ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

pushova së ndjekuri krijimtarinë e saj, sidomos në faqet e revistës arbëreshe “Zjarri”. Anën s’e gjeje në çdo numër, por, kur e gjeje, vargjet e saj të mbeteshin në mend, kështu që s’u habita fare kur,  në vitin 1997, dëgjova se kishte fituar kryeçmimin të konkursit letrar ndërkombëtar “Nosside” (shih: ars nr. 16, prill 2004). Pas kësaj, Anën sikur e humba, s’i dëgjova më emrin, s’gjeta më vjersha të sajtë në faqet e  revistave,  por ata pak që kisha lexuar i kisha të gdhendur brenda meje, si ndjenjë, më shumë se si fjalë. Ishte si njëfarë vetëdije ngushëlluese se diku kishte një poeteshë. Këtë vetëdije u përpoqa ta ktheja në një diçka më konkrete që kur ars-i më kërkoi të paraqes krijimtarinë arbëreshe të ditëve tona. Ta gjeja, poeteshën, m’u deshtin ca muaj: rishfletova revista, pyejta miqë të mijtë e bashkëkatundarë të sajtë, konsulltova numeratorë telefonikë. Më kotë. Më në fund, iu drejtova kryetarit te qendrës studimore “Xhani Bosio”  që organizon çmimin “Noside”, prof. Paskuale Amatos e pikërisht sekretarja e konkursit e, papritur, bashkëkatundare e imja e transferuar në Rexho Kalabria, Kllotilde Grisolia më dha numrin e telefonit të Anës. E cila, në telefon m’u tregua shumë e ngrohtë, por vjershat s’më i dërgonte. Mirëpo, tani që e kisha gjetur, unë s’u dorëzova dhe e mora prapë e e rimora përsëri, deri sa u dorëzua ajo e më dërgoi përmbledhjen e vogël (gjithsej 16 vjersha) “Il rito del caffè” që i patën botuar në vitin 1997, si pjesë e çmimit për fitoren në konkurs. Kur pash zarfin e mora me hare: ia dola! – i thash vetvetes, por kur e hapa sikur pak u zhgënjeva: i kisha kërkuar poeteshës edhe ndonjë vjersh më të ri, dhe këtë brenda zarfit s’e gjeta (më pas më tha në telefon se i ka të shpërndar në sirtare e dollape të ndryshme: mblidhi, moj anë e botoji!). Si, brenda përmledhjes, gjeta pak vjersha në arbërishte e shumicën në italishte, përfshirë edhe vjershin e shkelqyer që fitoi konkursin “Noside”.  E kjo më zhgënjeu më shumë sepse do të thotë se që herët Ana iu dorëzua pamjaftueshmërisë së gjuhës amtare arbëreshe të përditshme e ia besoi krijimtarinë e vetë gjuhës italiane, që, falë shkollës, studimeve e leximeve vetjake, të gjitha në italishte, arbëreshët kanë më shumë mundësi të lëvrojnë se sa gjuhën e të parëve të tyre, që brezat më të rinj tashmë s’e thithin më as nga gjiri i nënave të emancipuara, të cilat për t’i treguar botës emancipimin e tyre flasin italisht (pak a shumë si shqiptarët e ardhur në Itali pas 1991, por me kushtin lehtësues se për nënat arbëreshe kaluan më shumë se 5 shekuj!).  Rasti i Anës s’është i tillë, por s’ka dyshim se përbërja gjuhësore e përmbledhjes së saj tregon për një dështim gjuhësor të mëtejshëm të krijuesve arbëreshë, të cilëve, ndonëse me përjashtime të shkëlqyera për sa i përket njohjes së gjuhës arbëreshe dhe shqipe, u kërkohet pa mëshirë që të zgjedhin mes shprehjes çaluese e të pagdhendur në gjuhën amtare, që pengon rëndë cilësinë letrare, e gjuhës së lëvruar italiane që ata zotojnë më së miri. A mund t’i dënojmë kur zgjedhin të dytën? A mund të pretendojmë që ata të thellojnë të gjithë, detyrimisht, studimin e arbërishtes a shqipes, për të shkruar “si u fliste nëna (kur nëna u fliste arbërisht)”? Besoj se misioni i krijuesit s’është në radhë të parë gjuhësor, sei atij i duhet lejuar pa rezerva e paragjykime liria e zgjedhjes së gjuhës që mban për më të përshtatshme për të shprehur ndjenjat e botëkuptimin e tij, e se gjurma e kulturës së tij burimore mund të ndihet - sigurisht s’ndihet gjithmonë -  edhe kur ai shkruan në një gjuhë tjetër. Këtë Ana na e provon me vjershin e bukur – në italishte – kushtuar eksodit të madh të shqiptarëve të fillimit të viteve ’90, që ringjall në kujtesën e saj përvojën e trashguar të eksodit të shtërgjyshërve arbëreshë të mbetur gjurmë më kodin tonë gjenetik. E mëgjithatë, vetëdija për këtëfarë dështimi gjuhësor më duket se ëhstë pjesë përbërëse thelbësore e melankolisë së ëmbël e të hollë që përshkon të gjitha vjershat e Anës, që i ndien si të zhytura në një atmosferë të pambukët, që s’njeh gëzime të mëdhaja, hidhërime therëse, epshe rrëmbyese, amulli asgjësuese. Ana sikur pluskon në një gjendje të ndërmjetme që ajo arriti, jo pa kontradikta, si ekuilibër midis shtytjeve të dëshirave të saj më të thella e realitetit konkret të jetës së përditshme ku secili prej nesh ka një rol që shpesh herë s’e caktoi ai vetë, por e gjeti të caktuar dhe, me a pa ndërgjegje, e pranoi si barra e detyrueshme që na duhet të sjellim. Kjo s’do të thotë se shpirtin e vret, e në fakt Ana e ka të gjallë e gjithëmonë bashkëbisedues me vetëveten e natyrën. E se ekuilibri është i brishtë e lufta e brendhsme e pafituar e tregon vjershi i bukur “Poesia”, që jo rastësisht mbyll përmbledhjen. Por gjithsesi, jeta duhet të vazhdojë e për të hedhur gjithçka në erë duhet guxim. Shumica ndër ne s’jemi trima a mbase trimëria është edhe të dish të heqësh dorë nga dëshirat e tua për diçka më të lart: lotin “që të shket mbi faqen/ nga ëndërra e prishur” ta terë dora e t’yt biri  “si flatër zogu / E ngohtë gjumi / E megjithatë / E nderë drejt diellit ” (Të qenët). Grua, Ana, deri në fund. Por kur zogu të fluturojë, lotin kush do të ta terë?

