ARBITALIA

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

PAOLA GUXETA: ELEGJIA E DHEMBJES, KËMBËNGULJA E SHPRESËS

Katerina Xukaro

(Ndr: w = ë)

Bashkw me Skironjtw, tw cilwt, pwr mos me i ngatwrruar me njwri tjetrin tashmw duhet t’i pajisim me numra rromakw, meqw cilwsorwt “junior” e “senior” nuk mjaftojmw mw e mbiemrat shtesw shpesh herw lindin pwshtjellim, njw fis tjetwr historik i arbwreshve tw Sicilisw wshtw ai i Guxetajve. Lexuesi i ars-it mban mend patjetwr atw At Gjergj Guxeta-n (1682 – 1756) qw nw vitin 1730 themeloi Seminarin italo-grek tw Palermos, pwr arsimimin e klerikwve arbwreshw tw Sicilisw e mw vonw tw tw gjithw rinisw arbwreshe e mbase di edhe se nw vitin 2001 fillloi procesi pwr lumturimin e tij. Guxetaj tw tjerw, me shkallw tw ndryshme shkwlqimi, i gjen aty-kwtu nw historinw e kaluar e tw sotme tw arbwreshwve tw Sicilisw e veçanerisht tw Horws sw Arbwreshwve, e ne shpresojmw qw nw kwtw radhw tani e tutje tw pwrfshihet edhe e reja Paola Guxeta, poeteshw. Zbulimin e saj ia kam borxh jo ndonjw konkursi ose reviste, por thjesht mikut tim poetit tw shquar nga Hora Zef Skiro di Maxho, me tw cilin kwto kohwt e fundit zhvilluam shumw biseda me telefon e postw elektronike lidhur me njw çwshtje qw sipas meje nuk pwrfundoi si duhej, megjithse ai ngul kwmbw se s’kish si tw shkonte ndryshe. Fol e rifol, pak nga pak tema e bisedws erdhi duke u zgjeruar e zgjero sot e zgjero neswr, ja se doli emri i Paolws, e cila deri tani poezi s’kishte botuar fare, por, me thoshte Zefi se ato pak qw ai kishte patur rastin tw lexonte, i kishte pwlqyer. Kur ta thotw njw si Zefi, s’mund tw mos e kesh besw, ja pra se i kwrkova qw tw ma dwrgonte ndonjw materjal pwr “ars”-in.

Pwrpara se ta merrja materjalin e plotw, njw poezi tw Paolws pata rast ta lexoja te faqet e revistws sw re arbwreshe “new MondoAlbanese i ri” (www.mondoalbanese.org) qw po miku im ngjalli “on line” duke rimarrw e azhurnuar traditwn e merituar tw “MondoAlbanese”-s qw ai vetw kishte themeluar e botuar nw vitet ’70 e ’80 tw shekullit tw kaluar. Tw them tw vwrtetwn, s’mw ishte dukur ndonjw gjw e madhe – poezi elementare, me rrimw tw puthur e nuanca popullore, pa ndonjw pretendim artistik - pra isha disi zhgwnyer, si kur tw paranjoftojnw pwr dritwn e prapa derws gjen errwsirwn e prerw. Mirwpo, ishte ky zhgwnjim qw mw doli i gwnjwshtwrtw kur vjershat e poeteshws sw re mw nw fund i mora e i lexova e rilexova tw gjithw. Atwherw u kujtova se arma vdekjeprurwse e publicistikws sw Zefit wshtw hironia: me objektin, subjektin e marrwsin e mesazhit tw tij ai pwlqen jashtw mase tw tallet. Pra poesia e botuar nw “new MondoAlbanese i ri” tjetwr s’ishte veç qw shaka, s’ka dyshim me pwlqimin e autores.

E cila autore, ndonwse nga pikwpamja artistike e teknike ende nuk mund ta quajmw tw pjekur, nw vjershat “serioze” tregon atw ndiesi tw veçantw e atw zotwsi tw padyshueshme pwr ta pwrfshirw lexuesin nw emocionet e veta qw wshtw tipar dallues i poetwve tw vwrtetw.

Ja pra pwr kw po flasim: Paola Guxeta u lind nw Horwn e Arbwreshve (Piana degli Albanesi), nw provincwn e Palermos mw 4 shtator 1977, grua e re, pra, por jo mw vajzw. Pasi mori diplomwn e maturws nw Shkollwn e mesme pwr Gjuhw tw huaja tw Palermos, u diplomua nw universitetin e pokwtij qyteti pwr gjuhw e letwrsi angleze, por pa lwnw pas dorw studimin e shqipes. Aktualisht jep mwsimin e anglishtes nw shkollat e mesme tw Horws dhe bashkwpunon nw revistwn e pwrmendur “new MondoAlbanese i ri”.

