ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

ZEF KAKOCA: ZËRI ARBËRESH QË KËNDON E VEPRON

Thua Zef Kakoca e ja se mendjen ta mbush muzika. S’ka kush të përgënjeshtrojë se Zefi është përfaqësuesi më i shquar  këngës së re arbëreshe, autor i teksteve e muzikave të këngëve që me zë të fuqishëm e të ëmbël këndon. Por  ta kufizosh atë në cilësimin “këngëtar”, ndonëse të fisnikëruar disi me shtesën “autor”,  është sikur të thuash se De Rada botoi “Fjamurin e Arbrit”, duke harruar se shkroi Milosao-n. Pra, megjithëse  ajo e këngëtarit është fytyra e tij më e njohur, Kakoca është personalitet shumëfytyrësh, me prirje  mund të them për gjithanshmëri.. Artist mbase është fjala më e përshtatshme, duke mbajtur parasysh se arti është menyrë  jetese, përkushtim pa bërë llogari, me një fjalë, pasion. Këtë e kupton edhe vetëm duke e parë, në versionin e tij më të fundit me kapelën e zezë me shtresa të gjera që e bën pak bohemien dhe të lejon ta dallosh nga larg. Duhet thënë se artin e tij Zefi e derdh gjithë në jetë, i bindur si është se artisti ka një rol të veçantë në shoqëri, pra nuk jeton për vetvete, por për të ndikuar mbi të tjerët, që të ndërgjegjësohen ndaj bukurisë, që i artit të vërtetë është edhe mjet edhe qëllim, por edhe ndaj problemeve të kulturës dhe të shoqërisë, që arti mbase s’mund të zgjidhë, por për të cilat ka detyrë të japë dëshmi. Për nder të  së vërtetës, për problemet kulturore e shoqërore të arbëreshve Kakoca nuk jep vetëm dëshmi. Në fushën e tij, ai vepron për të kërkuar dhe të jetësuar zgjidhje, çka e bën njërin nga veprimtarët kulturor më të zotët e të efektshëm të Arbërisë .

Ka sa thash deri tani, lexuesi i vëmendshëm e kuptoi patjetër se Zef Kakoca nuk është shumë i ri. Por as edhe mund ta qujamë të moshuar, nëse është e vërtetë – dhe e vërtetë është – se ka pak a shumë moshën time, e më falni nëse vetëpropozohem si matëse.

Zef Kakoca  (Giuseppe Cacozza, Pino për miqtë) u lind në Shën Mitër (San Demetrio Corone), në provincën e Kozenxës,  më 27 shtator 1957 e atje kreu shkollën tetëvjeçare e më pas shkollën e mesme, liceun klasik në atë institucion të famshëm dhe historibërës për arbëreshët që është Kolegji i Shën Adrianit, poai ku studoi e pastaj dha mësim i madhi De Rada. Pra, bashkë me qumështin e nënës, poeti ynë thithi poatë atmosferë kulturore që ushqeu breza intelektualësh arbëreshë dhe, duke patur ai një ndjeshmëri të veçantë, kjo ndikoi thellë në formimin e tij, duke e bërë të gjurmonte që në fëmijëri rrënjët më të thella të kulturës gojore, që me kalimin e viteve pasuroi në njëreën anë me themele të forta teorike, në anën tjetër, çka ndodh më pak shpesh se sa mund të mendohet, me thellimin e kulturës së shkruar, arbëreshe e shqiptare. Pasion, si thash më parë, meqë gjuhë buke ai nuk ka shqipen/arbërishten, por – ja proza e jetës – frengjishten, për të cilën u diploma në Universitetin e Kalabrisë, ku, megjithatë, nuk bëri pa ndjekur kurset e shqipes. Pra, në varjantin zyrtar, Zefi është profesor i frengjishtes në Rossano, ku edhe banon me familjen. Por ky varjant s’bën për ne.

