shek. XVIII në Sicili dhe në Kalabri. Prania e Kolegjit të Shën-Adrianit në Kalabri, si dhe e Seminarit arbëresh të Palermos, në Sicili, u siguroi ngulimeve arbëreshe të këtyre dy krahinave një trashëgimi të vyer dhe të rendësishme historiko-kulturore mbi të cilën do të zhvillohej zotimi i shumë intelektualëve arbëreshë fetarë dhe laikë, që dolën nga këto institucione e që dhanë ndihmesë të çmuar në luftërat përparimtare për bashkimin eItalisë, si edhe në lëvizjen e Risorxhimentos e përgjithësisht për kërkesat liridashëse e përparimtare të shoqërisë italiane brenda së cilës arbëreshët jetojnë. Por, emri dhe veprimtaria e De Radës, për një kohë të gjatë të jetës së tij, ka qenë i lidhur me Kolegjin arbëresh të Shën- Adrianit. Ai u hap për herë të parë më 1732 në godinën e abacisë së Shën-Benedikt Ulanos. Siç shprehej De Rada, ky kolegj u çel “si një derë e madhe drite të re e të butë, për të gjitha shtëpitë arbëreshe, nga të cilat, ata që patën mundësi, menjëherë dërguan bijt e tyre për të mësuar e për t’u arsimuar”. Kolegji i Shën-Adrianit u bë shpejt një vatër që përgatitit dijetarë e shkrimtarë të njohur, që i lanë nder e lavdi gjuhës amtare e letërsisë shqiptare. Ai qe vendi “ku u bashkua dhe u fuqizua kultura arbëreshe e personalitete të shkëlqyera të kulturës shqiptare si Luigj Gurakuqi, Aleksandër Xhuvani, heronj të popullit shqiptar si Avni Rrustemi etj. që kanë punuar e luftuar me pushkë e penë për t’i ruajtur të pastra traditat kombëtare, por edhe pse ky kolegj u bë vatër e kulturës shqiptare dhe arbëreshe, si dhe luajti rol në pasurimin e kulturës përparimtare italiane.” Kolegji i Shën-Adrianit, siç dihet, në origjinë ishte një seminar për përgatitjen e klerikëve arbëreshë të ritit grek-bizantin. Megjithëkëtë askurrë nuk pati ndër intelektualët arbëreshë përzierje identifikimi, edhe në periudhën e parë të historisë së këtij institucioni, në shekullin XVIII, kur kollaj identifikohej një popull jo sipas gjuhës që fliste apo kulturës që kishte, por sipas ritit fetar që e karakterizonte .

Si gjuhë mësimi në fillim në Kolegj ishte greqishtja, por mësohej edhe latinishtja. Më pas u përdor edhe italishtja. Shqipja përdorej nga nxënësit vetëm në kumtimet me gojë me njëri-tjetrin. Në vitin 1849, me ndërhyrjet dhe përpjekjet e Jeronim de Radës u lejua të futej në Kolegjin e Shën-Adrianit mësimi i gjuhës shqipe. Për këtë ishte krijuar me kohë edhe klima e nevojshme, sidomos me përparimin e lëvizjes mendore, letrare e shkencore ndër arbëreshët.Një numër i mirë dijetarësh arbëreshë ishin marrë me studimin e gjuhës shqipe, me folklorin, etnografinë dhe historinë e popullit shqiptar. Mësimdhënia e shqipes iu besua De Radës, i cili u bë kështu mësuesi i parë i shkollës shqipe. Katedra e shqipes, për hir të punës dhe përpjekjeve të De Radës u bë mbrojtëse e kombësisë shqiptare. Ajo, gjatë gjithë kohës që rroi De Rada, do të mbetej një çerdhe e dashurisë së pakufishme të arbëreshëve për mëmëdheun e parë, për Shqipërinë dhe virtytet e larta atdhetare e etno-kulturore që trashëgonin së andejmi.Kolegji i Shën-Adrianit, me punën dhe personalitetin e shquar të De Radës, fitoi një prestigj të lartë si institucion, çka bëri që edhe fama e tij të merrte përmasa të gjera. Dëshmi e qartë për këtë është edhe fakti se prej tij dolën shumë njerëz të përmendur, të cilët frymën që morën aty e perhapën kudo që shkonin për të shërbyer, duke dhënë ndihmesa të vyera në lëmin e arsimit, të kulturës dhe të shkencës. Mund të përmendim, ndër të tjerë,nxënësit e De Radës, poetët e njohur arbëreshë Zef Seremben e Bernard Bilotën.

Krijimi i katedrës së gjuhës shqipe në Kolegjin arbëresh të Shën-Adrianit ndihmoi për mësimin dhe përhapjen e gjuhës shqipe me shkrim nëpër ngulimet arbëreshe të Italisë dhe u bë gjithashtu një qendër kërkimesh e hulumtimesh shkencore. Më 1851 me dekret mbretëror katedra u mbyll dhe De Rada u pushua nga puna për idetë e tij përparimtare e demokratike. Pas kësaj De Radës iu desh të punonte shumë, qoftë për rivendosjen e katedrës së shqipes, qoftë edhe për vetë ekzistencën e Kolegjit. Më 1866 ai arriti ta shtronte me force këtë çështje, duke vënë në dukje nevojën e “një strehe për gjuhën shqipe”. Ai argumentonte se “nuk ka kuptim kolegji arbëresh kur në të nuk mësohet shqipja”.

