Mirė se erdhe...Benvenuto...
ARBITALIA 
Shtėpia e Arbėreshėve tė Italisė
La Casa degli Albanesi d' Italia  
 

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

 

XHOVANNI TROIANO: ETHNOS-EROSI ME NJĖ FRYMĖ PERĖNDIE

 Katerina Xukaro

Kam kėtu pėrpara syve, mbi tryezė, njė vėllim-dorėshkrim vjershash. Titullin e ka “Arbėria grua-krua”. Autori e kishte pėrgatitur pėr botim para tre a katėr vjetėsh e i kishte kėrkuar njė paraqitje njė studjuesi tė njohur tė letėrsisė arbėreshe tė ditėve tona – ja pse e kam vėllim-dorėshkrimin nė shtėpi - i cili edhe e kishte nisur punėn e shkrimit, qė pastaj e la pezull. Arsyeja: ndonėse gati, pėrmbledhja nuk qe dorėzuar kurrė pėr shtyp. Autori qe shtėrnguar tė pėrballonte pėrparėsi jetike tė tjera e, meqenėse - sikurse lexuesi i vėmendshėm i kėsaj rubrike disi tė pazakontė s’kam dyshim se mban mend – poetėt arbėreshė i botojnė vjershat e veta me shpenzimet e veta, i la pas dore aspiratat poetike pėr tė pėrmbushur nevoja mė  prozaike. Vėllim-dorėshkrimin e hoqa nga dollapi ku ishte futur para tre a katėr vjetėsh kur emrin e poetit, tė cilin e kam tė njohur prej vitesh – takohemi nėpėr katundet arbėreshe ndėr Pashkė a ndė verė, ca herė ndėr Kėrshėndella – e gjeta ndėr fituesit e ēmimeve letrare “Noside” dhe “Princ Gjergj Kastrioti Skanderbej” (shiko “Paraparathėnien” e “Premisave” te: ars 26, prill 2004). Mora e i rilexova ato vjersha e s’ju e fsheh se m’u lind nė shpirt njė mallėngjim i thellė e njėkohėsisht njė ēudi qė mė shtynte t’ pija si gota ujė kur je i etur e njėri s’pret tjetrin. Nė fund arrita pa frymė e vetėm nė atė pikė, kur u ndala, mora me mend arsyen e atij mallėngjimi frymėmarrės e sidomos tė ēudisė e tė etjes. Ma falni vetėpėrmendjen, por pa mė patur lexuar kurrė, ai shkruante vjershat e mia. E qartė, pa i patur lexuar, natyrisht  se nuk mund t’i ketė kopjuar, por ato ishin pa dyshim vjersha tė miat nė kuptimin se frymėzoheshin nga e njėjta ndjesi, i njėjti mall, e njėjta dhembėshuri pėr dheun, tokėn tonė tė bukur nėnė e njerkė qė na priti mėrgimtarė e mėrgimtarė prapė na bėri nėpėr udhėt e botės, nė kėrkim tė njė toke tjetėr pėr tė mos humbur jetėn nga turku zaptues a nga varfėria: diaspora e diasporės sė diasporės tė …. Vallė, a do tė marrė fund ndonjė herė ky fat i kobshėm i shqiptarėve qė e lė bosh atėdheun nė momentet  e kthesave mė vendimtare? Do tė thetė ndonjė diēka, nėse arrita tė gjeja nė ato vjersha deri edhe tė njėjtat fjalė tė disa vjershave tė mia, tė cilat vura re a posteriori se, pavetėdijshėm, rimarrin temat e frymėn e disa vjershave tė Ujkos: sikur tė kemi tė bėjmė me njė ndėrgjegje tė pervuajtur tė pėrbashkėt tė neve arbėreshė qė nuk kėnaqet tė shprehet me njė zė tė vetėm e na shtyn tė themi, shumė veta, poatė gjė, si pėr tė u fuqizuar  e ngushėlluar me njėri tjetrin. Por, sikurse vetė titulli i vėllim-dorėshkrimit tregon – pėr poetin tonė, Arbėria nuk ėshtė vetėm toka e as edhe vetėm kroi, burimi nga vijmė e nga pahir, vazhdimisht, largohemi. Ajo ėshtė edhe grua, grua mishi e ashti, pra dashnore. Ja pra se tema e tokės gėrshėtohet e shkrihet me atė tė madhe tė dashurisė, deri nė pikėn qė, nė lojen e metaforave, disa vjersha e ke tė vėshtrirė tė dallosh a flasin pėr tokėn a pėr gruan e dashur, aq i pėrshkon njė eros sa i hollė edhe i ngjeshur, qė tė ēel turbullim. E turbullim tė thellė, si njė huti prej dialoshi ndjen poeti ndaj madhėsisė sė panjohshme sė Perėndisė nė tė cilėn me bindje beson e dhe sė cilės si krijesė i besohet, ndonėse me Perėndinė gjithėpėrfshirėse edhe guxon mallėngjyeshėm tė ankohet, pėrse duhet tė vdesim pėr ta parė.

