ARBITALIA

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

POEZIA E RE ARBËRESHE

PARA-PARATHËNIE PËR NJË PARAQITJE

Katerina Xukaro

Perveç emrave të stërnjohur si të ndjerit Vorea Ujko e Dushko Vetmo ose per fat te mirë te gjallët Zef Skirò di Maxho, Zef Skirò di Modika, Mario Bellici, Kate Xukaro, Buzëdhelpri, a ka në mes të Arbereshve krijues të rinj që e mbajnë të lart flamurin e kësaj dege shumeshekullore te letërsise shqiptare dhe sigurojnë vazhdimësinë e saj edhe në kushtet e vështira të botës së globalizuar, që me fjalë vlerëson dhe me vepra asimilon çdo dallesë me kulturën globalizuese, atë mbizotëruese?

Kësaj pyejtjeje, që në thelb më shtroi “ARS”-i dhe që unë vetë pasurova me ndonjë vlerësim jo plotësisht të paanshëm, i dhe, pa përsjatur shumë, përgjigjen “po”. Jam arbëreshe, pra kuptohet se parimisht përgjigje tjetër nuk mund të pranoja.

Mirëpo, kur po ARS-i më lypi të shkruaj diçka për këtë poezi – ose, më gjerë, letërsi – dhe të botoj ndonjë tekst nga autorët më të rinj , unë, prapë pa përsjatur, u përgjigja prapë po, por kur e mora në dorë konkretisht lëndën, vura re se puna ishte e vështirë, bile ndonjë mik arriti të më thonte e pamundur.

Në këtë pikë lexuesi mund të pyet pse. Arbëreshët kanë një traditë letrare të lashtë, janë - mund të themi - thememluesit e letërsisë së lëvruar shqipe, librat e klasikëve të shekujve të kaluar – De Rada, Dara, Variboba jo se ishte fetar, etj. – u botuan e ribotuan në Shqipëri, ndonëse në përshtatjen gjuhësore të radhës, si dhe u botuan e ribotuan e kur ishte rasti u shfaqën veprat e bashkëkohorve. Dmth. arbëreshët patën shkruar, kanë shkruar, shkrujanë e me gjithë të ngjarë do të shkrujanë. Pra, ku është vështirësia?

O miq të dashur, vështirësia është te fakti i pak-kontestueshëm se sot e kësaj dite Arbëreshët shkrujanë por nuk botojnë. Të them të vërtetën, edhe kjo nuk është ndonjë e re në mjedisin tonë kulturor. Krahasuar me dorëshkrimet, botimet ishin pak edhe në të kaluarën e kemi, për shembull, një Frangjisk Anton Santori që për së gjalli pati arritur të botonte pak faqe dhe vetëm në dhjetëvjeçarët e fundit, me botimet kritike të veprave të lëna dorëshkrim, ka filluar të zërë vendin që i takon në historinë e letërsisë sonë. Pokështu edhe sot. Si dikur, në shumicën e rasteve autorët i botojnë veprat me shpenzimet e veta, pra cili s’ka para nuk boton dhe vetëm sa përpunon e ripërpunon dorëshkrimet e veta të shtrenjta, që rrezikojnë të trashgohen të panjohura nga brezat e rinj, ndërkohë që gjuha arbëreshe po shpërbëhet dhe italishtja merr dheun.

Si dikur, problemi është, në thelb, se vepra të tilla s’kanë treg. Shumica dërmuese e Arbëreshëve është analfabete për gjuhën e vetë, thjesht s’di të lexojë e të shkruajë si flet e intelektualët që shkruajnë janë edhe sot një elit që vetëlexohet a, shumë shumë – ma lejoni fjalën e re –. ndërlexohet.