Më 1889 De Rada shkoi vetë në Romë dhe kërkoi me këmbëngulje në Ministrinë e Arsimit që katedra të hapej përsëri. Me përpjekjet që bëri ai mundi të siguronte rivendosjen e mësimit të shqipes në Kolegj në vitin shkollor 1889-1890. Megjithëse atëherëmë në moshë të thyer, Tatëmadhi punoi me entuziazëm e me vrull djaloshar për ta mbajtur gjallë këtë katedër të shqipes.Me 15 nëntor 1902, vetëm tre muaj para se të vdiste, në fjalën përuruese të vitit shkollor De Rada theksonte: “Rihapja e një shkolle shqipe në kolegjin tonë na mbush me gëzim, o djelmosha bashkatdhetarë, me kënaqësi e me besim në të ardhshmen. Prandaj, ngritjen e katedrës së re të gjuhës shqipe, mund ta konsiderojmë, në radhë të pare, si një faktor historik, me anë të së cilës do të përkrahim ringjalljen e popullit shqiptar” .

Gjatë periudhës deradiane që zgjati mësimi i gjuhës shqipe në Kolegjin e Shën-Adrianit u botuan një varg tekstesh shkollore, programesh e planesh mësimore që janë me shumë rendësi për historinë e mendimit pedagogjik shqiptar dhe të shkollës shqipe. Mund të përmenden sidomos: “Leksione të gjuhës shqipe” (1892), “Konferenca mbi vjetërsinë e gjuhës shqipe” (1893), “Tiparet e gjuhës shqipe dhe gramatika e saj” (1894), “Abetarja e gjuhës shqipe” (1896), që të gjitha me autor Jeronim de Radën.
2. Kuvendet apo kongreset arbëreshe për gjuhën shqipe, të ideuara, të organizuara e të drejtuara nga De Rada.

