ARBITALIA

Abetarja “Udha e shkronjave” – standarte të larta, metodikë e shkëlqyer, edukim i gjithanshëm


Abetarja “Udha e shkronjave” është një tekst mësimor i plotë i përbërë nga:

1. Teksti bazë i nxënësit me 240 faqe të ilustruara me ngjyra, format A4, me ushtrime, tregime, lojra mësimore, këngë, ilustrime, fotografi dhe modele për t’u prerë.

2. Libri udhëzues për mësimin e abetares i vlefshëm për mësuesit dhe prindërit me 112 faqe, format A4, i cili përmban shënimet për metodikën e përdorur në abetare dhe për të rejat në këtë metodikë, planin mësimor analitik, modelet e plan-ditareve, standartet e lexim-shkrimit, udhëzimet për vlerësimin e nxënësve, si edhe nëntë teste (një për cdo kapitull).

3. Dy fletore të modeluara (nr.1 me 40 faqe dhe nr.2 me 44 faqe, format A4) për mësimin e grafikëve të shkronjave të dorës (të mëdha e të vogla).

4. Dy fletore diktimi për shkrimin e 130 diktimeve që figurojnë në abetare, secila me nga 40 faqe, format A4.

5. Tre kaseta, me nga gjashtëdhjetë minuta secila, të cilat përmbajnë të gjitha tregimet e mësuesit, të nxënësit, si edhe këngët e recitimet ritmike ( një për çdo shkronjë).