Ana (Anna) Ventre u lind në vitin 1964 në Shën Mitër Korone (San Demetrio Corone) në provincën e Kosencës, katund që arbëreshë e shqiptarë njohin si për kolegjin e famshëm të Shën Adrianit, ku mbajti katedrën e gjuhës shqipe Poeti ynë i madh Jeronim De Rada, por tani banon në katundin e afërt të Shën Sofisë së Epirit (Santa Sofia d’Epiro), ku bashkë me burrin administron një ndërmarrje të vogël bujqësore e agroturistike. Një punë që, me sa duket, s’i lë më kohë për poesinë e kjo është me të vërtetë gjynah se talent ajo ka.

Sa për gjuhën, kur shkruan(te) arbërisht, Ana përdor(te), me rezultate mjaft të mira, gjuhën e katundit, me ndonjë ndreqje të rallë. Tekstet arbërisht që do të lexoni më posht, me përjashtim të të parit të marrë nga revista “Katundi Ynë” janë nga përmbledhja e  përmendur më sipër, por, me kërkesë të poeteshës,  u përpoqa t’i pastroja nga gabimet e shtypit që kishin me bollë, duke lënë sa më shumë të paprekur gjuhën e shkrimin e autores. Vjershat në italishte, gjithashtu nga përmbledhja, i përktheva unë.

STINË E RREME

(radhitur në vendin e tretë në konkursin e parë kombëtar për poesi arbëreshe, Shën Sofi të Epirit, 1982)

Somenat[1] një petrit

Ka malet u zbrit

Të holla erdhë të kërkoni[2]

Për folenë të punoni[3].

