ARBITALIA

Abetarja “Udha e shkronjave” – vlera dhe risi

Abetarja “Udha e shkronjave” është një tekst mësimor i hartuar me shumë kujdes nga autori dhe nga bashkëpunëtorët e tij. Kujdesi shihet që në faqosjen e librit, në cilësinë e shtypjes së tij dhe të paketimit të kompletit.

Për shumë vite me radhë në punën time si mësuese kam përdorur metoda që në të vërtetë nuk ishin të planifikuara në program apo në udhëzime, por që për mua dhe koleget e mia kanë qenë mjaft efektive. Shumë prej atyre ushtrimeve apo kërkesave që nuk i gjejmë në abetaren ekzistuese gjenden tek abetarja “Udha e shkronjave”. Unë po përmend disa prej tyre:

1. Përsa i përket leximit tekstet kanë karakter më të gjerë edukativ dhe nuk janë shumë të thjeshtëzuara si në abetaret e mëparshme. Këto tekste mendoj janë më shumë në përshtatje me nivelin e sotëm të fëmijëve. Në abetare nuk do të gjesh asnjëherë tekste të palidhura për nga mendimi. Qoftë edhe në tekstet e fillimit të librit të cilat janë të vështira për t'u hartuar, pasi autori është nën presionin e mungesës së njohurive të nxënësve për shumë shkronja, fjalitë janë të lidhura për nga kuptimi. Marrim si shembull tekstin “Nata në Tiranë”. Vërtet ky është një tekst i shkurtër me tre fjali, por të tre fjalitë janë të lidhura për nga kuptimi dhe lidhja e tyre është bërë që të formohet teksti i mëposhtëm: “Ora ra nëntë. Tani në Tiranë është natë. Nata në Tiranë është e bukur.” Ky tekst shoqërohet me një fotografi vërtetë të bukur të Tiranës natën dhe të shtypur me cilësi, gjë që përbën një anë mjaft të fortë të tekstit. Nxënësi kur shikon fotografinë është më i tërhequr pas tekstit.

2. Tekstet e hartuara në këtë abetare i sigurojnë nxënësit një sasi të konsiderueshme fjalësh për t’u ushtruar në tingullin apo shkronjën e re. Le të marrim tekstin “Çimi çamarroku”. Në këtë copë leximi që figuron, kur mësohet shkronja “ç”, nxënësi do të gjejë këto fjalë me shkronjën “ç”: Çimi, çamarroku, çuni, vjeç, çohet, çorapet, papuçe, çarçaf, vëllaçkon, Çelon, plaçkat, çantën, maçokun, çezmë, çfarë, çamçakëz, salçiçe, kaçkavall, reçel, çokollatë, çaj, viçin, klloçkës, çon, çadrën. Pra, janë 25 fjalë të ndryshme me shkronjën “ç” që për nga denduria në përdorim renditet në shkronjat e fundit të alfabetit. Është merita e autorit që ka ditur të formojë një tekst i cili, nga njëra anë, duhet të transmetojë një përmbajtje të caktuar, në këtë rast humor, dhe, nga ana tjetër, të ushtrojë nxënësin në leximin e sa më shumë fjalëve që përmbajnë shkronjën e cila po mësohet për herë të parë, në këtë rast shkronja “ç”.

3. Në abetare do të vihet re që ka tekste më të gjata nga sa ka patur abetarja e kaluar. Mendimi im është se autori ka dashur që tekstet e abetares të kenë sa më shumë fjalë me shkronjën që studiohet. Nga ana tjetër një tekst i shkurtër nuk mund të transmetojë te fëmija një subjekt të plotë që mund të jetë tregim apo përrallë. Nga ana tjetër duke parë planin analitik vihet re se autori pjesëve të gjata u ka vënë në dispozicion edhe më shumë orë. P.sh. nga fundi për një tregim mësuesi ka në dispozicion dy-tre orë, plotësisht të mjaftueshme për të realizuar leximin e pjesëve. Duke qenë se programi i kësaj abetareje e ka të shkrirë leximin në abetare është e kuptueshme përse duhet të ketë edhe disa tekste të gjata të cilat sidoqoftë nuk janë edhe aq shumë.

