ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

XHOVANNI TROIANO: ETHNOS-EROSI ME NJË FRYMË PERËNDIE

 Katerina Xukaro

Kam këtu përpara syve, mbi tryezë, një vëllim-dorëshkrim vjershash. Titullin e ka “Arbëria grua-krua”. Autori e kishte përgatitur për botim para tre a katër vjetësh e i kishte kërkuar një paraqitje një studjuesi të njohur të letërsisë arbëreshe të ditëve tona – ja pse e kam vëllim-dorëshkrimin në shtëpi - i cili edhe e kishte nisur punën e shkrimit, që pastaj e la pezull. Arsyeja: ndonëse gati, përmbledhja nuk qe dorëzuar kurrë për shtyp. Autori qe shtërnguar të përballonte përparësi jetike të tjera e, meqenëse - sikurse lexuesi i vëmendshëm i kësaj rubrike disi të pazakontë s’kam dyshim se mban mend – poetët arbëreshë i botojnë vjershat e veta me shpenzimet e veta, i la pas dore aspiratat poetike për të përmbushur nevoja më  prozaike. Vëllim-dorëshkrimin e hoqa nga dollapi ku ishte futur para tre a katër vjetësh kur emrin e poetit, të cilin e kam të njohur prej vitesh – takohemi nëpër katundet arbëreshe ndër Pashkë a ndë verë, ca herë ndër Kërshëndella – e gjeta ndër fituesit e çmimeve letrare “Noside” dhe “Princ Gjergj Kastrioti Skanderbej” (shiko “Paraparathënien” e “Premisave” te: ars 26, prill 2004). Mora e i rilexova ato vjersha e s’ju e fsheh se m’u lind në shpirt një mallëngjim i thellë e njëkohësisht një çudi që më shtynte t’ pija si gota ujë kur je i etur e njëri s’pret tjetrin. Në fund arrita pa frymë e vetëm në atë pikë, kur u ndala, mora me mend arsyen e atij mallëngjimi frymëmarrës e sidomos të çudisë e të etjes. Ma falni vetëpërmendjen, por pa më patur lexuar kurrë, ai shkruante vjershat e mia. E qartë, pa i patur lexuar, natyrisht  se nuk mund t’i ketë kopjuar, por ato ishin pa dyshim vjersha të miat në kuptimin se frymëzoheshin nga e njëjta ndjesi, i njëjti mall, e njëjta dhembëshuri për dheun, tokën tonë të bukur nënë e njerkë që na priti mërgimtarë e mërgimtarë prapë na bëri nëpër udhët e botës, në kërkim të një toke tjetër për të mos humbur jetën nga turku zaptues a nga varfëria: diaspora e diasporës së diasporës të …. Vallë, a do të marrë fund ndonjë herë ky fat i kobshëm i shqiptarëve që e lë bosh atëdheun në momentet  e kthesave më vendimtare? Do të thetë ndonjë diçka, nëse arrita të gjeja në ato vjersha deri edhe të njëjtat fjalë të disa vjershave të mia, të cilat vura re a posteriori se, pavetëdijshëm, rimarrin temat e frymën e disa vjershave të Ujkos: sikur të kemi të bëjmë me një ndërgjegje të pervuajtur të përbashkët të neve arbëreshë që nuk kënaqet të shprehet me një zë të vetëm e na shtyn të themi, shumë veta, poatë gjë, si për të u fuqizuar  e ngushëlluar me njëri tjetrin. Por, sikurse vetë titulli i vëllim-dorëshkrimit tregon – për poetin tonë, Arbëria nuk është vetëm toka e as edhe vetëm kroi, burimi nga vijmë e nga pahir, vazhdimisht, largohemi. Ajo është edhe grua, grua mishi e ashti, pra dashnore. Ja pra se tema e tokës gërshëtohet e shkrihet me atë të madhe të dashurisë, deri në pikën që, në lojen e metaforave, disa vjersha e ke të vështrirë të dallosh a flasin për tokën a për gruan e dashur, aq i përshkon një eros sa i hollë edhe i ngjeshur, që të çel turbullim. E turbullim të thellë, si një huti prej dialoshi ndjen poeti ndaj madhësisë së panjohshme së Perëndisë në të cilën me bindje beson e dhe së cilës si krijesë i besohet, ndonëse me Perëndinë gjithëpërfshirëse edhe guxon mallëngjyeshëm të ankohet, përse duhet të vdesim për ta parë.

