ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

POEZIA E RE ARBËRESHE

XHUZEPINA DEMETRA SKIRO’

Shumë i përhapur në Arbërinë siciliane, Skirò është emër i njohur në mjediset intelektuale arbërëreshe e shqiptare. Lexuesit e ARSit njohin patjetër Zef Skiroin Plakun dhe Zef Skirò di Maxhon e besoj që diçka kanë dëgjuar edhe për Zefin tjetër, Skirò di Modikan, poet edhe ky, që meriton të njihet më mirë. Ne këtu në Itali vlerësojmë shumë edhe Zef Skiròin të Riun, filolog bizantin dhe hartues të një historie të letërsisë shqipe të shumëshitur në Itali gjatë viteve ’60 të shekullit të kaluar si dhe të një botimi kritik të veprës së Nikollë Ketës “La Kreacione del Mondo”. Një radhë Zefash, ku nuk bën përjashtim as edhe Skirò-ja  jonë, Jozefina,  e cila dallohet nga pararendësit jo vetëm përse është femër, por edhe për emrin e dytë – atë Demetra që të evokon hyjneshën e pyjeve e të gjuetisë - që prindërit i dhanë që të mos ngatërrohejë me homonimat e panumërta që tradita po vazhdon të lindë në Sicili.

Xhuzepina Demetra Skirò (Giuseppina Demetra Schirò) lindi në Horën e Arbëreshve (Piana degli Albanesi) në provincën e Palermos, në vitin 1970. Pra është grua e re, por jo pikërisht vajzë. Pasi kreu shkollën e detyrueshme në katund, ndoqi Liceun klasik në Palermo, duke marrë diplomën e maturës në vitin 1989, kur edhe u regjistrua në Fakultetin filologjik të Universitetit, duke zgjedhur  degën e letërsive moderne. Aktualisht punon në bibliotekën “Xhuzepe Skirò” të Horës së Arbëreshëve, por nuk kufizohet në këtë: ajo mbajti një numër referata me temë kulturën e arbëreshëve  të Sicilisë në një serë simpozjume, bashkëpunon me të përkohshmen e vetë bibliotekës “Biblos” dhe me revistën  “Jeta Arbëreshe”, mbajti dhe mban kurse të gjuhës dhe kulturës arbëreshe në shkollën e detyrueshme të Horës. E natyrisht, për sa na përket neve, merret me letërsi. Shkrimtarët e saj më të preferuar janë siciliani Xhuzepe Tomazi di Lampeduza”, autori i romanit të famshëm  “Il Gatopardo” dhe i një serie novelash shumë të bukura, dhe Shekspiri

Si poeteshë, Xhuzepinën, që lexuesit e ARS-it njohën  në Janar, si pjesëmarrëse në njërin nga diskutimet e nxitura nga revista,  e hasa për herë të parë duke lexuar listën e fituesve të konkursit poetik “Prinçipe Xhorxho Kastriota Skanderbeg” të shpallur nga Shoqata Kulturore Vatra Arbëreshe e Kierit (Torino), për të cilin ju fola në artikullin tim të parë. Në konkursin e vitit 2002 ajo radhitej në vendin e parë. Nga biografia mësova pastaj se ky nuk ishte çmimi i parë që fitonte. Po në Kieri ajo ishte radhitur në vendin e katërtë në 2001, kurse në vitin 1994 pati fituar çmimin e parë  të degës arbëreshe në konkursin “Dona Divinum” në Këmarinë (Kampomarino), në provincën e Kampobassos. Përveç vjershave të botuar në ndonjë revistë, deri tani ajo nuk botoj përmbledhje. Përbledhja e saj e parë, në botim e sipër nën kujdestarinë e së përkohshmes së përmendur “Biblos”, frymëzohet nga novela e Tomazi di Lampeduzas me titull “Ligea”, që flet për një profesor letërsie klasike të rënë në dashuri me Sirenën Lige, njërën nga vajzat e Kalliopisë. Kur Ligea, në fund të verëse thirrur nga motrat, shkrihet në shkumën e detit, profesori nuk pranon qejfe të tjera njerëzore më të ulëta dhe vazhdon të jetojë thuajse pa u përfshirë në jetë, duke pritur fundin e saj, kur do t’i lejohet nderi pagan i ribashkimit me Sirenën.

Vjershat që po u propozoj lexuesve të ARS-it  janë prej kësaj përmledhjeje.

Një kritik i vëmëndshëm i letërsisë arbëreshe të sotme dhe ai vetë protagonist i saj si Xhuzepe Skirò di Maxho, bashkëkatundar i poeteshës sonë, për krijimtarinë e Xhuzepinës, që gjitshesi ai vlerëson shumë, thot se i mungon vazhdimësia. Pa tjetër ka të drejtë, por, duke mbajtur parasysh gjendjen kulturore të përgjithshme të arbëreshve dhe kushtet në të cilat ata veprojnë, të përshkruara shkurtimisht në dy artikujt e mëparshëm (Paraparathënia dhe Parathënia), kjo është plotësisht e kuptueshme. Mirëpo, talentet e rinj duhen inkurajuar dhe inkurajimi më i mirë është pëlqimi i publikut. Detyra jonë, kur e kemi mundësinë,  është që t’i propozojmë për lexim.

Duke ua lënë lexuesve gjykimin estetik – sipas meje Skirò-ja, ndonëse stili i saj del ende pak i pagdhendur, është njëra nga krijueset më të vlefshme të brezit të ri -  do të ndalem pak këtu  vetëm te gjuha. 

Xhuzepina bën pjesë në rrymën që zgjodhi t’i përkasë hapur trungut të letërsisë shqipe, pra të shkruajë në arbërishte/shqipe (ose jo vetëm në italishte). Për tani, ajo niset nga arbërishtja e fshatit të vetë, të cilën, kur i mungojnë fjalë e shprehje,  përpiqet ta plotësojë me “huazime” leksikore e gramatikore nga shqipja. Rezultati është një gjuhë e përzier  dhe disi pezull që disa herë arrin ekuilibër dhe harmoni,  disa herë tregon dobësi e shtrëmbërime gramatikore e semantike. Këto duhet t’ ia falim dhe të vlerësojmë mundin e mundimin e saj, e sidomos fuqinë poetike të vjershave, e cila jo rallë është më e dukshme në tekset në italishte, që,  sipas procesit krijues të përshkruar në Parathënien e kësaj paraqitjeje, janë ato burimore. Se cila do të jetë pikarritja e saj gjuhësore – një e folme arbëreshe me një nivel më të lart përpunimi, ose thjesht shqipja (ose edhe, mos qoftë!, kthimi një herë e përgjithëmonë në italishten që ajo zoton aq mirë dhe që e lejon të shprehet në menyrë më të përsosur) - është herët për ta thënë e me të vërtetë më duket se për tani poetesha  as edhe që ia ka shtruar vetes këtë çështje në menyrë të ndërgjegjshme.

Tekstet propozohen pa ndërhyrje ndreqëse. Për të ndihmuar lexuesin të orjentohet në këndim, ato pajisen me shënime, ku jepet kuptimi i disa fjalëve. Por dy-tre vjersha, më lejoni t’i propozoj edhe në italishte (gjithashtu nga autorja), si shëmbull i procesit krijues, me qëllim që sa e dinë italishten ta shijojnw plotwsisht bukurinw e tekstit burimor e të vënë re dallimet mes dy versioneve.

Katerina Xukaro