4. Tekstet kanë një fjalor të pasur dhe plotësisht të kuptueshëm për fëmijën. Në të nuk gjenden fjalë të cilat fëmija të mos i ketë në fjalorin e tij ose të mos i kuptojë mjaft lehtë. Në mënyrën si është punuar me fjalorin krijohet bindja se autori ka synuar herë ta zgjerojë fjalorin e fëmijës dhe herë ta sistemojë atë në copa leximi që kanë për synim t’i japin fëmijës një grup fjalësh të një teme të caktuar. Le të marrim një shembull. Në pjesën “Udhëtim me Hapësirën”, fq.109 nxënësit njihen me këto fjalë: hapësirë, anije fluturuese, udhëtim, qielli blu, shumë yje, Toka, Hëna, Dielli, pamje e Hënës, vapë. Të tëra këto fjalë janë të fjalorit të lëndës së gjeografisë. Nga ana tjetër fëmijës do t’i mbetet në mend konstatimi i fëmijëve se ata mbi Hënë nuk po ecnin njëlloj si në Tokë, por po kërcenin, gjë që më vonë ata do ta shpjegojnë me forcën më të vogël tërheqëse të Hënës.
Mendimi im është se autori ka punuar me kujdes që fëmijët nëpërmjet teksteve të abetares të bëjnë një hyrje në të tëra lëndët. Kështu pjesa “Atletët në garë” ka njohuri nga histori përderisa emrat e atletëve janë emrat e mbretërve ilirë: Glaukia, Progoni, Longari, Pirroja, Genti, Agroni dhe emrat e ekipeve janë emra fisesh ilire, si: Taulantët, Molosët, Ardianët, Dardanët, Enkelët.
Pjesa “Flamuri i Shqipërisë” dhe “Shqipëria dhe shqiptarët” i njeh nxënësit me simbolet kombëtare shqiptare me relievin e Shqipërisë si dhe me karakteristikat thelbësore të karakterit të shqiptarëve që janë bujaria dhe besa.
Janë të shumta emrat e krahinave, qyteteve shqiptare në këtë abetare. Kjo i jep abetares natyrë të vërtetë kombëtare, pasi fëmija i cilësdo krahine do të gjejë në këtë abetare emrin e rrethit, apo të qytetit që ka pranë.
Tekstet janë mjaft të këndshme. Në to ndihet një humor i mirë. Nuk ka raste ku të trajtohen subjekte të cilat do ta shqetësonin nxënësin.
Tekstet janë të lidhura mirë për nga ana e mendimit dhe nuk kanë shkeputje mendimi në to.
Tekstet zhvillojnë fantazinë, edukojnë me një edukatë të shëndoshë. Ato edukojnë me dashurinë për atdheun, për shokun, për të afërmin, për mësuesen, për natyrën.