6. Dosjen përmbledhëse për gjithë kompletin e mësipërm.

SHËNIME PËR METODIKËN E PËRDORUR

Metodika e përdorur në abetare është e larmishme. Megjithatë në të mbizotëron metoda analitiko-sintetike e shoqëruar në fillimet e saj me metodën e të mësuarit global.
Zbatimi i metodës analitiko-sintetike bëhet në mënyrë të përkryer dhe mjaft konseguente. Analiza fillon nga një tregim i dëgjuar në kasetë ose i lexuar nga mësuesja, të cilin nxënësit e kanë të shkruar dhe të ilustruar në librat e tyre. Këto tregime i shërbejnë mësuesit për të tërhequr vëmendjen e nxënësve drejt tekstit dhe ligjëratës drejt gjuhës në përgjithësi si mjet komunikimi. Kjo gjë bëhet jo në mënyrë të thatë, por me tregime vërtet tërheqëse, interesante, me fantazi, të bukura, të përshtatura me psikologjinë e fëmijëve të sotëm të cilët marrin një informacion shumë herë më të madh nga fëmijët e 15 vjetëve më parë.
Këto tregime lidhin fëmijën me vendin e tyre, hedhin hapat e para në orientimin e fëmijës në kohë dhe hapësirë dhe paraqesin tiparet më kryesore të orientimit në kohë dhe hapësirë, nëpërmjet lëvizjes në shtëpi, qytet, fshat, punishte, në udhëtim nëpër Shqipëri dhe nëpër botë në kozmos të shoqëruara nga dy personazhe fantastike të krijuara me kujdes nga autori, zanat Kohë dhe Hapësirë.
Ilustrimet e punuara me mjeshtëri nga Xhilda Paloka bëjnë të mundur që fëmija të ndjekë me vëmendje tekstin dhe të kuptojë shumë mirë përmbajtjen e pjesës.
Analiza vijon me veçimin e një fjalie nga këto tregime nga e cila do të shkëputet tingulli dhe shkronja e re. Fjalia në përmbajtjen e saj është gjithmonë konkrete dhe e ilustruar shumë mirë.
Duhet vënë në dukje se këto fjali sigurojnë, jo një rrokje si në abetaren ekzistuese, por dy, tre, katër rrokje të cilat e kanë tingullin ose shkronjën e re. Analiza bëhet duke gjetur tingullin apo shkronjën e përbashkët në këto rrokje.
Më vonë nxënësi njihet me shkronjën e re e cila paraqitet në katër variantet e saj të shtypit dhe të dorës.
Në ushtrimet e mëpasme nxënësi dallon shkronjën e re të shtypit nga shkronjat e tjera, si të mësuara, ashtu edhe të pamësuara qofshin.
Më tutje nxënësit i jepet mundësia të dallojë shkronjën e mësuar në fjalë të shkruara të natyrave të ndryshme, ku një vend të rëndësishëm zënë toponimet, emrat e njerëzve si edhe emra përgjithësisht konkretë të njohur nga nxënësit apo që mund të zgjerojnë fjalorin e tij.
Në abetare figurojnë ushtrime për tingullin që në abetaret e mëparshme nuk kanë ekzistuar. Nxënësi është në gjendje nëpërmjet këtyre ushtrimeve të dallojë nëse një fjalë e dhënë e ka apo nuk e ka një tingull të caktuar.
Puna me tingullin përforcohet ndjeshëm nga këngët dhe recitimet ritmike, tekstet e të cilave janë shkruar nga Sitki Spahia dhe meloditë nga Ardjan Hila. Këto këngë e recitime ritmike i krijojnë mundësi të shumta nxënësit për të patur shumë fjalë me tingullin e e veçuar në atë temë. Kjo do të jetë një ndihmë e madhe për shqiptimin e drejt të tingujve dhe për dallimin e tyre me shpejtësi. Një gjë e tillë mungon plotësisht në abetaret e tjera ekzistuese shqipe.
Në abetare figuron gjithmonë një ushtrim që synim të vetin ka dallimin e shkronjave të dorës, që janë në studim, në një fjali e cila përmban të paktën tre, katër shkronja të tilla të vogla dhe të mëdha qofshin.
Më pas procesi i analizës dhe sintezës vazhdon me punën me rrokjen, që është veçanërisht e madhe dhe mjaft efektive, pasi nxënësi në kohën më të shkurtër lexon dhe përvetëson një numër të madh rrokjesh. Autori ka respektuar rigorozisht kalimin nga e lehta tek më e vështira, nga e njohura tek e panjohura. Kjo duket në faktin se ushtrimet e para në rubrikën e rrokjeve kanë vetëm rrokje të thjeshta, të drejta me një bashkëtingëllore në fillim dhe zanoren pas saj. Më vonë vijnë leximi i rrokjeve me dy, tri bashktingëllore bashkë dhe një zanore pas dhe pastaj kombinime të vështira me rrokje të mbyllura dhe që kanë më shumë se dy bashkëtingëllore. Ushtrimet me rrokjen janë të larmishme dhe jo të bezdisshme. Diku fëmija duhet të lidhë rrokjet në fjalë, diku duhet të lexojë dyshe rrokjesh që formojnë fjalë, diku duhet të hipë nëpër shkallët e rrokjeve që formojnë fjalë, diku duhet të qarkojë, diku duhet ta dallojë rrokjen në fjalë, diku në trajtë loje e kështu me radhë. Vlen të përmenden si anë pozitive në këtë rubrikë rëndësia mjaft e madhe që i është kushtuar rrokjes, si dhe ushtrime të veçanta që do të rrisin aftësinë e nxënësit në të lexuar. Kështu një ushtrim i ri dhe mjaft efektiv është dallimi i rrokjes së mësuar në një fjalë të tërë. Nxënësi është i detyruar të rritë vëzhgimin për ta gjetur rrokjen jo vetëm në fillim, por edhe në mes apo në fund të fjalës. Gjithashtu një ushtrim tjetër i vështirë dhe mjaft efektiv është gjetja e fjalës që e ka një rrokje të caktuar nga autori.