Diçka tani ndoshta po fillon të ndryshojë.Ligji për mbrojtjen e pakicave gjuhësore që, pas një shtatzënie më se pesëdhjetëvjeçare Parlamenti italian miratoi në 1999, me gjithë të metat jo të vogla që ka, ka filluar të zbatohet. Do me thënë se në shkolla po futet mësimi i gjuhët amtare (vini re: jo në gjuhën amtare), i letërsisë, kulturës dhe historisë së pakicës. Do të shohim pas ca vjetësh se çdo të lindë kjo, nëse ringjalljen ose varrosjen e prerë të kulturës arbëreshe.

Në ndërkohë, s’na mbetet tjetër veç që të mundohemi të mbajmë të gjallë së paku shpresën. E pra, le t’i rikthehemi pyejtjes fillimore: përveç emrave të stërnjohur, a ka autorë të rinj tek Arbëreshët?

Përgjigja pozitive që i dhash kësaj, me detyroi të nisja një hulumtim të hollësishëm të autorëve, çka lindi pyjetjen e dytë: ku t’i gjejë, këta autorë? Libra vjershash në fakt ka fare pak e ata pak, përveç atij të fundit të Mario Belici që e shet botuesi, s’i gjen në librari. Menyra e përhapjes së tyre u mor hua, me një ndryshim zanoresh, nga metoda tregtare e derës në derë. Pra, dorë në dorë. Librin ma jep miku e unë ia jap mikut tjetër. Por nuk është e rallë që ky zinxhir të këputet, kështu librin ti s’e merr e s’di se u botua, pra s’di se ka një shktimtar/e të ri/re.

Thenë shkurt, bie në sy se rruga e librave nuk del shumë e frytshme për qëllimin tonë. Nuk m’u desh shumë të arrija në këtë përfundim, bile mund të them se më tepër se sa përfundim këtë e pata parakusht, ose pikënisje. Varësisht, rrugët që ndoqa për hulumtimet e mia qenë dhe janë fare ndryshe dhe tani që po filloj të bëjë bilancin e arritjeve, janë rrugët që i këshilloj cilitdo që të detë të merret me këtë lëndë, sepse të tjera s’ka.

Rruga e parë është ajo e revistave. Ndër arbëreshët ka revista që dalin çdo muaj, çdo tre muaj, çdo vit, ndonjë herë, etj. Ja ndonjë titull: Katundi Ynë, Jeta Arbëreshe, Basilikata Komunità Arbëreshe (Basilicata Comunità Arbëreshe), Mondo Albanese Nuova Serie, Kamastra, Biblios (buletin i bibliotekës së Horës së Arbëreshve), e, për lundruesit e internetit, www.arbitalia.net ..... Kur vure mbi tavolinën koleksionet përkatëse të viteve të fundit, nis e shfletoji me durim e vëmendje, faqe pas faqje, numër pas numri. Mund të gjesh rubrika të posaçme, veçanerisht për poezinë, por, kujdes, ka edhe faqe ku rastësisht mund të gjesh tekste poetike ose proza që për një hulumtim të tillë nuk mund të lësh pasdore. E mos le pasdore, se zakonisht e kanë, rubriken kushtuar recensioneve ose librave të rinj. Kur e përfundove shfletimin, do të kesh në dorë një listë autorësh e shkrimesh, njëfarë panorame të përgjithshme të krijimtarisë më të re të Arbëreshëve. Këtu fillon faza e dytë, puna përzgjedhëse: lista shkurtohet, por po vure re që parimet e përzgjedhjes të mos të jenë shumë të rrepta, të mbetet një numër autorësh që të pakten të çelin kureshtje. Problemi është se për ta s’ke ndonjë të dhënë, s’di ku mund t’i gjesh, si të kesh tekste të tjera që të të lejojnë të kalosh nga përshtypja e parë në një vlerësim pak më të thelluar. Ndonjë përgjigje, konkretisht ndonjë numër telefoni ose adresë, mund ta japë Drejtori i plotëfuqishëm i revistës, po të u përgjigj. Vari shpresat tek ai, se të tjera nuk ka.