Vëmendjen na duhet ta përqëndrojmë mbi artistin: thash më lart se Kakoca njihet botërisht (kupto: në botën arbëreshe e shqiptare e pak edhe më gjerë) si këngëtar, që i shkruan vetë tekstet e këngëve të veta,  pra autor, dhe pikërisht ky cilësim është ura që e lidh me poezinë. Urë që ai kaloi, duke shkuar me dy këmbët në bregun tjetër të lumit, pa e lënë prapa bagazhin e vetë muzikor. Megjithëse në shënimet biografike ai vetë sikur përpiqet t’i mbajë të ndara dy rolet e autorit të këngëve e të poetit, si lexuese ju them se s’është dallim që, në thelb, mund të pranohet.  Vërtëtë se, krahasuar me poezitë e lindura si të tilla, tekstet e këngëve kanë një mertikë të veçantë e mbase edhe një gjuhë më të thjeshtë, më të afërt me tiparet popullore, por fuqia e tyre poetike është e tillë, lirismi aq i thellë, sa  s’ke si të mos i quash edhe këngët poezi të mirëfillta. Këtë lexuesi i ARSit do të ketë mundësinë ta vlerësojë vetë, nga teksetet që do të japim më posht.. Këtu, shtojmë se, si poet, që nga viti 1977, Kakoca hartoi nëndë përmbledhje, ndër të cilat ndonjë në italishte ose pjesërisht në italishte. Por mos i kërkoni për t’i blerë, se poeti është xheloz dhe i mban të pabotuara në sirtar. Ndërsa si këngëtar, që nga viti 1985, dymbëdhjetë kaseta me ripunime këngësh folklorike e këngë të reja arbëreshe, ose edhe me këngë të reja italiane, por, po i deshe, me zor se i gjen në treg.  Si shumë gjëra të arbëreshve, edhe vjershat e këngët e Kakocës janë pak më shumë se ëndërra.  Lumë kush arrin t’ gëzojë! Për shkak të hapësirës së kufizuar këtu titujt s’mund t’i japim, por në të ardhme do të kemi rast të merremi më thellësisht më to. E natyrisht se s’mund bëjmë pa thënë se  që nga viti 1999 e deri në vitin 2002, ai qe drejtor artistik i Festivalit të Këngës Arbëreshe, të të cilit në vitet 1985, 1987 e 1988 qe edhe fitimtar, ndërsa në 1991, kënga e tij “Jeronim”, kushtuar – si mund të ishte ndryshe? - Jeronim De Radës, mori çmimin si tekst më cilësor.

Për ta plotësuar portretin e Kakocës shrimtar, duhet ët shtojmë se ai shkroi  e botoi më se tregim e deri edhe një “komedi satirico-muzikore”, sikurse ai vetë e cilëson, me titull “Skanderbufi” e një seri  satirike vizatimore mbi gjendjen kulturore të arbëreshve.

Ai është gjithashtu autor i teksteve të recitalit teatralo-muzikore « De Rada e Milosao », i frymëzuar nga “Këngët e Milosaos” të jeronim me Da Radës dhe i shfaqur me sukses  në shumë katunde arbëreshe e qytete italiane, ma kuadrin e aktiviteteve të organizuara me rstin e njëqindvjetorit të Poetit të madh, ndërsa, bashkë me ekipin e tij,  po përgatitet edhe sivjet të nis turin e madh të spektaklit  «Bashkë për Arbërinë (2004) ».

E më në fund, por jo e fundit, për nga rëndësia që ka: Zef Kakoca është është themeluesi dhe drejtori i merituar  i sitit  internet më të mirë arbëresh www.arbitalia.it, që besoj se tashmë njihet njohur edhe në Shqipri

Nëse harrova gjë, u lutem lexuesve e vetë Zefit të më falin: për besë, e pata të vështirë të përmblidhja në pak rreshta një personalitet kaq vullkanik, duke lënë edhe pak hapësirë për ndonjë shënim pak a shumë kritik, megjithse pa pretendime.

Pra, le t’i rikthehemi poezisë. Temat e e poezisë së Zef Kakocës janë etnia e njeriu, tema që ai arrin bukur  të shkrijë me njëra tjetrën, duke lidhur fatin e arbëreshit me atë të njëriut që lufton për të mbrojtur dinjitetin  e vetë në botën moderne që e shkel pa mëshirë.

Sa për gjuhën, ndryshe nga disa poetë të tjerë më pak të sprovuar, yni mund themi se arriti të balancojë arbërishten  e vetë amtare me shqipen e mësuar, aq sa duhet për të mbushur boshllëqet leksikore të arbërishtes e pak më shumë. Sinteza, mjaft e suksesshme anon hapur nga arbërishtja,  por del gjuhë poetike e pranueshme, e pastër dhe efikase, e gjitshesi e veçantë. Me dashje, besoj, ajo ruan tipare të arbërishtes (shish psh. parafjalën “nën” të ndërtuar me rrasën rrjedhore, veçanti e të folmes amtare, disa forma të zgjedhimit të foljeve, mospërdorimi, me pak përjashtime të zanirës “y” që arbërishtja nuk ka, e lexuesi mund të vërë re vetë shembuj të tjerë), duke ia shkelur syrin shqipes, por në një nivel cilësor të lart. Kjo vihet re edhe në semantikën e fjalëve: krahasuar me tekstet përkatëse në italishte, kur autori i boton vjershat në dy gjuhë, teksti arbërisht – e i lutem autorit të mos më mbajë mëri - tregon këtu këtje ndonjë vuajtje, por në përgjithësi niveli estetik dhe vlera poetike mbeten të larta, ndërsa, në këtë rast,  e pavend mbetet pyejtja se cila do të jetë pikarritja gjuhësore. Kakoca është poet i pjekur  e plotëisht i vetëdijshëm, pra besoj se nuk gaboj nëse them se dhe pikarritja e tij, me dashje, është pikërisht kjo.

