ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

MARIA ANTONIETA MANA: NAIVITETI QË TË MALLENGJEN

Të lexosh një poet të ri - të ri në moshë e në poezi – është sikur të pish ujë të ftohtë te një krua mali. Ajo freski  sensuale e gjallëruese që në fillim të mbush gojën e pastaj, pak nga pak,  të përhapet në trup për të të zaptuar më në fund deri edhe shpirtin, të shpërblen për çdo lodhje  e mundim të hipjes e të ripajton me vetveten e botën. E ti, i rritur e i arsyeshëm si je, mbetesh disi i habitur e s’di si t’ia shpjegosh as vetvetes se si një diçka kaq naive - ç’ka në botë më naive se uji, era e pastër  e malit, gjelbrimi i pyjeve -  arrin të të mallëngjejë kaq thellë.

E gjithë kjo hyrje, për të ju paraqitur kësaj radhe një poeteshë të re – më të renë që kemi hasur, deri tani - nga Çifti (Civita), kadundi më i bukur arbëresh jo përse e kam vendlindje e vendrritje, por për vlerësim objektiv që mund të konfirmojnë pa vështirësi të gjithë ata shumë shqiptarë që erdhën ndër arberëshët vitet e fundit e ata më shumë edhe që patën ardhur në epokën parademokratike. Çifti është katund i shtruar si margaritare në mes të shkembinjve që ngjajnë me  flegrat e një guaske, i lëmuar një njërën anë nga një përrua që, pasi dolli  zhurmues nga gryka  e thellë që thyen malin, shtrohet i qetë në fushën e rrjedh i heshtur deri në det,  e ka qiellin e kalthër si gjetk në botë nuk e sheh që në horizont përzihet e shkrihet me detin e Jon (ma falni këtë leshim gramatikor të qëllimtë!), e natën yjet shkëlqejnë si diamante të qëndisura mbi një gunë të zezë kadifeje. Të gjitha gjëra naive, thelb bukurie. Oh! më falni, se këtu jo për Çiftin duhet të ju flas, por për çivitjoten  poeteshë.

Maria Antonietta Mana (Maria Antonietta Manna) u lind para 25 vjetësh në Kozencë. E këtu më lejoni të saktësoj se si rrjedhojë e mjekëzimit të shtatëzënësisë dhe spitalizimit të lindjeve, me përjashtim të Ungrës (Lungro), ku ka një spital, sot e kësaj dite në katundet arbëreshe nuk linden më fëmijë. Kuptohet se kjo nuk do të thotë se s’ka më fëmijë arbëreshë, meqë foshnjat e lindura në spitalet e qyteteve lëtire (italiane) pastaj regjistrohen në gjendjen civile të vendbanimit të prindërve; por ka pesimistë të pamposhtur që e marrin këtë të dhënë  për paralajmërim ogurzi të fatit dhe, si në përrallën e famshme kalabro-arbëreshe, qahen përpara që  shkopi i varur në mur të bjerë mbi  foshnjën ende të palindur në djep: “Kadh’u manganiedu e açida Dhuminikiedu: Oj Dhuminikiedu mia!” (nga kalabrishtja: bie shkopi e na e vret Diloshin: Oj Dilosh’i nënës!).

Ne – unë edhe ju - pesimistë nuk jemi, bile jemi aq shumë optimistë sa që pranojmë patjetër atë tezën “gjithëpërfshirëse”aspak tendencjoze që i shtrin kufijt e Arbërisë italiane jashtë caqeve të ngushta të katundeve arbëreshe. Sipas kësaj teze, që nis nga numri i banorëve me origjinë arbëreshe ndër qendrat e mëdha të lëtinjve, Kozenca është katundi arbëresh më i madh në Kalabri, Palermo katundi arbëresh më i madh në Sicili e kështu me radhë deri te Roma është katundi arbëresh më i madh në Itali. Pra ku do që t’i lindin arbëreshët fëmijët e vetë, i lindin në një kadund arbëresh dhe, kur s’e kanë atë vendbanim, i regjistrojnë në një katund arbëresh tjetër.

Tamam si Maria Antonieta jonë, e cila u rrit në Çivit e këtu, bashkë me lëtishten nga nëna,  mësoi gjuhën arbëreshe nga babaj e nga gjyshja. Pasi mori diplomën e maturës në liceun klasik, tani studion gjuhë të huaja në Universitetin e Kalabrisë e njëkohësisht punon si përkthyese e anglishtes e ispanishtes (gjuhët e bukës, siç do t’i quante poeti ynë i shlëlqyer Zef Skirò di Maxho) në një agjenci për vlerësimin e Parkut Kombëtar të malit Pollino, që është zona e mbrojtur  më e madhe e Italisë e përfshin –  pra në njëfarë menyrëe edhe mbron -  edhe Çiftin e katunde arbëreshe të tjera.