Rruga e dytë duket, nga përshtypja e parë, konsiderueshëm më e shkurtër e konsiderueshëm më e shpejt e çuditërisht të shpie, së pari, jashtë Arbërisë klasike, në diasporën e diasporës, në trevat e mjegullta e të lagështa të Piemontes. Këtu – si në treva të tjera të Italisë - arbëreshët e shpërngulur u detyruan të rishpërnguleshin për të gjetur punë e bukë për fëmijët, por, si bimë e pazakontë që janë, këtu sollën trungun, me degë e me gjethe, kurse rrënjët i lanë në katundet diellore e të dhëshpëruara të jugut, me rrembin e parë që, kapërcyer mrekullisht Adriatikun nën uj e nën tokë, mbetet i ngulur thellë në Tokën-Mëmë të paharruar shqiptare.

Në Kieri, qytezë njëzetëmijë banorësh afër Torinos, bashkësia arbëreshe e ardhur nga fshatra të ndryshëm sidomos të Bazilikatës, e ruan krenare identitetin e vetë dhe tregon një gjallëri kulturore për ta patur zili. Për çudi, pra, këtu e jo në Arbërinë klasike duhet të shkosh po deshe të nisësh një hulumtim rreth poezisë më të re arbëreshe. Arbëreshët e rishpërngulur të Kierit themeluan, në fakt, shoqatën kulturore “Vatra Arbëresh”, në krye të së cilës është arbëreshi prej Bazilikatës Vinçenx Kuçi, (Vincenzo Cucci), person i jashtëzakonshëm në kuptimin më të gjerë të fjalës, i cili shoqatës dhe vehtes u vuri si qëllim që edhe arbëreshët e diasporës së diaspores e jo vetëm ata që banojnë në katundet historike të jugut, të njihen nga shteti italian si pacikë gjuhësore me të drejtë për u mbrojtur. A do t’a arrijë zoti Kuçi këtë qëllim është tepër herët për ta thënë, por një qëllim ai tashmë e arriti patjetër: e ktheu këtë qytezë italiane në qëndër kulturore arbëreshe, ku shoqata që ai drejton organizon aktivitete të ndryshme dhe, ndoshta edhe ngase arbëreshët janë disa qindra, dikush thot disa mijëra, gëzon vëmëndje të veçant nga ana e politikanëve vendorë. Çka natyrisht nuk është dëm, bile është parakushti për të patur paratë e domosdoshme për çfarëdo aktiviteti që ke ndër mend të organizosh. Nga do vete e nga do shkon, gjithkund gjen të njëjtin zakon.

Aktiviteti kryesor i organizuar nga shoqata është “Çmimi Princ Gjergj Kastrioti Skanderbeu”, konkurs letrar poetik, që në vitin 2003 arriti në edicionin e tretë e sigurisht do të vazhdojë. Një gjë e vogël dukej, në fillim, por arbëreshët e rinj, që shkrujanë e s’kanë ku dhe si të botojnë, gjetën skenën që u mungonte për të dalë para publikut, sepse secili që shkuan ka për qëllim që të dalë herët a vonë – sa më herët më mirë - para publikut. Nga kjo pikëpamje, publiku i Kierit ka edhe njëfarë vlere të shtuar, meqë, të pakten parimisht, nuk është publik arbëresh ose gjithsesi nuk është vetëm arbëresh. Ja përse konkursi doli kaq tërheqës dhe, në fund të fundit, kaq i suksesshëm. Poetët e rinj arbëreshë i dërgojnë me bollë vjershat e veta e po shfletove me kujdes listën e pjesëmarrësve dhe lexove tekset e tyre, ke një pasqyrë mjaft të plotë të spektrit të krijimtarisë letrare të sotme ndër Arbëreshët. Emra që pastaj duhet të kërkosh nëpër revista, për të parë se a kanë prodhuar ndonjë diçka tetër, përveç vjershës për konkursin, e të duhet të gjesh konkretisht se kush dhe ku janë, për të u kërkuar atyre vetë materjal të mjaftueshëm për një vlerësim pak më të thelluar. Këtu mundësitë e tua varen nga Perëndia e rastit, Kryetari i Shoqatës, që ka në dorë të dhënat që të duhen. Atij duhet t’i drejtohesh..

