ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

MIKELANXHELO LA LUNA: STUDJUESI I PËRMALLUR QË QAN TË KALUARËN

e ndonjw pwrsjatje mbi lulen e barin e egwr

nga Katerina Xukaro

Para disa ditësh, dy kolegë të shquar shqiptarë të burrit tim të shquar arbëresh, pasi më përgëzuan për punën e merituar që po bëj për ars-in, më shtuan një pyejtje që besoj se synonte të më zënte ngusht.  Me fjalë më të zgjedhura, më thanë në thelb: o more Kate, po si ë që përzien lulet me barin e egër? Ne arbëresh themi: grurët me egjërën, por kjo e jona është shprehje më zemërgjerë, ngase zakonisht në grurishte ka shumë grurë e pak egjër, ndërsa shprehja shqipe të jep saktësisht idenë e një barishteje ku lule spikatin shumë pak. Mund t’i numërosh me gishtat e një dore e mbase, në rastin tonë, ndonjë gisht edhe të mbetet, po mbajte parasysh numrin e vogël të autorëve ose pseudo-të tillë që paraqita deri tani. Kështu që më u duk se kolegët e burrit tim sikur kishin ndonjë dyshim për metodën që po ndjek në këtë hulumtim timin nëpër rrrugicat e krijimtarisë arbëreshe të ditëve tona, bile edhe dyshonin se nuk po ndjek ndonjë metodë. E s’e mohoj se në këtë ide ndikon edhe fakti se nga leximi i parë i shkrimeve të mia sikur të duket se unë nuk shpreh ndonjë gjykim për krijuesit që paraqes ose se të gjitha gjykimet janë njësoj pozitive. Po patët këtë përshtypje, me lejoni të ju këshilloj t’i lexoni një herë tjetër paraqitjet e mia e do të shikoni se prapa fjalëve të ëmbla e ndonjë herë si lëmuese, ka lule e ka bar, ka grurë e ka egjër. Ndërsa, për sa i përket metodës së përzgjedhjes (pse  megjitshe duket pak, përgjedhje ka), e pranoj se kriteret nuk janë të rrepta, por kjo nuk ndodh pa dashje: qe nga fillimi zgjodha të jap një pasqyrë sa më të gjerë e sa më pak të mitizuar të gjendjes së sotme të arbëreshëve, meqë më duket se për shkaqe të ndryshme këtë gjendje vëllezërit tanë shqiptarë e njohin pak e ajo pak që e njohin vuan nga syzat rozë të historive letrare. Pra, jo vetëm që vlerësoj, por edhe përjashtoj, megjitshe të gjithë autorëve që më bien në dorë, e që në shumicën e rasteve m’i dërgojnë ata vetë, me kërkesë timen, vjershat e veta kurrë të botuara, u njoh meritën e guximin e të shkruarit, si dinë e sa dinë. Nuk është pak, e është e domosdoshme për mbijetesën e kulturës arbëreshe e sidomos për rimarrjen e saj, meqë vetëm të mbijetosh sot si sot s’të majfton më as edhe për të mbijetuar E kuptoni vetë se për ta bërë këtë s’mjaftojnë e bardha e zeza, pra konceptet e lules e të barit janë tepër të prera, kur ne kemi nevojë për koncepte më të përkulshme, meqë shkruaj e rishkruaj, nga bari mund të dalë lulja e lulja, ndonëse është e rallë, mund të ktehet në bar. Por pavarësisht nga fati i lules e i barit, pasqyra s’do të ishte e plotë pa i pasqyruar të dy, sepse në rastin e veçantë edhe bari dëshmon për një qendresë e një gjallëri kulturore, pjellorinë e tokës arbëreshe, dëshirën e saj për të mos u humbur para syve të botës. Si, në anën tjetër, sipas meje, pjesë e këtij kuadri janë arbëreshët e dorëzuar, ata që duke  mos e zotëruar sa duhet mjetin shprehës amtar, s’ua shkon fare mendja t’ia besojnë krijimtarinë e vetë një gjuhe të cunguar ku për çdo fjalë pak më të lart se te folurit shtëpiak ke nevojë për fjalor – e keni vënë re vetë duke i lexuar vjershat e botuar radhë pas radhe në këto faqe se ky nuk është gjykim negativ, por e dhënë objektive –   dhe shkrujanë natyrshëm në italishte. E pra, për sa më lexuan që nga muaji prill s’ka nevojë ta përsëris se në fund të fundit shumica e shkrimtarëve arvëreshë i  shkruajnë (ose mendojnë)  vjershat e veta në italishte e pastaj, i kthejnë në arbërishte ose shqipe. Po e përsëris për sa më lexojnë tani për herë të parë.

Krahasuar me të deritanishmit, poeti që ju paraqes kësaj radhe i përket një kategorie tjetër, asaj të atyre që shkruajnë në dy gjuhë, por dallojin dy llojet e shkrimit e përpiqen të mos i përziejnë: përkthejnë fjalë për fjalë në italishte shkrimet në arbërishte ose shqipe, që t’i kuptojë një publik sa më i gjeri,  por nuk përkthejnë në shqipe ato në italishte, që publikun e kanë mjaft të gjerë ato vetë. 