Nga përmbledhja “Jemi një kulturë që nëng mund të vdes”, 1989

(i muzikuar nga Batista Sposato, ky vjersh fitoi Festivalin e Këngës Arbëreshe në vitin 1985)

JEMI NJË KULTURË CË NGË MËND[1] VDES

Na jemi burri i lodhur pa lot e pa hare

jemi balta te balta, jemi i treti dhe[2]

Na jemi trim’ i mbitur çë rri e vete praptë

jemi nana[3] çë lireu deren haptë

Na jemi gruaja çë pret, pjaku çë dridhet

jemi djali çë shllon[4] dhëmbet te qaramidhet[5]

E mirremi për dora se jemi vëllezer e motra

jemi një kulturë çë ngë mënd vdes.

Na jemi aresha çë pret veren sa të zgjohet      

jemi nusja çë ngë sheh heren të martohet

Na jemi djali te barku çë ngë di pse lehet

jemi burri i humbur çë çon[6] forcen të dehet

Na jemi i treti dhe çë ngë mënd vdes

jemi ajri, suval’e dejtit, jemi lumi arbëresh

E mirremi për dora se jemi vëllezer e motra

jemi një kulturë çë ngë mënd vdes.

Na jemi ata që fjasen me zëmren te dora

jemi dielli ndë verë, ndë dimer jemi bora

Na jemi pesqind vjet historje e kale[7] ndër duar

jemi shpia e bënë me djers e tue kënduar

Na jerni buka te tryeza, lulja te muri

jemi fara që lulëzon edhe te guri

E mirremi për dora se jemi vëllezer e motra

jemi një kulturë çë ngë mënd vdes.

Nga përmbledhja “Poesi depresjoniste”,  1990

JO VET KORRESPONDENCA

Tek shkatulla[8] lindet mbimendimi i thell,

merr trup e tundet, njer’ që me vrull

shkrehet me zhurmë ndër ajer. Një vell

lë portin dhe kufiri e asgjëson si rrull

i pamëshirshëm. Bilbili heq këngën e fundjes.

Valë zanore ndijimesh te pafundësia pa mosh’

perceptohen si avullime të lehta të tundjes

së botës drejt qiellit. Dhe kështu përposh

nga trupi im zhvillohen fije pasbodlerjane,

të ngatërruara me trurin e paqetë, interferenca

që më mbështjellin parregullisht në shqetësim.

Unë kërkoj erë ndër këto rrënime evropjane

e bie nga here. Jo vetëm korrespondenca

ka Natura, po depresjona q’e ngurin në vetësim.

Nga përmbledhja  “Dheu mbrënda”,  1998

(Përbledhja, e botuar si e-book, përfshin dymbbëdhjetë vjersha, kushtuar të dymbëdhjetë muajve të vitit)

JANAR

I

Lis i moshuar

i rëndë

si lajm’ i papritur

i kërrusur pa lot

si popull i vjetër

te pragu i ulur

dredh mustaqet.

 II

 Në këto hyrje

me urime mirseardhjeje

ku soti[9] nën borës e Janarit

ngrohet e bëhet ënderr

është dheu mbrënda.

Në këto klapa

ku folisen[10] dëshpërimet

dhe fjala thahet si gur druri

te vatra e udhëtimeve

është dheu mbrënda.

Në këto varrënga[11]

si fleta libri të harruara

me rripa[12] shpirti të fuqishëm

te banuar nga lot’ i mrekullueshëm

është dheu mbrënda.

Unë

jam rrënjë

nesër

pemë

i kushtuar ajrit.

MARS

 I

 Toka nën diallit

thahet

shterrësohet[13]

nën erës

shprishet

turbullohet

nën shiut

lahet

gëzohet

me lule e pema:

kështu

mjegulla njomen

breshëri krusen[14]

bora ngrohen ...

nën ketij Marsi

përmbledhës

ku gjërat shkojnë

dhe ecin

po toka atje

qindron[15]

e patundshme.