Një risi është puna me rrokje të lexuara në mënyrë globale. Këto ushtrime kryhen në shkronjat e para, kur shkronjat e mësuara nuk e lejojnë formimin e shumë rrokjeve. Kështu kemi rrokjet “Sa”, “Pa”, “Ri”, “Në”. Kjo i lejon nxënësit të futet që në fillim vrullshëm në një sistem pune që do t’i krijojë lehtësi të jashtëzakonshme më vonë.
Duhet theksuar që rrokjet nuk janë të shpikura. Të tëra ushtrimet përmbajnë rrokje me të cilat formohen fjalët shqipe. Autori nuk e lodh fëmijën duke i paraqitur atij rrokje të cilat nuk janë në përbërje të ndonjë fjale shqipe. Një vend të vecantë autori u ka lënë rrokjeve parashtesë, prapashtesë, mbaresë të fjalëve shqipe gjë që do të reflektojë në një lexim më të mirë të fjalëve të formuara me ato parashtesa, prapashtesa apo mbaresa.
Më tutje autori kalon në punën me fjalën që gjithmonë zë një faqe më vete. Këtu duhet theksuar se kalimi nga një rubrikë në një tjetër bëhet krejt i vetëdijshëm edhe për nxënësit. Kalimi nga njëri nivel i analizës apo sintezës në tjetrin bëhet nëpërmjet shkrimit të emrit këtyre rubrikave në krye të faqes: “TINGULLI-SHKRONJA”, “RROKJA”, “FJALA”, “FJALIA-TEKSTI”.
Në rubrikën e fjalëve përsëri është patur parasysh që nxënësit të lexojnë nga fjalët më të lehta në fillim dhe pastaj ato më të vështirat duke punuar si me përmbajtjen e fjalëve ashtu edhe me formën e tyre. Këtë realizim të autorit mund ta japin kërkesat e ushtrimeve, si: “Lexo dhe vizato”, “Lidh personazhet me emrat e tyre”, “Lidh sendet me emrat e tyre”, “Qarko emrat që tregojnë kafshë”, “Ndaj fjalën nga fjala ngjitur” e të tjera si këto.
Edhe ushtrimet për fjalën janë të larmishme. Shpesh kanë formën e lojës, të testit, të ushtrimit që të kërkon që nëpërmjet leximit të arrish t’i përgjigjesh një kërkese rreth përmbajtjes së fjalëve apo formës së tyre. Vlen të përmenden këtu ushtrimet që kërkojnë nga nxënësit klasifikimin e fjalëve sipas numrit të rrokjeve apo shkronjave që kanë, si dhe klasifikimin e tyre sipas një përmbajtje të caktuar. Ushtrimet për fjalën ndihmojnë edhe në një drejtim tjetër. Shpesh ato ndahen me qëllim nga autori në grupe të tilla që nxënësit ta kenë më të lehtë dallimin në pjesë të ndryshme ligjërate. Gjithashtu disa herë ka ushtrime që e vënë nxënësit të mendohet se e njëjta fjalë paraqitet në forma të ndryshme duke krijuar tek ai në mënyrë intuitive idetë e para mbi pjesët e ndryshueshme dhe të pandryshueshme të ligjëratës. Gjithashtu punë e veçantë bëhet për ngulitjen tek nxënësi të emrit të përveçëm dhe atij të përgjithshëm. Në emrat e përveçëm dallohen më shumë emrat e njerëzve dhe toponimet e ndryshme. Në punën me fjalën hyn edhe puna me emrat e qyteteve dhe vendeve të ndryshme në Shqipëri, Kosovë dhe në troje të tjera etnike shqiptare. Në abetare figurojnë fotografi nga Prizreni, Prishtina, Thethi, Shkodra, Lura, Kruja, Tirana, Durrësi, Korca, Gjirokastra, Berati, Vlora, Saranda, Permeti etj. të shoqëruara gjithmonë nga emri i përveçëm. Këto fotografi i kanë dhënë një bukuri të veçantë abetares “Udha e shkronjave” në karakterin edukativ të të cilave do të ndalemi më tutje.
Në filllim fjalët janë globale, si: Teuta, Genti, Bujari, Besa, kjo, është, Koha, Hapësira, janë, etj.
Rubrika e fundit është rubrika “FJALIA-TEKSTI”. Në këtë rubrikë punohet që nxënësi të lexojë, kuptojë dhe formojë vetë fjali dhe tekste të thjeshta. Fjalitë fillimisht përmbajnë fjalë globale dhe më vonë numri i fjalëve globale është i papërfillshëm. Është për t’u vënë në dukje kujdesi i autorit që forma e tekstit të përputhet edhe me një përmbajtje të caktuar. Tekstet nuk krijojnë “ngërç”. D.m.th. mendimi rrjedh natyrshëm nëpër fjali, gjë kjo e vështirë po të kihet parasysh se autori duhet t’i shmanget fjalëve që kanë shkronja të pamësuara, nga njëra anë, dhe duhet të përdorë sa më shumë fjalë që e kanë shkronjën e re të mësuar, nga ana tjetër. Janë të shumta tekstet që kanë mbi dhjetë, pesëmbëdhjetë fjalë të ndryshme me shkronjën e mësuar, gjë që nuk është e lehtë të bëhet.
Tekstet e abetares “Udha e shkronjave” janë të thjeshta, në përshtatje me moshën, në përshtatje me numrin e shkronjave të mësuara, përdorin shumë fjalë të cilat kanë shkronjën që studiohet në atë mësim. Vlen të përmendet që tekstet janë interesante dhe sigurojnë zgjerimin e fjalorit të nxënësit dhe shpesh të horizontit të tyre. Ato janë me tema të larmishme. Autori është kujdesur që të mos jetë i njëanshëm në trajtimin e këtyre temave.