Autor i vëllim-dorëshkrimit që mbaja  në dollap dhe i vjershave të tjera më të reja që pati mirësinë të më dërgonte e që më lejuan të bëjë këtë analizë është Xhovanni Trojano (Giovanni Troiano), arbëresh i kulluar, me rrënjë atërore nga Pllatani (Plataci) e nënore nga Kastërnexhi (it. Castroregio) e Shën Pali (San Paolo Albanese), sikurse ai vetë krenohet. I lindur në Pllatan, në provincën e Kozencës, në vitin 1946, pra jo tamam i ri për nga mosha, ai jeton jo larg vendlindjes, në Trebizaçe (Trebisacce) dhe punon si teknik për riprodhimin me vizatim të sendeve arkeologjike në Muzeun  Arkeologjik Kombëtar të Sibarit. Si ekspertë që është për këtë kolonie të lashtë helene në Kalabri,  ai është autor i vëllimit “Sybaris, storia e mito illustrati” (Sybaris: Histori dhe mit të ilustruar, 1984, 1997) ku rrefyen me vizatime historinë e qytetit  të Manja Greçias që mbetet edhe sot simbol  i stilit më luksuoz të jetesës, si dhe bashkëautor i vëllimit “Calabria Citeriore” (Kalabria e këtejme, 1989, 1995). Në qarqet artistike të Kalabrisë, Troiano-ja njihet edhe si piktor, ndërsa si poet, mori pjesë në shumë konkurse letrare në shkallë vendore e kombëtare. Kryefitues, në vitin 1996, i  Çmimit shumëkombësh dhe multimedial “Nosside”, në Rexho Kalabria,  në vitin 2003 ai fitoi çmimin e parë në edicionin III të konkursit “Princ Gjergj Kastriot Skanderbej” në Kieri afër Torinos, (për këto çmime lexuesi le te shikojë paraparathënien, e po në vitin 2003 çmimin e parë në edicionin e parë të konkursit kombëtar “Setea”, në Frankavilla Maritima të provincës së Kozencës. Mori pjesë me rezultate të mira edhe në edicione të tjera të konkurseve të përmendura, si dhe në konkurse të tjera në shkallë krahinore.

Si shumica e poetëve arbëreshë, ai i shkruan vjershat e veta dygjuhësh, në arbërishte e lëtishte. Do të thoja se i vetëpërkthen nga njëra gjuhë në tjetrë e anasjelltas, por nuk e them ngase poetët më u ankuan duke vërejtur se ata nuk përkthejnë assesi, por i lindin vjershat dygjuhësh. Vërejtje, kjo, që, si krijuese, unë s’mund të mos pranojë, duke kundërvërejtur nga ana ime se kjo është e vërtetë në disa raste – e shumë vjersha të Troianos janë shembullorë - kurse në raste të tjera  mund ta thuash si të duash, por me përkthime e përshtatje, bile të pavetedijshme, ke të bësh e niveli estetik i teksteve e tregon qartë se në shumicën e rasteve kahu është lëtishte-arbërishte/shqipe. Që të mos keqëkuptohem nga autor e lexues, e përsëris se nuk është faj, ky, por pasojë e një gjendjeje gjuhësore të cunguar ku vetë vendimi per të shkruar në gjuhen amtare është pothuajse akt trimërie. Gjuha e Xhovanni Trojanos është thjesht arbërishtja e katundit të tij, Pllatanit, me këtu e këtje ndonjë fjalë të dëgjuar  e ndonje germë (y-në) të huazuar nga shqipja. Duke i lexuar vjershat , vihet re mundi e mundimi i poetit për të shprehur me atë gjuhë të pakët të jetës së përditshme botëkuptimin e ndjenjat e veta e, ku më pak ku më shumë, ndihet ndikimi i një amze italiane që e shtremberon ndjeshëm gramatiken e dialektit amtar. Tipar, ky i fundit, aq më i dukshëm sa më pak që teksti në arbërisht largohet nga teksti-vëlla ne italishte, duke anuar më tepër nga përkthimi i thjesht se nga rikrijimi poetik. Mirëpo, si dhe në poetë të tjerë, kjo vuajtje gjuhësore, që përfshin jo rallë herë edhe semantikën e fjalëve e i përshkon të gjitha vjershat në kërkim jo gjithëmonë të papërmbushur të një forme estetikisht të vlefshme të shprehjes, behet ajo vetë shifër poetike, element përbëres i semantikës së vjershave, në kuptmin se ajo vetë shpreh lidhjen e ngusht te autor- it/ve me prapatokën e tij/tyre kulturore dhe etnike, qendresën këmbëngulese ndaj asimilimit të plote, vullnetin për të ripërvetësuar me nje vetëdije të re një trashgimi në rrezik.