Autor i vėllim-dorėshkrimit qė mbaja  nė dollap dhe i vjershave tė tjera mė tė reja qė pati mirėsinė tė mė dėrgonte e qė mė lejuan tė bėjė kėtė analizė ėshtė Xhovanni Trojano (Giovanni Troiano), arbėresh i kulluar, me rrėnjė atėrore nga Pllatani (Plataci) e nėnore nga Kastėrnexhi (it. Castroregio) e Shėn Pali (San Paolo Albanese), sikurse ai vetė krenohet. I lindur nė Pllatan, nė provincėn e Kozencės, nė vitin 1946, pra jo tamam i ri pėr nga mosha, ai jeton jo larg vendlindjes, nė Trebizaēe (Trebisacce) dhe punon si teknik pėr riprodhimin me vizatim tė sendeve arkeologjike nė Muzeun  Arkeologjik Kombėtar tė Sibarit. Si ekspertė qė ėshtė pėr kėtė kolonie tė lashtė helene nė Kalabri,  ai ėshtė autor i vėllimit “Sybaris, storia e mito illustrati” (Sybaris: Histori dhe mit tė ilustruar, 1984, 1997) ku rrefyen me vizatime historinė e qytetit  tė Manja Greēias qė mbetet edhe sot simbol  i stilit mė luksuoz tė jetesės, si dhe bashkėautor i vėllimit “Calabria Citeriore” (Kalabria e kėtejme, 1989, 1995). Nė qarqet artistike tė Kalabrisė, Troiano-ja njihet edhe si piktor, ndėrsa si poet, mori pjesė nė shumė konkurse letrare nė shkallė vendore e kombėtare. Kryefitues, nė vitin 1996, i  Ēmimit shumėkombėsh dhe multimedial “Nosside”, nė Rexho Kalabria,  nė vitin 2003 ai fitoi ēmimin e parė nė edicionin III tė konkursit “Princ Gjergj Kastriot Skanderbej” nė Kieri afėr Torinos, (pėr kėto ēmime lexuesi le te shikojė paraparathėnien, e po nė vitin 2003 ēmimin e parė nė edicionin e parė tė konkursit kombėtar “Setea”, nė Frankavilla Maritima tė provincės sė Kozencės. Mori pjesė me rezultate tė mira edhe nė edicione tė tjera tė konkurseve tė pėrmendura, si dhe nė konkurse tė tjera nė shkallė krahinore.