Nga babaj, që i vdiq kur ajo ishte fëmijë, trashgoi pasionin për muzikën, së cilës, me nismën e vetë, i shtoi më pas teatrin. Por në kohën e lirë ajo merret edhe e me letërsi, si lexuese e krijuese. Një vjersh i saj fitoi çmimin e dytë në edicionin 2001 të konkursit poetik “Princ Gjergj Kastrioti Skënderbeu” të shpallur nga shoqata kulturore “Vatra Arbëreshe” e Kierit (shih paraparathënien, ars, n. 26). Në vitin 2002 fitoi çmimin e parë në “Konkursin për Poezi e Muzikë – Qyteti i Fermës” dhe u përmend për merita të veçanta në edicionin XVIII të  Konkursit Ndërkombëtar  “Nosside” të shpallur nga shoqata kulturore “Xhani Bozio”e Rexho Kalabrias (si më sipër)  si dhe , në 2003  prapë në konkursin e Kierit.

Pjesën më të madhe të vjershave që shkroi Maria Antonieta i mblodhi në një vëllimth që doli nga shtypi në muajn dhjetor 2003, me titullin në italishte “I kanti di un kuore” (Këngët e një zemre), gjithsej katërmbëdhjetë poezi në arbërishte ose anglishte ose ispanishte, natyrisht që të gjitha edhe në italishte. Një sprovë e parë për të cilën vetë poetesha në hyrje shtron pyejtjen: “Por, sa kam shkruar deri më tani a është  me të vërtetë poezi ose është thjesht shfryrja e një shpirti që ka njohur tashmë gëzime e dhimbje?”. T’i përgjigjemi kësaj pyejtje mbase është herët. Sigurisht tipari dallues i poezisë së Maria Antonietës është thjeshtësia, ose, që t’i rikthememi zanafillës së këtij shkrimi me shumë sorollatje jo të rastësishme, naiviteti.  Naivitet nga pikëpamja e lëndës, sepse s’kemi të bëjmë me ndonjë botëkuptim madhështor, por me ndjenjat më të para që lindin në shpirtin e çdo njeriu, e naivitet nga pikëpamja e formës, meqë autorja nuk vritet t’i përpunojë formalisht vjershat e veta, duket sikur s’zoton ndonjë mjet teknik të veçantë.

E megjiithatë mbase pikërisht ky naivitet, për të cilin poetesha jonë tregohet e vetëdijshme, u jep vjershave atë hijeshi të veçantë që i bën thuajse të të mallëngjejnë, duke të prekur në ato tela të zemrës që ti vetë mendoje se i kishe varrosur përfundimisht nën malet cinike të zhgënjimit që mësove nga jeta. Tamam si kur pi ujë te një krua i ftohtë mali. A kroi do të vazhdojë të burojë e uji do të mbudhet në një shatërvan artistik, do të shohim. Për tani le ta pimë e ta gëzojmë mu kështu si është.

Jo pa bërë ndonjë vërejtje gjuhësore: në pjesën e fundit të hyrjes së vëllimthit të vetë Maria Antonieta shkruan, se pas perjudhes së  errësirës dhe heshtjes  së shpirtit,  “zemra imë kësaj radhe kishte vendosur t’i diktonte mendimet e veta në arbërishte, gjuha “e huaj” për mua më e afërt  dhe me kuptime aq të thella”. Sikur arbërishtja të ishte gjuha e rilindjes, e kapërcimit të dimensionit të dhimbjes për të iu hapur përsëri buzëqeshjes së jetës. Mirëpo, cila arbërishte? Duke u nisur nga një parakusht që vetë poetesha shpreh kaq qartë, kuptohet se gjuha e vjershave të saj s’mund të jetë tjetër se thjesht e folmja e katundit, e pasuruar, kur nevoja e kërkon, me ndonjë fjalë të huazuar nga ndonjë fjalor, jo pa ndonjë  shtrëmbërim semantik, e me ndonjë ndikim “të kulturuar” nga shqipja letrare e dëgjuar në ndonëj mësim. Por, shikoni, kur them e folmja e katundit, flas për të folmen e katundit jo si e flet brezi im, por si e flasin brezat më të rinj, pra fort të ndikuar nga sundimi i italishtes. Ja, pra, thjeshtësimin e lakimit të emrave, me humbjen thuajse të kallëzores, gabimet në përdorimin e razave pas parafjalëve, zgjedhimin disi të pazakontë të foljeve e kështu me radhë, siç ju vetë mund të shikoni. E ja edhe  drejtëshkrimin shpesh herë aspak të drejtë (mbani mend: arbërishtja nuk mësohet (ende) në shkollë e në Universitet më të shumtit vetëm sa marrin një përmiellje!). Nga kjo pikëpamje, dokument gjuhësor. Por nëse uji do të vazhdojë të burojë, këto janë gjëra që ndreqen.