Si në rastin e Xhuzepina Demetra Skiro-së, edhe ndonjë vjersh të Troianos do të ua propozoj lexuesve  edhe ne versionin italian, që të mund vërtetojnë ata vetë sa thash deri tani.

OI BIRI IM                                                                                       PATERNITA’

(Kryeçmim në edicionin e XII të konkursit “Nosside”, 1996)

Ti së di sa u trëmba e çë haré pata                                          Tu non sai la gioia e la paura folli

Kur gjirin e sat’ëmë e lëshove                                      Quando non fosti più in tua mdare

E ndë zemrët me hyjre,                                                ma sul mio petto

Njetir si u                                                                               altro me stesso

E ndrishe aq shumë[1]                                                                eppur così diverso

Sa lëndja ësht ka lisi e lula                                                       come dal frutto l’albero ed il fiore.

Mallkonj kush vraft[2] ëndrrat e tënde                                        Maledirò chi ucciderà i tuoi sogni

Me zgjime te shkrete,                                                              con atroci risvegli,

oi biri im.                                                                                figlio mio.

MALLKIM I VJETËR

(Çmim i parë në konkursin “Princ Gjergj Kastriot Skanderbej”, 2003      

Njetër herë shprishemi[3]           

ndër dherat e lëtinjvet[4]

e një mallkim i vjetër

na shtynë ka perëndimi[5]:

dhasi[6] zogjiz o kafshë,

të shtyjtur e të rrahur nga akulli dimrit,

rrahadherash[7] vemi na

me sy te ngamat[8]

e pështojëm ka lloket[9]

buzëvet e qepura.[10]

Nëng kemi burrunëra[11]

e ka e Taksura jetë[12]

mosnjë Perëndi

na tha se mund vejim.

Kështu si ngaherë,

tue ecur pas diellit,

do të gjëjim ndonjë sprënxë[13]

po zëmi mirmaga[14]

ndër botët dishëruara[15],

ç’jan të thajtura farës[16]

të gluhvet e huajira[17]

ZGARDHULLIM[18]

Ë zgardhullim kur të gjënj

(si një i vokërr[19]

harea m’oreksën[20]

pse papritur më dhanë gjë)

ësht mrakulli

pas njëji lutje[21].

Nani qeshën jeta[22]

e panur[23] me sytë e tëndë

e pështojën ka drita

lakuriqrat[24] e zi

shokët e helmit[25].

Vërteta je agimi

i vënur si garth

ndëmest[26] ditës e natës.

Argalisjën[27] sytë

lufte shtrëngimi[28],

po kush ndër na është ulku

e kush i nëmuri qingj[29]?

Do të’ishnja[30] ajo ç’je

ndose s’ishnja më u!

PSE DI                                                                                              PERCHE’ SO

Pse di se një vrejtje shpatje[31]                                                  Perché so che hai sguardo di spada

shkreptimje çë hapën mjegullat[32]                                             di lampo che squarcia le nubi

e xakëz dashurore maçje[33]                                                      e morso amoroso di gatta

kur të vekërrit vete i fsheh[34].                                                    quando i cuccioli porta al sicuro.

E njoh kurmin[35] tëndë si bukë                                      E conosco il tuo corpo di pane

e uja[36] çë më vjen për atë:                                                       e la fame che di esso mi prende:

ti pështon e flutur mbi lulet                                                       tu sfuggi, farfalla, e sui fiori

lëshon akullin puthjes[37] çë së dhe.                                            lasci il gelo del bacio negato.