Në fund të teksteve figurojnë shpesh pyetje rreth përmbajtjes së teksteve.
Tekstet shoqërohen gjithmonë me ilustrimet përkatëse, të cilat janë tepër dinjitoze për një abetare.
Në abetare ekzistojnë edhe 130 diktime të cilat hyjnë në punën me shkrimin.
Abetarja është organizuar në nëntë kapituj. Çdo kapitull paraqet katër shkronja. Kapitulli fillon me tregimin e mësueses që figuron në dy faqe. Më vonë cdo shkronjë e re trajtohet gjerësisht në gjashtë faqe.
Në renditjen e shkronjave autori ka zgjedhur atë parim që i shkon përshtat leximit dhe jo shkrimit me idenë se leximi është prioritar ndaj shkrimit dhe kështu është në të vërtetë. Nuk mund të ketë një parim që t’i shkojë përshtat edhe shkrimit edhe leximit njëkohësisht. Në këtë drejtim autori është treguar më konseguent duke sjellë leverdi të shumta për metodikën e përdorur. Zgjedhja e parimit të dendurisë së shkronjave për renditjen e shkronjave në abetare krijon lehtësinë e shpërndarjes së ngarkesës në mënyrë të njëtrajtshme. Ky parim lejon që të punohet një numër jo i vogël fjalësh që në hapat e parë.
Duke kaluar tek shkrimi abetarja ka risi të dukshme. Në radhë të parë abetarja i kushton një rëndësi shumë më të madhe shkrimit të bukur dhe të thjeshtë. Mendimet që dëgjohen shpesh sot se shkrimi nuk ka ndonjë rëndësi të madhe janë të papranueshme për ne. Vërtet që jetojmë në kohën e kompjuterit, por nuk ka ardhur ende koha që komunikimi me anë të shkrimit të dorës ndërmjet njerëzve të jetë i parëndësishëm. Të paktën për jetën shkollore shkrimi i dorës është mjeti kryesor i komunikimit mësues - nxënës. Pra të mos i kushtosh rëndësi shkrimit të saktë e të rregullt, do të thotë të investosh në vështirësi më të mëdha për komunikimin me anë të shkrimit. Pra kujdesi i treguar nga autori Artur Shkurti që nxënësi të ketë modele sa më të shumta për të shkruar shkronjën e dorës, shumë më tepër nga ç’kanë abetaret ekzistuese është krejtësisht i përligjur. Krejtësisht i përligjur është edhe shkrimi në kuti të modeluara nga vetë autori. Këto lloj kutish do të japin ndihmesën e tyre në këto drejtime: shkrimi do të jetë i njëtrajtshëm, shkronjat do të bëhen njëlloj të barabarta në cdo tekst dhe në cdo faqe, largësia e shkronjave dhe e fjalëve nga njëra-tjetra do të jetë e njëllojtë. Mësuesi do ta ketë shumë më të lehtë të orientojë nxënësin në përvetësimin e grafikut të shkronjave të dorës sepse krahas vijave horizontale që janë në fletoret ekzistuese ka edhe vija vertikale.
Ndihmë të madhe i sjell nxënësit dhe mësuesit autori edhë nëpërmjet punës me elementët e shkrimit. Mësuesit i kanë përdorur gjerësisht këto elemente në punën e tyre në tabelë por ato nuk figuronin më parë në fletoret e modeluara duke e vështirësuar kështu punën për përvetësimin e grafikut të shkronjës së re.
Autori nuk ka harruar t’i kushtojë një rëndësi të veçantë punës me shkrimin në periudhën përgatitore e cila ashtu si edhe më parë zgjat dy javë. Gjatë kësaj periudhe nxënësit krahas njohjes intuitive me analizën dhe sintezën fillojnë të komunikojnë edhe me fletoren e modeluar duke shkruar në të modele të caktuara, ndërmjet tyre edhe shumë shkronja të mëdha shtypi.
Puna me shkrimin realizohet edhe nëpërmjet diktimeve të shumta. Kjo metodë përdoret gjerësisht nga shumica e mësuesve të ciklit të ulët. Vazhdimisht mësueset e reja janë këshilluar nga ana e mësueseve të vjetra që për të patur një sukses më të madh duhet të përdornin shumë herë diktimin. Mirëpo kjo veprimtari nuk kishte gjetur pasqyrim në abetaret e mëparshme. Autori ka bërë një punë të kujdesshme që diktimet të jenë të kapshme dhe mjaft efektive në shkrimin e fjalëve që kanë probleme. Pothuaj për çdo shkronjë ka katër diktime. Në diktimet e para shkruhen më tepër shkronja e rrokje dhe në të fundit figurojnë më shumë fjalë dhe fjali. Në diktimet e fundit të abetares diktohen më shumë fjali që lidhen për nga kuptimi duke i dhënë diktimit natyrën e një teksti të thjeshtë.
Diktimet janë mjaft efektive sepse autori nuk harron të përsëritë njohuritë e marra në shkrimin e shkronjave dhe zgjerimin e diktimit me rrokje e fjalë të reja të cilat përmbajnë shkronjën e re të mësuar.
Abetarja e zhvillon në mënyrë krijuese programin e kësaj lënde duke i qëndruar besnik detyrës kryesore që ka kjo lëndë: mësimit të shkrimit dhe leximit të gjuhës shqipe në klasën e parë.