5. Një aspekt tjetër në të cilin do të ndalesha janë ushtrimet të cilat janë çelësi i suksesit për çdo lëndë. Sado të mira të jenë tekstet, nëqoftëse ato nuk janë të mbështetura me shumë ushtrime për tingullin,shkronjën, rrokjen, fjalën, fjalinë nuk mund të arrihet të mësohet teknika e vërtetë e leximit.
Për mendimin tim, si në asnjë abetare tjetër, ushtrimet në abetaren “Udha e shkronjave” janë të shumta dhe të shumëllojshme. Shumëllojshmëria siguron mosbezdisjen e nxënësit. Le ta ilustrojmë me disa shembuj: në faqen 126 është “Loja në çifte”. Kjo lojë e cila luhet me dyshe nxënësish kërkon të lexohen njëra pas tjetrës këto fjalë që kanë shkronjën “h”: leh, krah, hanë, kohë, hotel, lahem, rehat, pihet, hekur, hartë, strehë, takohet, krehër, hundë, hiri, pihet, Hëna, duhet, Hoopa. Fëmija hedh zarin ecën përpara nëpër kuti, kthehet prapa derisa të arrijë në kutinë e fundit për të fituar lojën. Fëmija nuk fiton dot nëse nuk di të lexojë fjalët. Për këtë është nën vëzhgimin e shokut të bangës. Ai gëzon, hidhërohet, fiton, humbet dhe në këtë mënyrë harron që është duke mësuar rubrikën “Fjala” e cila për synim të vetin ka përvetësimin e fjalorit i cili përmban shkronjën “h”. Lojra të tjera në këto formë ka shumë në këtë abetare.
Ushtrimet janë ato që sigurojnë një konseguencë të madhe të zbatimit të metodës analitiko-sintetike. Ushtrimet janë graduale. Në fillim nëpërmjet tyre sigurohet përvetësimi i shkronjës dhe i tingullit. Në mënyrë të veçantë dallohet kjo abetare për punën me tingullin. Në abetare përveç ekzistencës së ushtrimeve që lidhen drejtpërdrejtë me tingullin, ekzistojnë edhe tre kaseta që në fund të fundit janë punë mjaft e dobishme me tingullin. Këngët janë metodike dhe tekstet e tyre i sigurojnë fëmijës shumë fjalë që e kanë tingullin që studiohet.
Më pas nxënësi kalon në rubrikën e rrokjeve. Është fakt që kaq shumë punë me rrokjen sa ka në këtë abetare nuk kanë abetaret ekzistuese. Le ta ilustrojmë me një shembull. Faqet 112, 113 të abetares i kushtohen rrokjeve që kanë shkronjën “d”. Në fillim jepen rrokje të thjeshta si “di, du, da etj. Pastaj kalohet nëpërmjet ushtrimeve në rrokjeve më të vështira si ndo, nde, ndi. Ky kalim është i butë pasi fëmija para se të lexojë rrokjen “ndo” lexon rrokjen “do”, para se të lexojë rrokjen “nda” lexon rrokjen “na”. Pra alternohen metodat e mësimit. Në fillim mësohet duke shtuar një shkronjë nga para një rrokje të thjeshtë do – ndo. Më vonë mësohet të shtohet një shkronjë në mes: në – ndë, ri – dri etj. Më vonë kalohet te rrokjet që kanë tri bashkëtingëllore sëbashku në këtë mënyrë: ri-dri-ndri; je – dje – ndje e kështu me radhë. Ushtrimi i fundit kërkon nga nxënësit të kombinojnë rrokjet me fjalët në të cilat ato përdoren. P.sh. rrokjen “nde” e lidhin me fjalën “falenderoj”. Një tip i tillë ushtrimi është mjaft i dobishëm për fëmijën pas rrit shkallën e vëzhgimit të tij dhe e bën atë më të shkathët për të dalluar fjalën si strukturë e ndërtuar me rrokje.
Më vonë autori kalon në një rubrikë tjetër që është rubrika e fjalëve. Te kjo rubrikë dallohet qartë kalimi nga fjalët më të lehta tek ato më të vështira. Më të lehta janë fjalë me rrokje të drejta me një bashkëtingëllore dhe një zanore, më të vështira janë ato që janë kombinime tipesh të ndryshme rrokjesh: të hapura, të mbyllura, me një apo më shumë bashkëtingëllore. Në rubrikën e fjalëve dallohet qartë edhe dëshira e autorit për t’u dhënë fëmijëve njohuri fillestare për pjesët e ligjëratës, por pa i emërtuar ato. Kështu në një ushtrim të tëra fjalët janë emra. Në një tjetër janë folje e kështu me radhë. Po kështu ka ushtrime që vënë në dukje ndryshueshmërinë e fjalës në pjesët e ndryshueshme të ligjëratës. Shpesh fëmijët gjenden përpara klasifikimeve sipas kritereve të ndryshme. Diku ata duhet të gjejnë numrin e shkronjave, diku duhet të gjejnë numrin e rrokjeve, diku duhet të grupojnë fjalët që tregojnë bimë, e diku ato që tregojnë kafshe etj. Autori nuk ka harruar të japë dallimin ndërmjet emrave të përveçëm dhe të përgjithshëm nëpërmjet shembujve të emrave të njerëzve, qyteteve dhe fshatrave. Natyrisht nuk është detyra e abetares që ta shterojë këtë temë.