Jeronim de Rada përfaqëson njeriun e madh e mendjendritur që pati fatin e pamirë t’i përkiste një etnie e kombi të vogël, të keqtrajtuar historikisht e të papaërfillur, pastaj edhe të shprishur në dhera të tjera për sherr të armiqësisë e synimeve shoviniste të fqinjëve grabitqarë.Por kjo nuk e ligështonte aspak. Përkundrazi, ai shkriu gjithë jetën e vet për ringjalljen e Shqipërisë, për zhvillimin e kulturës dhe të gjuhës shqipe. Kjo i shtronte atij detyrën që të mos mbetej një poet i mbyllur në “kullën” e tij krijuese, por të ishte edhe njeri i veprimit të gjallë, të bëhej figurë e shquar e organizimit të intelektualëve arbëreshë për nisma me rendësi kombëtare. Fusha tjetër ku ai ideoi,organizoi dhe pati suksese të shënueshme qe ajo e tubimeve kulturore të gjera për të shtruar problemet e alfabetizimit dhe mësimit të gjuhës shqipe në shkollat arbëreshe. Për të realizuar këto nisma të tij De Rada, me emrin , lavdinë dhe reputacionin e tij të madh për kohën, arriti të shtinte në valle jo vetëm veprimtarët më të gjallë arbëreshë, po edhe jo pak miq e njerëz me influencë nga qendrat joarbëreshe të Italisë së Jugut. Madje, edhe Kuvendin apo Kongresin e tij të parë për gjuhën shqipe De Rada e organizoi në Korilano-Kalabro, më 1 tetor 1895, në ndërtesën e shkollës së lartë “Galipoli”.Në kuvend merrnin pjesë përfaqësues nga shumica e katundeve arbëreshe të Kalabrisë, si nga Greçi (Avelino), Puhëriu (Katanxaro), Maqi, Frasnita, Strigari, Kastërnexhi, Spixana, Mbusati, Terranova di Polino, Çifti, Shën-Mitër Korona, Vakarici.
Salla ishte stolisur me flamurë kombëtarë shqiptarë dhe në mes të ballorit kryesor ishte vënë një portret i Gjergj Kastriot- Skënderbeut. Mbledhjen e hapi kryetari i përkohshëm i kuvendit, Jeronim de Rada, i cili mbajti një fjalim shumë të bukur në gjuhën amtare shqipe. Pasi vuri në dukje trashëgiminë e vyer të popullit e të etnosit shqiptar që përbëjnë ndihmesa të atilla që mahnisin botën, por që historianët e huaj i kishin lënë në harresë me qëllim që t’u mohonin shqiptarëve vetjakësinë dhe të drejtat kombëtare, gojëtari i shquar i Maqit e mbylli fjalimin me këto fjalë: “Ne shqiptarët e Italisë…kemi më tepër detyrën të dëftojmë e të dritësojmë përpara botës së qytetëruar veprat trimërore të historiesë së kombit shqiptar”. Fjalimi i mendimtarit të shquar arbëresh i entuziazmoi pjesëmarrësit, të cilët e pritën atë me thirrje të zjarrta “Rroftë Shqipëria!”
Në kuvend u diskutua për të formuar një shoqëri thjesht kombëtare shqiptare dhe, pas shumë bisedimesh e propozimesh, u hartuan e u miratuan rezoluta dhe kanunorja e kuvendit. Kanunorja që u lexua para popullit kishte këtë përmbajtje:
“Neni I. Të filluarit e një shoqërie kombëtare shqiptare:
a)Për të hartuar një abetare shqipe.
b)Për të hartuar një fjalor të shqipes.
c)Për të botuar një gazetë arbëreshe .
d)Për të lidhur marrëvesghje me Mëmën Shqipëri.
Këto përfundime, me të cilat u mbyll Kuvendi i parë i gjuhës shqipe në Korilano-Kalabro, ishin me shumë rendësi dhe të nevojshme për përhapjen e arsimit, për ruajtjen dhe vlerësimin e gjuhës shqipe, po edhe për personalitetin kombëtar të arbëreshëve të Italisë. Zëri i tyre bëhej kështu më i fuqishëm dhe në mbështetjen e të drejtave kombëtare të atdheut të lashtë, Shqipërisë, që vuante ende nën robërinë e gjatë osmane.
Kuvendi i dytë arbëresh për gjuhën shqipe u mbajt në Ungër (Lungro) më 20 shkurt 1897. Një muaj më parë, në janar të vitit 1897 në fshatin arbëresh Puhëri (Pallagorio) kishte nisur të botohej për herë të parë gazeta “La Nazione Albanese” (Kombi Shqiptar). Pas kësaj ngjarjeje të rendësishme për jetën kulturore dhe lëvizjen përparimtare arbëreshe, Kuvendi i dytë arbëresh do të shqyrtonte e do të shtronte detyra të reja për mësimin e gjuhës shqipe dhe përparimin e kulturës arbëreshe. Përveç arbëreshëve, në Kuvendin e Ungrës merrnin pjesë edhe disa shqiptarë nga Shoqëria e Bukureshtit (Rumani), shqiptarë me banim në Austri si dhe miq të Shqipërisë nga vise të ndryshme .
Në Kuvend u bënë zgjedhjet e reja të drejtuesve të Shoqërisë Kombëtare Shqiptare dhe u diskutua për çështjen e abetares dhe të fjalorit , si dhe për të kërkuar nga qeveria italiane hapjen e një katedre të shqipes në Institutin Oriental të Napolit. U vendos, gjithashtu, për të kërkuar njohjen zyrtare të gjuhës shqipe për arbëreshët.Kuvendi trajtoi edhe nevojën e marrëdhënieve e bashkëpunimit të arbëreshëve me vëllezërit shqiptarë të Shqipërisë dhe të kolonive shqiptare në Rumani, Misir etj. për të mirën e lëvizjes kulturore dhe arsimore të Shqipërisë. Në vijim të punës për zbatimin e vendimeve të këtij Kuvendi për të siguruar marrëdhënie me Shqipërinë e shqiptarët jashtë saj, në ditët e para të majit 1897, komisioni i zgjedhur prej Shoqërisë Kombëtare botoi e dërgoi një lajmërim në formë thirrjeje për të gjithë vëllezërit shqiptarë, në të cilën, ndër të tjera, thuhej:
“Vëllezër të Shqipërisë,
Sa jemi shqiptarë në botë, jemi të gjithë nga një gjak e një fare, fjalosemi të gjitthë në një gjuhë, kemi të gjithë të njëjtat trashëgime dhe dëshira. …Për neve është tashti nevoja për një bashkim të përgjithshëm në çdo vend të botës që të ndodhemi, në qoftë se duam vërtet shpëtimin e mëmës Shqipëri” .
Dhe për ta mbyllur, duke i blatuar nderimin tim si studiues e si qytetar lavdisë dhe kujtimit të një burri aq të madh si De Rada, dua të bashkoj zërin tim dhe ndihmesën time modeste me kolegët parafolës dhe me të gjthë ata që e kanë studiuar dhe ndriçuar në anë të ndryshme veprën letrare e veprimtarinë atdhetare të këtij vigani të diasprës sonë historike, duke thënë se as vdekja, as njëqind vjetët që kanë shkuar qëkur ai nuk është më midis së gjallësh, nuk kanë mundur t’i zbehin madhështinë dhe vlerat e punës së tij për të mirën e kombit shqiptar e të gjuhës shqipe.

Ai qe dhe mbetet figura më e ndritur e Rilindjes Arbëreshe, personalitet i përmasave të mëdha e shumëkahëshe: politikan, folklorist e gjuhëtar, publicist e veprimtar i gjallë kulturor e, mbi të gjitha poet i madh atdhetar.Pasi shkriu gjithë jetën e tij gati njëshekullore për gjuhën shqipe e shpirtin e Arbërit, për fatin e tij të zi, vdiq i mjerë e i vetmuar, me një cironkë të thatë në xhep e duke thënë me hidhërim: “Shpirti i Abërit është e birret!”.