Pra, në fund të fundit, edhe kjo rruga e dytë s’del më pak e komplikuar se rruga e para. ajo e revistave., e sidoqoftë, njëra pa tjetrën nuk bën.

E them këtë se e provova. E pikërisht me përvojen e asaj që gjithë këtë punë pjesërisht tashmë e bëri, dhe po vazhdon të punojë, mund të them se, po u nise nga fitimtarët e çmimit e pak më gjerë, nga hulumtimi nuk del i zhgënjyer, natyrisht me kusht që të mbash parasysh caqet e gjendjes së përshkruar dhe të mos kërkosh kryeveprën e pamundur. Ah, ka edhe një kusht tjetër: që të mos gënjehesh nga cilësimi i dy kategorive të konkursit. Duhet t’i përmbahesh kategorisë “Adulti” (Të rritur) dhe jo asaj “Giovani Autori” (Autorë të rinj), meqë në këtë të fundit marrin pjesë nxënës të shkollës tetëvjeçarevjeçare, pra vjershat janë vepra të përbashkëta fort të ndikuara nga mësues e arsimtarë.

Kaq për Kierin. Por rruga e konkurseve letrare është rrugë dyshe, degëzimi i dytë i së cilës të shpie krejt jashtë mjedisit arbëresh, në tokën diellore të Rexho Kalabrias, ku qendra studimore “Xhani Bozio” (Gianni Bosio), e drejtuar nga prof. Paskuale Amato, organozon që nga viti 1984 çmimin letrar shumëkombësh “Nosside”. Ky konkurs i veçantë ”shumëgjuhësh dhe multimedial” që e huazoi emrin nga një poeteshë e Greqisë së Madhe kalabreze pararomake dhe ka edhe një seksion për poezinë me filma të shkurtër, është i pari në Itali kushtuar, me seksione të posaçme, jo vetëm poetëve që shkruajnë në italishte dhe gjuhë të huaja zyrtare, por edhe poetëve që krijimtrainë e tyre e shprehin në gjuhët e pakicave gjuhësore. Komisionin gjykues e ka të nivelit të lart dhe zakonisht shumë të rreptë: shkrimtarë dhe kritikë letrarë italianë e ndonjë i huaj, që i gjykojnë vjershat pa paragjykime ose kushtëzime sentimentale. Unë vetë e fitova këtë çmim në 1988, si fitimtare absolute, dmth. e të gjitha seksioneve. Mbase kjo mund të mos ketë ndonjë rëndësi, por nuk më duket rastësi se fitimtarë absolutë në këtë konkurs arbëreshët dolën tri herë e shumë e shumë herë u përmendën ndër pjesëmarrësit më të cilësorë. Thënë hapur: këtu nuk ballafaqohesh me të tutë, këtu të gjykojnë të tjerët dhe të krahasojnë me të tjerët. Lexuesi e kupton vetë se nje fitore në kushte të tilla ka vlerë të veçantë. Mirëpo, me poetët fati është mixor: nga mungesa e parave, antologjitë e premtuara në fletëshpallje kane filluar të botohen vetëm këto vitet e fundit, kur nga “shumëkombësh” konkursi u kthye zyrtarisht në “ndërkombëtar”, me një degë të re kushtuar poezisë karibiane. Rrugët misterioze të kulturës! Por hulumtuesi i poezisë së re arbëreshe për këta emra e këto tekste ka nevojë. Perëndia, në këtë rast, është i lartëpërmenduri prof. Amato ose, gjithsesi, qendra studimore që ai vetë drejton. Me pak durim, mund të zbulosh gjera shumë të mira.

Si përfundim, besoj se ia vlen këtë hulumtim-udhëtim mes autorëve të rinj arbëreshë ta bëjmë bashkë me lexuesit e ARS-it. Diçka do të fillojmë ta zbulojmë në numrin e ardhshëm.

Katerina Xukaro