Si shumica e poetėve arbėreshė, ai i shkruan vjershat e veta dygjuhėsh, nė arbėrishte e lėtishte. Do tė thoja se i vetėpėrkthen nga njėra gjuhė nė tjetrė e anasjelltas, por nuk e them ngase poetėt mė u ankuan duke vėrejtur se ata nuk pėrkthejnė assesi, por i lindin vjershat dygjuhėsh. Vėrejtje, kjo, qė, si krijuese, unė s’mund tė mos pranojė, duke kundėrvėrejtur nga ana ime se kjo ėshtė e vėrtetė nė disa raste – e shumė vjersha tė Troianos janė shembullorė - kurse nė raste tė tjera  mund ta thuash si tė duash, por me pėrkthime e pėrshtatje, bile tė pavetedijshme, ke tė bėsh e niveli estetik i teksteve e tregon qartė se nė shumicėn e rasteve kahu ėshtė lėtishte-arbėrishte/shqipe. Qė tė mos keqėkuptohem nga autor e lexues, e pėrsėris se nuk ėshtė faj, ky, por pasojė e njė gjendjeje gjuhėsore tė cunguar ku vetė vendimi per tė shkruar nė gjuhen amtare ėshtė pothuajse akt trimėrie. Gjuha e Xhovanni Trojanos ėshtė thjesht arbėrishtja e katundit tė tij, Pllatanit, me kėtu e kėtje ndonjė fjalė tė dėgjuar  e ndonje germė (y-nė) tė huazuar nga shqipja. Duke i lexuar vjershat , vihet re mundi e mundimi i poetit pėr tė shprehur me atė gjuhė tė pakėt tė jetės sė pėrditshme botėkuptimin e ndjenjat e veta e, ku mė pak ku mė shumė, ndihet ndikimi i njė amze italiane qė e shtremberon ndjeshėm gramatiken e dialektit amtar. Tipar, ky i fundit, aq mė i dukshėm sa mė pak qė teksti nė arbėrisht largohet nga teksti-vėlla ne italishte, duke anuar mė tepėr nga pėrkthimi i thjesht se nga rikrijimi poetik. Mirėpo, si dhe nė poetė tė tjerė, kjo vuajtje gjuhėsore, qė pėrfshin jo rallė herė edhe semantikėn e fjalėve e i pėrshkon tė gjitha vjershat nė kėrkim jo gjithėmonė tė papėrmbushur tė njė forme estetikisht tė vlefshme tė shprehjes, behet ajo vetė shifėr poetike, element pėrbėres i semantikės sė vjershave, nė kuptmin se ajo vetė shpreh lidhjen e ngusht te autor- it/ve me prapatokėn e tij/tyre kulturore dhe etnike, qendresėn kėmbėngulese ndaj asimilimit tė plote, vullnetin pėr tė ripėrvetėsuar me nje vetėdije tė re njė trashgimi nė rrezik.

Si nė rastin e Xhuzepina Demetra Skiro-sė, edhe ndonjė vjersh tė Troianos do tė ua propozoj lexuesve  edhe ne versionin italian, qė tė mund vėrtetojnė ata vetė sa thash deri tani.

 

 

 

 

 

OI BIRI IM                                                                                       PATERNITA’

(Kryeēmim nė edicionin e XII tė konkursit “Nosside”, 1996)

 

Ti sė di sa u trėmba e ēė haré pata                                          Tu non sai la gioia e la paura folli

Kur gjirin e sat’ėmė e lėshove                                      Quando non fosti pił in tua mdare

E ndė zemrėt me hyjre,                                                ma sul mio petto

Njetir si u                                                                               altro me stesso

E ndrishe aq shumė[1]                                                                eppur cosģ diverso

Sa lėndja ėsht ka lisi e lula                                                       come dal frutto l’albero ed il fiore.

Mallkonj kush vraft[2] ėndrrat e tėnde                                        Maledirņ chi ucciderą i tuoi sogni

Me zgjime te shkrete,                                                              con atroci risvegli,

oi biri im.                                                                                figlio mio.

 

 

 

 

 

MALLKIM I VJETĖR

(Ēmim i parė nė konkursin “Princ Gjergj Kastriot Skanderbej”, 2003      

 

Njetėr herė shprishemi[3]           

ndėr dherat e lėtinjvet[4]

e njė mallkim i vjetėr

na shtynė ka perėndimi[5]:

dhasi[6] zogjiz o kafshė,

tė shtyjtur e tė rrahur nga akulli dimrit,

rrahadherash[7] vemi na

me sy te ngamat[8]

e pėshtojėm ka lloket[9]

buzėvet e qepura.[10]

Nėng kemi burrunėra[11]

e ka e Taksura jetė[12]

mosnjė Perėndi

na tha se mund vejim.

Kėshtu si ngaherė,

tue ecur pas diellit,

do tė gjėjim ndonjė sprėnxė[13]

po zėmi mirmaga[14]

ndėr botėt dishėruara[15],

ē’jan tė thajtura farės[16]

tė gluhvet e huajira[17]

 

 

 

 

ZGARDHULLIM[18]

 

Ė zgardhullim kur tė gjėnj

(si njė i vokėrr[19]

harea m’oreksėn[20]

pse papritur mė dhanė gjė)

ėsht mrakulli

pas njėji lutje[21].

Nani qeshėn jeta[22]

e panur[23] me sytė e tėndė

e pėshtojėn ka drita

lakuriqrat[24] e zi

shokėt e helmit[25].