Temat e poezisw sw Paolws janw intimiste: ajo heton shpirtin e njeriut e ndjenjat e tij pwrpara ngjarjeve tw njw bote qw shpwsh herw mw shumw se nwnw wshtw njerka e lig e pwrrallave qw s’tw jep dashuri e gwzim pwr hidhwrim e lotw. Megjithw moshwn e re, poetesha tw bwn tw kuptosh se tashmw pwrjetoi dhembje tw thella, nga ato qw tw shtangin. E megjithatw, nw vargjet e saj dhembja, edhe kur arrin tw prekw dhwshpwrimin, ruan njwfarw wmbwlsie qw sikur lotwt t’fshin duke tw zbwrthyer se edhe shpresa mw e fundit ka brenda vetes njw shpresw mw tej pwr tw arritur atw “vwrtetwsi” e atw “drejtwsi” qw janw aspirata mw e madhe e njeriut. S’ka zi, s’ka tw keqe qw mund ta fikw kwtw dritwz nw fund tw tunelit e rrugwn qw tw shpin te ajo s’e ndwrpret as edhe vdekja, sespe njeriu vazhdon ta ecw edhe pasi e kapwrceu Akerontin. Ka, nw kwtw ide qw pwrshkon tw gjitha vjershat e saj e zbwrthehet veçanerisht nw “23/05” e “Po jec”, njw diçka qw e lidh me udhwtimin e Dantes, megjithse, qw tw mos mw akuzoni se po e teproj, ju e them unw vetw se kwtu jemi nw njw kontekst plotwsisht lirik, mijwra kilometra larg metafizikws filozofike e didaktikws teologjike sw Poetit hyjnor.

Sa pwr gjuhwn, lexuesi do tw vwrw re vetw se, megjithse nw leksik e morfologji ruan tipare tw qarta tw sw folmes sw Horws, ajo i afrohet shumw shqipes letrare, çka na lejon t’i kufizojmw sa mw shumw shwnimet zbardhwse. Nw pwrgjithwsi, gjuha e Paolws e ka njw ekuilibwr tw sajnw, qw sigurisht ajo tw pwrmirwsojw me studimin e shkrimin, por kwtu e kwtje disa ndwrtime sintaksore, si psh. mbiemrat e vwna shpesh herw, pa nevojw stilistike, para emrave pwrkatws, tw bwjnw tw dyshosh se poetesha ruan nw sirtaret e veta ndonjw origjinal italian. S’ka pse tw skandalizohesh mekwtw: shumw ndwr ne, e edhe poetw mw tw sprovuar se ne, kur hodhwn hapat e parw s’u sollwn ndryshe. Pastaj rritemi e gjejmw secili rrugwn e jonw. Edhe Paola do tw rritet.

Poezitw e mwposhtme janw tw parat qw ajo jep pwr botim.

Atij çë na la tuke fluturuar si fletë dimri

Kur dheu dridhet,

kur mali nxihet

kur mjegullat lozjën

kur gjella jik e lotë zbiren

kur era më ngë frin,

se zbora birin tim

se gjaku më u josë

se zëri më u paralizua

lotë lotë lotë lotë lotë lotë

e shqerrë ishtë fixha

e zbjerrë ishtë jeta

të terme trutë time

të thata si gjëmë

se si zog sose

si zog

sose

Tyj

Sytë tat përpara timëvet

një ngjyrë e zezë dhe e humbët çë mbështiell,

zhbiruese si gazi yt

i ëmbël, i fort dhe i vendosur.

Asnjë hje mbi tyj

po dritë, shkëlqim dhe qartësi

edhe mëshirë për ne

për ne çë këtu qëndruam

vetëm.

Këtu, pa tyj, ëndërrojëm

një frymë tënde, një përshpëritje

ose një sy fluturak, imagjinar ;

i patruptë uje lehtë mbi ne,

shtrëngon bijtë tat me të fuqishme duar

e i mban me dashuri tuke vallëzuar i lehtë

mbi atë shkëmb vetë çë të pranoi i gjallë.

Dhembshëri ke për ne:

për lotë tona të ngrohta;

për sytë tanë të tërbuar, kurrë të lodhët

sa të të kërkojën prapë;

për gjakun tënë çë rrjedh i vrullshëm

në shpella të humbëta, të mëterrta dhe të deshpëruara;

për psherëtimet dhe dridhjet dhe të shëmburit

të natës

“Ati jim, fali të gjithë se ngë të njohjën”.

Sa jetëshkurtër e të pashpirtë jemi

sa isht e kotë dhe e gënjeshtërt jeta jonë!