Prire[38] papritur ndonjëherë                                                      A volte ritorni inattesa

verë hareme[39] e ardhur mëparë,                                              estate gioiosa e precoce,

o dhasi monostrofa dejtit[40]                                                      oppure tempesta di mare

tek kariqëz[41] arrje mbitem.                                                      ove guscio di noce sprofondo.

U ecinj si i dejëm e i bjerrë[42]:                                       Per questo vacillo sperduto:

ëmi prapë sigurimet[43] e mia!                                                    ridammi le mie sicurezze!                                

JETA QË SHKONË[44]

Nga vit gjënj lisët

çë panë tatëmirin[45] djalë

e gjegjinj çiçiritje[46] zogjësh

mbrënda foletë ndër degët,

si t’ëmbëla fjalëz jëmësh[47]

kur të bilvet i thërresën ndë udhët.

Luajën atje bukedjathëzit[48]

ylëz pa mot[49]

ka jeta tyre e vokërr[50];

atje qielli pasosëm

ruhat ndër lucëzit[51]

si tek një pasiqyr.

Edhe ndë malët [52]

i veshur me bar i ri[53]

ngjitën kafshat për fillele[54]

e për ato njetër herë

dhezet lufta vjetër

ulqevet[55] me qenët.

Ashtu jeta shkon[56]

dhe priret[57] ngaherë

si ujë çë del ka kroi

e pra njomën dherat,

dhasi na çë priremi[58]

me ndryshe kurm[59],

po shpirti është ai

të parëvet rrënjë.[60]      

UDHËTAR

(radhitur në vendin e katërt në konkursin “Princ Gjergj Kastrioti Skanderbej, 2002)

Si udhëtar kam te vinj[61]

ndër ato plasa shkëmbi

çë vera burri[62]

klen[63] një mot

e lloke psana parkalesjesh[64],

e tek malet lart e bregjet

t’umul[65] fletash,

rri bashkë me skolladehfrin[66] e me ulkun.

Mbi tija[67]

aq e moçme e e rrahur[68],

po e virgjër papan[69],

nga pranverë

shkruanj dherat tue ecur.

Të ninulonj[70] si dejti

ç’aq shumë të shtërngon;

dua[71] t’jem si lumi,

parmendë e fuqishme, çë krijar[72] luginat.

Fërrnohen pjesë jotja[73]:

vetëm botë për frutët e ri.[74]

NDOSE[75] JO TI                                                                                            SE NON TU

Ndonse jo Ti ka bota                                                              Se non tu dalla terra,

po ka përronjet[76]                                                                    ma da abissi

e vetmiës pa sprënxë[77]                                                di solitudine disperata

(kur misht u vu e pënxoi[78])                                                      (quando la carne diventò pensiero)

u Të kishnja bënur Tyj,                                                            io creato T’avessi,

dhasi[79] i trëmbur djalë                                                 come il bimbo impaurito

krijar[80] një shok fshehtë e i fuqishëm[81],                        inventa l’amico invisibile e forte,

vrej nunga[82] se ka të nxiti viën e atje prirën[83]                ecco allora dal buio e là diretti

ditët e t’ime[84].                                                                         muoversi i miei giorni

Ti së mund ishnje dejti                                                 Non saresti il mare

çë gjithë pikëzit i nxën                                                 che ogni goccia comprende

e mosnjëherë shkëndilëz                                                          e mai scintilla

mund prirësha ndë diellit[85].                                                      tornerei nel sole.

Po u[86] e di                                                                              Ma io lo so

se ndër motra ndryshe e dhera shprishtë[87]                                che in evi diversi e regioni distanti

panumër pate ëmrat e fytyret                                                   infiniti i nomi avesti e le forme

edhe ndose një vetëm klënësi[88]                                    seppur unica essenza

përmban e vluar[89] për sytë e njeriut.                                        da sempre celata agli occhi dell’uomo.

Të pasqyrem tek ajo çerë panjohurë[90]                         Specchiarmi in quel volto inconoscibile

ë një dashuri rrojtje[91] (çë kapërxen motin)                               è desiderio di vita (che scavalca il tempo)

e më ngjethën[92] shpirtin tue pritur.                                            e rabbrivida lo spirito in attesa

Pse kam të vdesë për të Të shoh?        [93]                                 Perché dovrò morire per vederTi?