Nga përmbledhja “I canti di un cuore”, Castrovillari , 2003

KUJTIME

Ulit[1]

me një libër ndir duart

ruanjë[2] ndëllargit[3]…

Ndir hromat[4] e pamjes

çë më vjen përpara

shoh një vashez çë[5] breth[6]

dhe një burrë afir çë qeshin.

E kujtonjë…

Kujtonjë ditat çë shkuan

shurbiset[7] çë bëmë

fshehësira[8] çë qindruan

tek zëmërat tona

dhe gjithë fjalët çë tham

U e Ti

një tatë[9] me një bilë[10]

fjalë çë mosnjeri njeh

çë iktin e nëng u prurtin[11] më.

Kujtonjë edhe at mbrëmë

kur ishim e frijim[12] bashkë

e ndë mest[13] muzikës

Zoti Krisht të muar me të

e me sit[14] mbë lot

më la ndër tingëllin e qetësis[15].

Nani jam këtu

me aq ëndë[16] të rritem

e të vete pirpara ka udha ime

e mund gjegjinjë një vuxhë[17] afir

çë më thot:

“Nga[18], bila ime,

ëm[19] dorin e vemi[20] bashkë”.

KËNDIME NJËJ ZËMËRJE[21]

Gjegjë[22] çë të thot zemëra

edhe aty është një këndime:

fjalë, tupticë[23], melodhi,

ngashërime, premtime, papritje[24],

qetësime[25] çë të mbësojim shurbise[26]

çë mosnjëherë një mjeshtër mund të të thor[27].

Ruaj[28] atje mbrërënda:

mund gjësh një derë çë hapet

një lulishte i hunduar[29]

një thesar i fëshehur

dhe dielli çë dritëson

dy shpirtra çë pirpiqen e lidhen

pir një udhëtim i gëlatë[30].

Gjegjë çë të thot zëmëra:

është vuxha ndonjeriut

çë tek magjia atij vendi[31]

e ndë adhurin e hares[32]

Të merr dorin e pëshpëritën:

“Vemi, malli im,

është dashuria çë na qellin[33]

ndë mest ylet e qielli [34]”.

VET[35] NJË HERË TEK GJELLA[36]

Bie vet një herë tek gjella

të ruash një natë dimri ylëzore

një pasar çë vullarin[37]

një trëndofile[38] çë hapet

o të gjegjësh adhurin e dejtit[39]

kur dielli dritëson

ëndërrat e dëshirat tënde[40].

Bie vet një herë tek gjella

të gjësh githënjëherje

një thesar i[41] fshehur

fytyra[42] ndonjëriut

çë ëndërrin bashkë me ti[43]

e tek thellësia njëj vështrim[44]

të folësh[45] me vuxhin e zëmëris.

Bie vet një herë tek gjella

kur ti nëng[46] e pret

e nëng adunare[47] fare

t’i thuash me hir[48]

tek një krahërim[49] i ëmbël e i ngrohtë

“Dashuronjë gjella ime[50]

se gjella ime je ti”

Botohen për herë të parë

MEJTIME

Gjella…

çë do të thor kjo fjalë?

Sa herë e gjegjëtim[51]

e diovasëtim[52]

e menduam, e krahëruam[53]

ma pak herë na ndihu t’e ndëlgojim[54].

Të dimi

pse nga menat[55] zëgjohemi

qeshmi, klami, folmi[56]

vemi e vimi, tërbohemi

duhemi mirë.

Rumi[57] gjithsej

me sit plot me hare[58]

o plot me hjidhi[59]…

E puru rumi, dhe ruhemi[60]

vëmi ndë kufì nga mumend

nga ditë, nga bëmë

sikundra jemi mjeshtra e vjershëtarë

çë daltojin dhe këndojin[61]

hapat mola e të qetura t’udhis e jonë[62].

Ç’është gjella?

Një lozje hromesh

miqësie me adhurin[63] e dashurìs

një tren çë rrangarin[64] drejt pakufirit[65]

poezi...

vërtetësia[66] ime.

UDHA JONË

Ecinjë vetë

e gjithnjiherje

zë e[67] dridhem

më bënë ngrit[68].

Ma[69] jo

nëng jam e sëmurë!

Pra gjegjinjë edhe një vuxhë…

është e tëndja

mund e njoh

ndë mest t’jerat milë e gjindies[70].

Prirem[71], të shoh

edhe ti më ruan

më thërret, më qeshin

më vjen afir

do të më folësh…

E kështu

me krahët tënde[72] çë më shtringojin fortë

apriasu tupëticët e zëmërat[73] tona

vemi bashkë drejt ajo udhë[74]

çë shënon hapat e gëzimit jonë[75].