Vėrteta je agimi

i vėnur si garth

ndėmest[26] ditės e natės.

Argalisjėn[27] sytė

lufte shtrėngimi[28],

po kush ndėr na ėshtė ulku

e kush i nėmuri qingj[29]?

Do tė’ishnja[30] ajo ē’je

ndose s’ishnja mė u!

 

 

PSE DI                                                                                              PERCHE’ SO

 

Pse di se njė vrejtje shpatje[31]                                                  Perché so che hai sguardo di spada

shkreptimje ēė hapėn mjegullat[32]                                             di lampo che squarcia le nubi

e xakėz dashurore maēje[33]                                                      e morso amoroso di gatta

kur tė vekėrrit vete i fsheh[34].                                                    quando i cuccioli porta al sicuro.

 

E njoh kurmin[35] tėndė si bukė                                      E conosco il tuo corpo di pane

e uja[36] ēė mė vjen pėr atė:                                                       e la fame che di esso mi prende:

ti pėshton e flutur mbi lulet                                                       tu sfuggi, farfalla, e sui fiori

lėshon akullin puthjes[37] ēė sė dhe.                                            lasci il gelo del bacio negato.

 

Prire[38] papritur ndonjėherė                                                      A volte ritorni inattesa

verė hareme[39] e ardhur mėparė,                                              estate gioiosa e precoce,

o dhasi monostrofa dejtit[40]                                                      oppure tempesta di mare

 

tek kariqėz[41] arrje mbitem.                                                      ove guscio di noce sprofondo.

U ecinj si i dejėm e i bjerrė[42]:                                       Per questo vacillo sperduto:

ėmi prapė sigurimet[43] e mia!                                                    ridammi le mie sicurezze!                                

 

 

 

JETA QĖ SHKONĖ[44]

 

Nga vit gjėnj lisėt

ēė panė tatėmirin[45] djalė

e gjegjinj ēiēiritje[46] zogjėsh

mbrėnda foletė ndėr degėt,

si t’ėmbėla fjalėz jėmėsh[47]

kur tė bilvet i thėrresėn ndė udhėt.

Luajėn atje bukedjathėzit[48]

ylėz pa mot[49]

ka jeta tyre e vokėrr[50];

atje qielli pasosėm

ruhat ndėr lucėzit[51]

si tek njė pasiqyr.

Edhe ndė malėt [52]

i veshur me bar i ri[53]

ngjitėn kafshat pėr fillele[54]

e pėr ato njetėr herė

dhezet lufta vjetėr

ulqevet[55] me qenėt.

Ashtu jeta shkon[56]

dhe priret[57] ngaherė

si ujė ēė del ka kroi

e pra njomėn dherat,

dhasi na ēė priremi[58]

me ndryshe kurm[59],

po shpirti ėshtė ai

tė parėvet rrėnjė.[60]      

UDHĖTAR

(radhitur nė vendin e katėrt nė konkursin “Princ Gjergj Kastrioti Skanderbej, 2002)

 

Si udhėtar kam te vinj[61]

ndėr ato plasa shkėmbi

ēė vera burri[62]

klen[63] njė mot

e lloke psana parkalesjesh[64],

e tek malet lart e bregjet

t’umul[65] fletash,

rri bashkė me skolladehfrin[66] e me ulkun.

Mbi tija[67]

aq e moēme e e rrahur[68],

po e virgjėr papan[69],

nga pranverė

shkruanj dherat tue ecur.

Tė ninulonj[70] si dejti

ē’aq shumė tė shtėrngon;

dua[71] t’jem si lumi,

parmendė e fuqishme, ēė krijar[72] luginat.

Fėrrnohen pjesė jotja[73]:

vetėm botė pėr frutėt e ri.[74]

 

 

NDOSE[75] JO TI                                                                                            SE NON TU

 

Ndonse jo Ti ka bota                                                              Se non tu dalla terra,

po ka pėrronjet[76]                                                                    ma da abissi

e vetmiės pa sprėnxė[77]                                                di solitudine disperata

(kur misht u vu e pėnxoi[78])                                                      (quando la carne diventņ pensiero)

u Tė kishnja bėnur Tyj,                                                            io creato T’avessi,

dhasi[79] i trėmbur djalė                                                 come il bimbo impaurito

krijar[80] njė shok fshehtė e i fuqishėm[81],                        inventa l’amico invisibile e forte,

vrej nunga[82] se ka tė nxiti viėn e atje prirėn[83]                ecco allora dal buio e lą diretti

ditėt e t’ime[84].                                                                         muoversi i miei giorni

Ti sė mund ishnje dejti                                                 Non saresti il mare

ēė gjithė pikėzit i nxėn                                                 che ogni goccia comprende

e mosnjėherė shkėndilėz                                                          e mai scintilla

mund prirėsha ndė diellit[85].                                                      tornerei nel sole.