II

 Kur zetenjëshi

shkrehen zanorat

në oborr

unë bëhem nuse

që me cohë e arë

në valle

evokon

bukurinë

e dheut dhënder.

MAJ

 I

 I ëmbël je

trim çlirues

që ndan naten

në luftë

e qiallin hapen

agim.

I dashur je

o Maj në festë

që merr djersit[16]

e fëmijeve

e bën fucka[17]

me ngjyra.

I lumtur je

gaz’ i Shën Mërisë

që trupin avullon

e lerë[18]

e linden besen

në gji.

II

 Çove[19] shpinë e çarë[20]

mbal[21] sheshit të vjeter

me zhurma indiferente

e duar mashkuese[22].

Kështu automatik

ndërton murat

me boten[23] e re

duke kënduar

me ritmin e Natures

së fuqishme.

Ajde! Ajde!

Jeta është e tashme.

GUSHT

 I

 O Gusht

Gusht i arët

i pjënxëpjasur[24]

si pasha

te rëra e përvëluar

me floket e lëshuar

me këmbit e prera

me zemrat e lera[25]

lidhen bota dhe

krion marrëdhënie

por aq i lig je

kur nisen

bil e lot.

Në ty

njerzia fshehen[26]

ipokrizinë e zakonshme

dhe të tradhton

tek e para trupi[27].

Unë

jam gati

për të mbytur.

 II

 Lemni këtu

si bisht cigareje.

S’ kam qef[28]

të gjej gaze

te nje pjesë e re.

Lemni

kësaj nate

dhe në ag

harromni.

TETOR

 I

 Fleta si lot

shpërndan

lis’ i vjeter

nën kamçikut të erës

që shtyn vajtime

lajme te pakohëshme.

Dhe fleta-lot që bie

niset burim

dhe ngrën lum

e rrembyeshem

shterpon

kolonat e templave[29]

grin[30]

token e patundëshme

dhe tunden

besen e Tetorit

si dru ne valë

me qëllim

te bëhet tryezë.

II

 Tik e tok

pikon

tok e tik

natë e ditë

si ora që kalon

si loti që lulëzon

dhe nguqen faqet.

Ngrëj dolli për veren

e urryerë.

DHJETOR

 I

 Qyteti bëhet i bardhë

si oqean nën reve

ku njeriu në ikje

nuk di të notoj.

Dritat e natës

zgjaten si rrym anije

ku harabeli i mërdhitur

kërkon përjetime[31].

Nuk di sa borë duhet

për te mbuluar këtë urë

dhe sa dega do të binë[32]

për të qetsuar këtë dimer.

Po di se nën akullit

të këtij lumi të thatë

tunden e ngrohen

filizat

që i po japin zër

pranverës.

Unë po eci

i dejtur[33] dhe besimplotë

te ky det.

II

 Mirëdita

o nat’ e thellë!

Të besoj

këto tinguj

për një sinfoni e re.

Muzikë

o mjeshter!

Rilindja po shpërthen.

III

 Dhjetori

po ndezen një zjarr

që ngrohen mura

drita dhe durata[34]

në këto kuti

jetjeje njësoje.

Të ngritur[35] janë urimet

si duar që shkasen te bora.

Tash vdes nata më e erret.

Tash po lindet

një djalë i ri

mbrënda tek u’.

Mbrënda.

 POETIT VOREA UJKO

(lexuar në Fermë (Firmo) më 1 maj 2004, me rastin e paraqitjes së botimit të veprës latrare të plotë të poetit të madh të ndjerë Vorea Ujko)

Kur mbahet mend[36] një poet

Ai është atje

I veshur me tirq, këmishë e skolë[37] të kuqe

Si pupagjel[38] ndë mest një fushe me grurë.

S’ka shumë rast kujtimi poeti sot

Ai s’është më këngëtar

E s’është komedjand  dhe as politikant

Gjendet pupagjel akoma e mbetet.

S’e njoha e s’pata aq nder

Por u pamë

Tek udha e ashpër e qenies sonë e shkretë.

Ai shofer dhe u hadhur[39]

Me duqet[40] e tij i ngarkuar.

Si bëhet poeti, thash.

Si tundet, si lirohet.

E pe ujkun e vet[41] ndër malet me borë.

E ndijta[42] vorenë si drithëm jetore[43].

E zotin çë qeve.

Pimi një qelq[44] verë bashkë poka[45] sonde.

“Shëndet” të the.

“Shëndet” m’u përgjigje.

E u shtrënguam te tryeza.