E ti, ati, nga poshtë, te ana jonë,

zgjate përjashta mbi gjellat tona sikur të i zësh

po te grushtet tat mosgjë qëndron

kurse i trishtuar llargohe përgjithmonë

nga ai kopsht çë fëmij të shtrehoi

nga ajo shpi çë burrë të mbroi

nga ajo dashuri çë, i vdekur, të lehtësoi.

Nikolës

të e ruajën angrrat e Tokës

e ëmbëlsisht të e përkundjën

për përjetësinë

23/05

Fatkeqe botë,

fatkeqe unë,

kështu e etur për vërtetësi

përpëlitem përmes shufravet

të njëi vetmije të pasosme

tuke përpjekur kundër hekurit

të akulluar të lëshimit.

Hero i dëshpëruar,

ulurin erës

atë çë era ngë mend të dëgjonj.

Ngjitur te një botë

çë më bren këmbët

e lart, lart, më thith shpirtin

dhe zëmbrën.

E hidhur bota

çë më lindi e i pambrojtur

më hedhi ndër këmbëvet të saja,

tuke më shtipur kryet

dhe tuke më verbuar

kërkoi të më prisëj fjalën.

E unë, përkundrazi, këtu e nani

këndonj e parkales e thom

e kurrë do të lodhen buzët time

e kurrë do të teret goja jime

e kurrë do të thahet gryka jime

e përgjithmonë do të kërkonj

vërtetësi dhe drejtësi!

Ku isht rruga

Jam e jec te mjegulla

jam si e zbjerrë,

prirem prapa,

vete përpara,

rotullohem

ngë mënd të gjëndem.

Zërin tënd e dëgjonj

po si hekur

përplas te trutë time.

Ngë mënd të jik,

fuqia më lipset.

Bënj një hap e lodhem,

ulem, jam më lodhet shumë

pa ngarkesë,

jam e shuhem

dalë e dalë

vetëm e vetëm,

jam e shuhem.

Ndihmë!

Masakri

Sytë tim qëndruan atje

qepur mbi këmishat e tyre të zeza

mbi xhakat e tyre dhe mbi pushkët e tyre;

qëndruan atje, sytë tim, mbi kurmet e atyre çë

pa faj as pa mëkat ndiejtën këputur zëmbrën,

plagosur bijtë e tyre

çajtur në bark gruan e tyre;

kurme shtruar mbi një lëndinë vdekjesh

të pavetëdijshmë të fatit të tyre

pa fjalë përpara të vrazhdës esencë

e ligësisë njerëzore.

Atje poshtë janë sytë tim

ata rrëfyejën dhe këndojën dhe lurijën

Për kë ngë di, për kë ngë beson,

për kë ngë do të dëgjonj.

Sytë tim qëndruan atje,

në mes bajtavet e këpucëvet të çara

mashkuar si uri dhe si etje

e akullt si kurmet e luftëtarëvet

të humbët e të thatë si të errëta dhe të kota

transhe.

Melodi

Kemi jecur gjatë

nëpër rrugina gjarpëruese

hedhur petëla trëndafilje

rreth nesh

pirë me padurim

nga uni ynë,

ëndërruar dashuri dhe pasion;

përposh të hirtavet mjegulla

u ushqyem me marrëzi

dhe pafundësi

dehur nga të ëmblat

melodi të shiut

pranuar në gjirin e të grashmevet ré;

kërkuam të ishëm,

të dashurojëm dhe të gjejëm dashuri,

të humbur

qëndruam te vendi më i errët

dehur me kotësi

të shtrirë mbi një të zbehtë bar

atje, mbaruam udhëtimin tënë.

Po jec

U jec,

këmbët time lodhen

me pluhur mbulonen

sytë mbyllen

po jec.

Tëtimit më hap duart

krahët më teren,

i kam zbuluar

po jec.

Vrehem, shihem, lexohem

brënda meje dhëmbem.

Gjaku jim shprishet

ku isht isht,

kurmin si Krisht.

Po jec.

Vjet

Vjet e kaluara,

faqe kthyer një nga një

dashuri të këputura,

sy të shkëlqyeshëm,

duar të fuqishme,

përkëdhelje e kadifenjtë,

kujtime të ndezur e kujtime të zbehtë

udhë të përshkuara e rrugë të përshkohen,

fjalë zjarri e fjalë dashurije,

lotë pësimi e lotë zemërimi,

pakënaqësi e padrejtësi

butësi urrejtje e pasion

gabime të bërë e gabime prekur kalimthi

momente të jetuar e momente të dështuar

tërbim të shitet e durim të blihet

aspiratë

nder

mendjemadhësi

frikë

dhembje

gëzime.

jeta e jetuar, jeta e dështuar

mbledhur te këto të pakta fluturuese fjalë,

pluhur nxjerr në erën e shirokut.

Sillen, ikjën, më ngë priren

vjetët

vjet.