I tillë është autori i vëllimthit që kam përpara syve, Vjershe Arbresh, Rossano, 1999, ku tema bosht lirike e traditës letrare arbëreshe, ajo e mallit  të pashueshëm për vendlindjen e për një mot të kaluar e të humbur përgjithëmonë zhvillohet paralelisht në arbërishte e në italishte me nota të dhembshura që të prekin thellë zemrën.

Mikelanxhelo La Luna (po, tamam Hëna) u lind në vitin 1967 në atë Shën Mitër (San Demetrio Korone, në provincën e Kosenxës) djep i njohur i kulturës arbëreshe, për shkak të pranisë së Kolegjit të famshëm të Shën Adrianit, ku në katedrën e parë në Itali të gjuhës shqipe mësimin e dha i madhi Jeronim. Pasi u diplomua për gjuhë e letërsi klasike në Universitetin e Kalabrisë, me një tezë që jo rastësisht kishte për temë Milosao-n e De Radës, ai u transferua në SHBA për studime. Këtu dha mësimin e italishtes mëparë në Universitetin e  Pittsburgut e më pas në atë të Harvardit, ku edhe mori një specializim tjetër duke diskutuar një tezë me temë po figurën e praninë e De Radës në kulturën italiane të shekullit XIX, ndërsa në vitin 1997 disa vite më pas pranë Universitetit të Kalabrisë u doktorua për Albanologji, duke i thelluar edhe më tej studimet e veta deradiane e duke u marrë kësaj radhe me lëtërshkëmbimin e De Radës që ruhet në Bibliotekën e Kozenxës. De Rada është boshti i veprimtarisë kërkimore të La Lunas, i cili në vitin 2000 themeloi një Qendër Ndërkombëtare për Studime Deradiane dhe në vitin 2001  De Rada Italian Institut-in. Që nga viti 2003 është profesor i gjuhës dhe letërsisë italiane në Universitetin e Rod Ajlandit. Ai është gjithashtu autor studimesh të ndryshme për De Radën e, ndër të tjera, botoi lëtërëshkëmbimin midis De Radës e Nikolo Tomazeos, ndërsa, si krijues, pos përmbledhjes së përmendur, nuk ka botime të tjera.

Frymëzim i fikur ose poezi të mbajtura në sirtar, siç ndodh shpesh herë me arbëreshët, këtë s’di ta them. Përshtypja që kam është se, pasi e zbërtheu mallin në të gjitha aspektet e tij, poeti është në kërkim të një teme tjetër e kur t’i rikthehet lexuesit do të jetë një poet tjetër, ose s’do të kthehet si poet. E tani, që të ua hiqja dyshimet kolegëve të burrit tim, do të duhejë të shpreh ndonjë vlerësim, sado të sipërfaqshëm. Si zakonisht, do ta bëjë edhe jo. Se poezia e Mikelanxhelos në arbërishte e ajo në lëtishte lëzivin mbi shina paralele tashmë e thash. Tani shtoi se këto shina nuk ecin në të njëjtin nivel. Duke i lexuar poezitë në gjuhët përkatëse, ca herë ke përshtypjen se po lexon dy poetë të ndryshëm: poet fëmijë ai që shkruan në arbërishte, me gjuhë të thjesht familjare pa asnjë përpjekje për ta ngritur më lart; poet i rritur ai në italishte, i cili, po në suazën e një lirizmi pothuajse të përlotur, nga pikëpamja estetike dhe shprehëse tregohet patjetër i zoti. Sikur gjuha e kufizuar të cungonte edhe aftësinë për të menduar, megjithse studimet e i gjithë kurrikulumi i  autorit të lindin dyshimin se a është kjo thjeshtësi e tepruar e metë strukturore ose, përkundrazi, mjet stilistik i stërhollë i zgjedhur me dashje, për të riprodhuar besnikërisht nivelin popullor të të menduarit e të folurit. Gjithsesi, poeti i parë e i dyti ndajnë një pikëpamje të përmalluar për gjendjen arbëreshe, një qendrim ku e kaluara mbetet ëndërrë e arrin deri edhe të bëhet aspiratë, ndërsa të ardhme nuk ka.  Në këtë idealizim të së kaluarës, që është e kaluara e arbëreshëve, por edhe e kaluara vetjake, fëmijëria e jetuar afër zjarrit me gjyshërit që rrëfyenin përrala e të bëmat e të parëve, jeta në katund – një katund që i tillë  si e përshkruan poeti nuk ekziston më – mbase ndikon edhe fakti se, duke jetuar për pjesën më të madhe të vitit në SHBA, në njëfarë menyre La Luna është diasporë e diasporës. Dihet se emigratët, sado intelektualë, kanë një prirje të veçantë për të idealizuar vendlindjen ose për ta mohuar atë. Këtu kemi të bëjmë me rastin e parë, çka na bën ta radhitim Mikelanxhelo La Lunan  ndër poetët bashkëkohës më besnikë ndaj traditës si për nga frymëzimi ashtu edhe për nga qëndrimi ndaj objektit të vjershave të tij. Në menyrë koherente, kjo melankoli e hollë, ky hidhërim i ëmbëll që përfshin shpirtin e lexuesit në një atmosferë si të përgjumur e ëndërrimtare përshkon të gjitha vjershat e La Lunas, edhe ato që për temë kanë dashurinë ose pejzazhin, ose një përsjatje mbi gjendjen e njeriut. Sikur në shpirtin e tij të mos ketë vend veçse për një mall, një nostalgji që bëhet botëkuptim gjithëpërfshirës. Do të thotë patjer diçka fakti se në përmbledhje ka shumë vjersha kushtuar miqëve (Davidi, Emili, Paskali), gjyshes, priftit të katundit të vdekur. Deri edhe koha po vdes. Një botë që fiket e lë një boshllëk të pandreqshëm. Me ta edhe gjuha e kultura arbëreshe, sipas poetit, po vdesin e cili shkruan arbërisht nuk është ai vetë, por dikush që nga e kaluara shprehet nëpërmjet shkrimit të tij, ndërsa deri edhe dashuria shfaqet vetëm si kujtim. Për sa i përket gjuhës së vjershave në arbërishte, ai vet thot në parathënie se është e folmja e Shën Mitër-Maqit, me të gjitha veçoritë e saja, pra s’shtoj më gjë. Më posht, këta do t’ lexoni me shënime, kurse ata në italishte do t’i shqipëroj unë.