KARAKTERI EDUKATIV I ABETARES

Një nga sukseset më të mëdha të kësaj abetareje qëndron në karakterin edukativ të gjithanshëm të saj. Autori edukon:

1. Zhvillimin e identitetit shqiptar të nxënësit, nëpërmjet edukimit me dashurinë për atdheun, për gjuhën, për kombin dhe kulturën e tij si dhe simbolet kombëtare. Kjo arrihet nëpërmjet teksteve: “Shqipëria dhe shqiptarët”, “Flamuri i shqipërisë”, “Atletët në garë”, “Udhëtim nëpër Shqipëri”, “Legjenda e Gjergj Elez Alisë”, “Nata në Tiranë”, “Në Sarandë”, “Mall për atdhe”, “Shqipëri, atdheut im” (Dy të fundit vjersha të Naim Frashërit”), “Këngës së abetares” (Teksti: Xhevahir Spahiu, Muzika: Ardjan Hila). Ky piksynim arrihet nëpërmjet përmendjes së rreth 90 emrave të qyteteve, krahinave, lumenjve, liqeneve, deteve, maleve të Shqipërisë dhe fotografive që i shoqërojnë.

2. Ndjenjën e kolektivitetit, të dashurisë për të afërmit dhe mësuesin, nëpërmjet tregimeve të mësueses të cilat bëjnë fjalë për katër shokët Teuta, Genti, Bujari, Besa dhe dy zanave Koha dhe Hapësira, tregimeve: “Topin në portë”, “Në piknik”, “Limona për nënën”, “7 Marsi”, “Fëmijët në fshat”, “Në ditëlindje”, “Binjaket”, “Kujtime të bukura”, “Me pushime në malësi”. Gjithashtu kjo ndjenjë edukohet edhe nëpërmjet lojrave që shpesh nxënësit duhet t’i kryejnë në grupe.

3. Dashurinë për natyrën, bimët, kafshët nëpërmjet pjesëve “Në pyll”, “Udhëtim me Hëpësirën”, “Bletët, ariu dhe mjalti”, “Dreri”, “Xixëllonja”, “Korriku”, “Fëmijët në fshat”, “Trumcaku i vogël”, “Me pushime në malësi”.

4. Dashurinë për dijen në pjesën “Jona pranë kompjuterit”.

5. Dashurinë për punën në pjesët “Në punishten e bukës”, “Shtëpia e thjeshtë e Thëllëzës”, “Anija “Liburn””, si dhe nëpërmjet gjithë natyrës së punës së nxënësit me këtë lëndë.