6. Një risi e dukshme e kësaj abetareje është futja e tregimit të mësueses. Kjo i çlodh nxënësit. Nxënësit dëgjojnë kasetën ose mësuesen, ndjekin nëpër figura një tregim që është në përputhje me psikologjinë dhe nivelin e tyre. Tregimet janë të thjeshta dhe të bukura. Nga ana tjetër këto tregime i sigurojnë mësueses një mundësi të mirë për të filluar analizën. Prej këtij tregimi mësuesja shkëput katër fjali për veçimin e katër tingujve apo shkronjave duke formuar kështu një kapitull të tërë. Abetarja është organizuar në nëntë kapituj.

7. Risi tjetër e kësaj abetareje janë diktimet. Diktimet shumica e mësuesve i kanë bërë, por i kanë bërë duke u marrë kohë lëndëve të tjera. Kurse në këtë abetare diktimet janë të planifikuara brenda orës së mësimit dhe nuk është e nevojshme që mësuesi të dëmtojë lëndët e tjera. Diktimet janë të studiuara shumë mirë. Ato me një gradualitet të admirueshëm sigurojnë, nga njëra anë, përsëritjen e njohurive, nga ana tjetër, zgjerimin e tyre të mëtejshëm.

8. Duke ardhur tek fletorja e modeluar autori ka gjetur mënyrën më të mirë për të ndihmuar nxënësin të shkruajë sa më saktë dhe më bukur dhe pa shumë mundime. Vërtet që respektimi i vijave vertikale dhe horizontale është një mundim fillestar, por nuk ka të krahasuar lehtësia që ka nxënësi për të shkruar shkronja gjithmonë të një madhësie dhe njësoj të barazlarguara nga të tjerat. Gjithashtu modelet e elementëve të shkronjave që zhvillohen gjithmonë para se të shkruhet vetë grafiku i shkronjës, si të madhe ashtu edhe të vogël të dorës, i japin nxënësit dhe mësuesit një ndihmesë të madhe. Sado të shpjegojë mësuesi në tabelë se elementët e shkronjave janë këto apo ato, fëmija nuk do të jetë në gjendje t’i kuptojë, nëqoftëse nuk do t’i zbatojë vetë në praktikë. Shkrimi që sigurojnë kutiat është normal dhe fëmija do të mësohet me shkrim normal.

10. Një risi për metodikën e lëndëve të klasës së parë janë kasetat. Kasetat janë mjaft metodike. Të gjitha tregimet dhe këngët janë vendosur sipas renditjes së tyre në abetare. Mësuesi e ka të lehtë të orientohet në to. Tregimet janë lexuar me mjeshtëri nga aktoret dhe, në këtë mënyrë, mësueset kanë mundësi të marrin shembull për një lexim shprehës. Po kështu këngët janë një argëtim mjaft i madh për nxënësit dhe një burim i mirë për të organizuar në fund festën e abetares.

11. Libri udhëzues i abetares që është planifikuar si për mësuesin, ashtu edhe për nxënësin jep një ndihmesë të madhe. Në të figuron një plan mjaft i detajuar analitik, i ndarë në 340 orë mësimore, plan-ditaret, standartet, testet e gatshme, si edhe udhëzimet për vlerësimin e nxënësve dhe për festën e abetares. Në të figurojnë edhe shënime për metodikën e përdorur.

12. Përpjekjet e autorit ka qenë për të dhënë një abetare të standarteve të larta dhe për mendimin tim e tillë është. Të kërkosh të arrish standarte të larta pa një abetare që t’u përgjigjet këtyre standarteve është e kotë. Fëmija gjashtëvjeçar është plotësisht në gjendje të përvetësojë njohuritë e kësaj abetareje. Natyrisht asgjë nuk vlen, nëqoftëse mësimi nuk zhvillohet, mësuesi nuk është i aftë, klasat nuk kanë kushte normale. Piksynimi i shtetit tonë nuk duhet të jetë ulja e kërkesave, por rritja e kërkesës së llogarisë ndaj cilësisë së shkollës.

Në përfundim të këtyre vlerësimeve dua të them se vërejtjet për ndonjë përmisim të mëtejshëm të tekstit është e tepërt t’i them në këtë punim. E them këtë për arsyen se teksti është mjaft lart nga abetaret pararendëse apo ato ekzistuese me të cilat punojnë sot shkollat apo të cilat janë vendosur në eksperimentim.

Filloreta Stoja
Mësuese e ciklit të ulët
E dekoruar me titullin “Mësuese e merituar”