Nga Vjershe Arbresh, Rossano, 1999

VJERSHE ARBRESH

Nëng e di

Ç’ësht

Ki vjersh arbresh

Ç’m’del

Si gjak

Ka zëmra,

e ësht

kshtu i bukur

e i vërtet

si amuri[1]

ç’ësht

të ljuljet[2] nd’ver…

Ka t’jet

Shpirti andiku[3]

T’pjeqvet ton

Ç’për sekulj

Këndun[4]

Vjershe arbresh.

NJ’POET I SHKRET

Ndihem si nj’poet i shkret

Ç’do t’shkrunj gjë të ri

E ç’di se fjaljet ç’thot

Jan vetim pika ljot

Për kët kultur

Ç’ësht e vdes.

FJALJA

Fjalja

iken,

biret,

kapxen[5] ktej

e atej

si nj’shpirt pa dhe

ç’ng’zë rrëçet[6],

tel ki qill[7] i madh

pjot me iljiz,

i bukur,

si nj’fjalj e qetim[8].

            Boston, 1 fjevar 1998

NATA E GJELËS[9]

Qetet nata me iljzit

E ka rrugha ngjitet

Ajri i ngritur[10].

U, mbi shtrat,

i qetim[11], parkalesinj t’Inzot[12]…

E shkon nata

e gjelës time…

HËNZA[13]

            vëlezravet kosovar

Hënza vete

Nd’mes t’iljzve

E duk[14] se qan,

e nguqur me qagha[15]

ka dheu lordu[16] me gjak.

                        Prill 1999

SHËN MITRI

         me mal e me nj’shërtim tek gërljaci[17]

Oj i bukuri katundi im

kshtu largu e i qetim

ti ç’mban t’ngroht

mëmën e taten time, ti

ç’vjon[18] gjith shurbiset time[19],

i vogul e i qetim….

Ku je, ku vajte?

Kshtu largu, kshtu i bjerr…

Ku ësht, Shën Mitri im,

ai ajer ç’silni[20] eren

t’ljuljevet t’veres…

ku van ata filelje ç’ndinja[21],

e ata filelje ç’donja,

ku van ata kaminata[22]

ç’bëim[23] bashk naten

tue fjar[24] e tue qeshur?

Oj i bukur Shen Mitri im,

ç’mal t’madh m’silen,

i qlur, nënë iljzvet,

me hënzen ç’u ngre ka Ponxhi

e dritson dheun e shpirtrat.

Ku vate ai trim ashtu i mir,

ku vate ai

ç’vej për ahjimazrat[25],

i vetim,

tue pënxu[26]r jeten

e vetim?

Kshtu jeta shkon

E shkon edhe jeta ime…

Oj Shën Mitri im,

je nj’ljulje e hapur

te kopshti i atija mali

ç’ng’mënd e harronj,

për njera ç’u rronj,

ç’te zëmra m’qan…

         Pittsburg, 19 janar 1992 - naten

* Sa monu[27] zë të këndonj

me kët gjuhen ton

mbjana[28] fjalja bëhet

muzik e bie ktej

e atej si nj’mrakul

ç’ësht për sekulj tek gjaku

e ç’te zëmra bëhet vjersh.

                        3 fjeva[29]r 1998

* Kush e di kush ish[30]

Ai poet ç’rimarti[31]

Kta vjershe t’bukur

Ç’sot m’ertin nxe,[32]

Kush t’e thot ç’ndini[33]

Ai poet kur shloni[34] nj’vjersh

Nën ballkunit t’qetim

Ku dritsoin[35] iljzit

E era t’ljuljevet t’veres.

Kush t’e thot ç’do t’thoj

Ai poet ç’këndoi kta

Vjershe arbresh….