Po u[86] e di                                                                              Ma io lo so

se ndėr motra ndryshe e dhera shprishtė[87]                                che in evi diversi e regioni distanti

panumėr pate ėmrat e fytyret                                                   infiniti i nomi avesti e le forme

edhe ndose njė vetėm klėnėsi[88]                                    seppur unica essenza

pėrmban e vluar[89] pėr sytė e njeriut.                                        da sempre celata agli occhi dell’uomo.

Tė pasqyrem tek ajo ēerė panjohurė[90]                         Specchiarmi in quel volto inconoscibile

ė njė dashuri rrojtje[91] (ēė kapėrxen motin)                               č desiderio di vita (che scavalca il tempo)

e mė ngjethėn[92] shpirtin tue pritur.                                            e rabbrivida lo spirito in attesa

Pse kam tė vdesė pėr tė Tė shoh?        [93]                                 Perché dovrņ morire per vederTi?

 


 

[1] aq shumė i ndryshėm

[2] tė vrasė

[3] shpėrndahemi

[4] e italianėve

[5] drejt perėndimit

[6] tamam si

[7] endacakė

[8] tė uritur

[9] ikim nga vendet

[10] e buzėve tė qepura

[11] trima, fatosa

[12] Toka e premtuar

[13] do tė dėshironim tė gjejmė ndonjė shpresė

[14] po zėmė merimaga

[15] tokat e dėshiruara

[16] qė janė shterp pėr farėn

[17] e gjuhėve tė huaja

[18] habi

[19] vogėlush, djal

[20] mė mbush zemrėn harea

[21] pas njė lutjeje

[22] bota

[23] e parė me sytė e tu

[24] lakuriqėsit

[25] dhembjes

[26] nė mes tė

[27] kurdisin

[28] luftra pushtimi

[29] qengji i mjerė

[30] do tė dėshiroja tė isha

[31] sy shpate

[32] retė

[33] kafshim dashuror macje

[34] tė vegjlit shkon t’ i fshehė

[35] trupin

[36] urinė

[37] e puthjes

[38] kthehe

[39] e hareshme

[40] tamam furtunė deti

[41] lėvozhgė

[42] unė ec si i dehur e i humbur

[43] mė i kthe siguritė

[44] kalon, rrjedh

[45] gjyshin

[46] cicėrima

[47] nėnash

[48] xixėllonjat

[49] jetėshkurtėra

[50] nė botėn e tyre tė vogėl

[51] shikon veten ne llogaēe

[52] ende nė malin

[53] e veshur me bar tė ri

[54] hipin kafshėt nė radhė

[55] e ujqve

[56] kalon, rrjedh

[57] kthehet

[58] kthehemi

[59] me trup tė ndryshėm

[60] i rrėnjėve tė para

[61] do tė vij

[62] strofka pėr njerėzit

[63] qenė

[64] e me pas vende pėr lutje

[65] tė buta

[66] shqiponjėn

[68] e dhunuar

[69] pėrsėri

[70] do tė tė pėrkund

[71] do

[72] krijon

[73] do tė mbaroj

[74] frytet e rinj

[75] nėse

[76] ketu: humnerat

[77] shpresė

[78] fulloi tė mendojė

[80] krijon, shpik

[81] tė fshehur e tė fuqishėm

[82] ja pra

[83] nga arrėsira do tė vinin e atje do tė kttheheshin

[84] e mia

[85] mund tė kthehesha nė diell

[86] unė

[87] mote tė ndryshme e vise tė ndryshme nėpėr botė

[88] megjitshe njė esencė tė vetme

[89] tė vluar, tė fshehur

[90] tė pasqyrohem nė atė fytyrė tė panjohur

[91] kėtu: dėshirė pėr jetė

[92] ngjeth

[93] pse duhet tė vdes, qė tė tė shoh?