6. Kritikën për veset dhe sjelljet jo të mira, si në pjesët “Vajza e llastuar”, “Shiu dhe lumi”.

7. Urrejtjen për armikun në pjesën “Legjenda e Gjergj Elez Alisë”.

8. Ndjenjën e humorit në pjesën “Çimi çamarroku”.

9. Fantazinë në pjesët ku personazhe janë dy zanat: Koha dhe Hapësira, si dhe në ushtrimet dhe lojrat që e kërkojnë diçka të tillë.

10. Vëzhgimin, vëmendjen, të menduarin e thellë nëpërmjet gjëzave, ushtrimeve që kërkojnë përqëndrim të madh si edhe nëpërmjet lojrave zbavitëse.

Merita të veçanta ka abetarja “Udha e shkronjave” në lidhjen me të tëra lëndët e ciklit të ulët: me matematikën, leximin, diturinë e natyrës, historinë, edukatën shoqërore, muzikën, vizatimin, gjeografinë, mësimin e punës së dorës. Diku kërkesa e ushtrimit shprehet në gjuhën e matematikës së klasës së parë, diku kërkohet të vizatohet, diku jepen njohuri nga historia e Shqipërisë, diku nga gjeografia e saj, diku jepen copa letrare nga rilindasit, diku këndohet, diku fëmijët janë në lëvizje të vazhdueshme për të plotësuar kërkesat e lojës, diku presin me gërshërë, diku njohin më mirë natyrën etj. Të tëra këto bëjnë që abetarja të zërë vendin që meriton si hyrje e thjeshtë dhe e bukur në të tëra lëndët që do të vijnë më pas.

Abetarja është krejtësisht në përputhje me psikologjinë e fëmijës si në fjalorin e përdorur, si në natyrën e teksteve dhe të ushtrimeve ashtu edhe në ngarkesën që i jepet për cdo njësi mësimore ngarkesë që është plotësisht e përballueshme brenda një viti mësimor. Me shumë takt autori ka lënë edhe mjaft orë në dispozicion të mësuesit për t’iu përshtatur natyrave të ndryshme të klasave të para që do ta zbatojnë këtë tekst.
Vijmë tek ndihma që i jepet mësuesit. Libri udhëzues i mësuesit është mjaft i plotë. Për herë të parë në të figurojnë standartet dhe testet me të cilat mësuesi apo prindi duhet të kontrollojë efektshmërinë e punës mësimore. Plan ditaret kanë edhe shumë ide e ushtrime të tjera nga ato të të librit të abetares që janë një ndihmë e madhe për mësuesit dhe prindërit e nxënësve të klasës së parë.
Plani mësimor analitik është mjaft i detajuar dhe i studiuar që të mos krijojë mbingarkesë tek nxënësit.
Kasetat që shoqërojnë librin e abetares “Udha e shkronjave” jo vetëm shtojnë një element të ri didaktik në orën e mësimit të paparashikur më parë, por ato janë realizuar me mjaft cilësi për nga përmbajtja dhe forma artistike. Aktoret me leximin e pjesëve të abetares japin shembullin më të mirë të leximit shprehës, aq i domosdoshëm në orën e mësimit në kushtet, kur, jo cdo mësues apo prind është i aftë ta japë me aftësitë e veta. Këngët e kompozuar aq bukur dhe të kënduara me aq mjeshtëri nga zëra fëminorë do të krijojnë në klasë atë gëzim, humor dhe gjallëri që ka munguar prej kohësh në klasat tona.
Cilësia e botimit dhe e paraqitjes është e rrallë dhe dinjitoze.

NË PËRFUNDIM

Abetarja “Udha e shkronjave” me autor Artur Shkurtin është një komplet i standarteve të larta për shkollën shqiptare dhe që i përgjigjet stadit të sotëm të shkollës sonë dhe nivelit të përgjithshëm të formimit të fëmijëve shqiptarë në Shqipëri dhe jashtë saj. Si e tillë ajo duhet të zërë vendin e saj të merituar në shkollën shqiptare duke u futur si lëndë mësimore për t’iu mësuar leximin dhe shkrimin shqip nxënësve shqiptarë.
Lefteri Joro
Mesuese e ciklit të ulët me një përvojë mbi 35 vjeçare
Dy herë e dekoruar me medaljen “Naim Frashëri” nga Presidiumi i Kuvendit Popullor