Dhe gjalpri ka vëra dulli[4]:

vate të pijë uj ka lumi.

Shkoi dimri dhe u los[5] bora

Erdhë pranvera.

Pranverë çë na lulëzoi gërshit[6]

E një dritë të re na vu ndë sitë

Pranvera çë na sualli nj’ajer pjot fjalë

Pranvera çë na thotë: dalë e dalë

Pranvera çë na taksin dejtin e malet

Pranvera çë s’mban mend më fjalët.

Nëng të kam më besë, oj stinë e rreme:

Ti ku çon[7] atje na liren[8].

O! Mos u trëmb, ajri kta fjalë ng’i merr,

Gjindjat ng’e dëgjojnë atë çë u thom

Kështu zëmra një herë ndë vit lulëzon

Dhe shpresa çë ti sjellen atiri i qindron[9].

FJEVAR[10]

Fjevar me një diall të ngritur[11]

Mbi shpitë të mirirtura[12], të sëmurtura shi[13]

Fjevar një dorë borë mbi lisavet[14]

Një çike ajer i ngritur, i rëndë.

Një pjak i qetur[15] i lodhur

Ulet nën një diall çë nëng ngrohen

Mallkon jeten, mallkon motin

Harroi se ç’ë karrnevalli -

U kuqësova[16] vesten, shegha[17] faqen

Vajta e lujta xathur[18]

Te zjarri i trimavet[19] –

Fjevar, fjevar!… Sot është karnevalli

Ngë dua të shogh motin çë iken, jeten çë biret  -

Sot dua të sheghinj sytë prapa mashkaren-

Ndë natën e thellë një maçe miagullon

Se është moti i mallit[20]

Fjevar, vjom[21] një çikë diall të ngroghët

Për kur jam pjak, një lule

Çë nëng i trëmbet borës

TUE KËRKUAR LUMIN

Ndë pranverë u nisa,

ti qeshe kur u xatha[22]

e vajta tue kërkuar lumin.

Të njom ish[23] barit se ka pak

U kish lerë.

Lisa të mëdha më bëin umbri[24] ku shkova.

Shelqa të gjata fisjin sheghura[25].

Te duart më lulëzoi jeta si tropa sparti[26].

E lerë[27] si uj që te dora bij[28] dita shkoi

Ndë mest[29] shuritë e pësipër guritë

Tue kënduar vej lumi.

Fufa[30] kashti lujn[31] mbi ujtë si

Fjitulla të llavura[32].

Nanì u danarte[33] se vjetat

Të ikënjën ka duart,

u prore prapa e rujte[34]: “lumi

për tia[35] është një endërr i madhë”.

Po dimëra[36] të qan te dera me lotë breshri

E ti si një maçe llamëndohe[37] e qase te zjarri.

PJAKA DHE KOPILA[38]

Qet[39]… u ngre ajri

Ngë gjegjen si thërret?

Na sualli seren[40] e shi.

Vjen ka malet të zbardhura borie,

nëng sillen[41] këngëza të ler

ne[42] fjeta lule, as erë pranvere.

Sillen një të qajtur[43] të madh

Çë cënon shpirtin e pjeqëvet e qëllon kriaturat[44].

Qasu afër zjarrin e gjegj:

“Pika shi bin te llastri i dritsores[45]…”

Ti fjet e vuxha jote[46] e lodhët

Më sillën fjala e lotë

“Ç’është jeta” - të pienj -

Dhelpra lireu[47] një lule e kuqe mbi bores

kur ja shkrehtin[48].

Voshku[49] e pa e ng’qajti”

Ti më rispëndon[50]:

“Sa vjet shkuan mbi  këta eshëtra të lodhura,

sa herë qeshi kjo grik pa dhëmbë,

sa shurbise bënë këta duar timë!

Menat[51] mortja vjen e më merr

Si ajri fjeten

E ti, kopilë[52], më harron

Si gjithë shurbiset[53] çë shkuan.

Mos më pijë[54] ç’ë jeta.

Shiu skampoi[55], ajri u qet[56], hap deren e ec.

Menat është njeter ditë”.