Mirė se erdhe...Benvenuto...
ARBITALIA 
Shtėpia e Arbėreshėve tė Italisė
La Casa degli Albanesi d' Italia  
 

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

 

POEZIA E RE ARBĖRESHE

XHUZEPINA DEMETRA SKIRO’

 

Shumė i pėrhapur nė Arbėrinė siciliane, Skirņ ėshtė emėr i njohur nė mjediset intelektuale arbėrėreshe e shqiptare. Lexuesit e ARSit njohin patjetėr Zef Skiroin Plakun dhe Zef Skirņ di Maxhon e besoj qė diēka kanė dėgjuar edhe pėr Zefin tjetėr, Skirņ di Modikan, poet edhe ky, qė meriton tė njihet mė mirė. Ne kėtu nė Itali vlerėsojmė shumė edhe Zef Skirņin tė Riun, filolog bizantin dhe hartues tė njė historie tė letėrsisė shqipe tė shumėshitur nė Itali gjatė viteve ’60 tė shekullit tė kaluar si dhe tė njė botimi kritik tė veprės sė Nikollė Ketės “La Kreacione del Mondo”. Njė radhė Zefash, ku nuk bėn pėrjashtim as edhe Skirņ-ja  jonė, Jozefina,  e cila dallohet nga pararendėsit jo vetėm pėrse ėshtė femėr, por edhe pėr emrin e dytė – atė Demetra qė tė evokon hyjneshėn e pyjeve e tė gjuetisė - qė prindėrit i dhanė qė tė mos ngatėrrohejė me homonimat e panumėrta qė tradita po vazhdon tė lindė nė Sicili.

Xhuzepina Demetra Skirņ (Giuseppina Demetra Schirņ) lindi nė Horėn e Arbėreshve (Piana degli Albanesi) nė provincėn e Palermos, nė vitin 1970. Pra ėshtė grua e re, por jo pikėrisht vajzė. Pasi kreu shkollėn e detyrueshme nė katund, ndoqi Liceun klasik nė Palermo, duke marrė diplomėn e maturės nė vitin 1989, kur edhe u regjistrua nė Fakultetin filologjik tė Universitetit, duke zgjedhur  degėn e letėrsive moderne. Aktualisht punon nė bibliotekėn “Xhuzepe Skirņ” tė Horės sė Arbėreshėve, por nuk kufizohet nė kėtė: ajo mbajti njė numėr referata me temė kulturėn e arbėreshėve  tė Sicilisė nė njė serė simpozjume, bashkėpunon me tė pėrkohshmen e vetė bibliotekės “Biblos” dhe me revistėn  “Jeta Arbėreshe”, mbajti dhe mban kurse tė gjuhės dhe kulturės arbėreshe nė shkollėn e detyrueshme tė Horės. E natyrisht, pėr sa na pėrket neve, merret me letėrsi. Shkrimtarėt e saj mė tė preferuar janė siciliani Xhuzepe Tomazi di Lampeduza”, autori i romanit tė famshėm  “Il Gatopardo” dhe i njė serie novelash shumė tė bukura, dhe Shekspiri

Si poeteshė, Xhuzepinėn, qė lexuesit e ARS-it njohėn  nė Janar, si pjesėmarrėse nė njėrin nga diskutimet e nxitura nga revista,  e hasa pėr herė tė parė duke lexuar listėn e fituesve tė konkursit poetik “Prinēipe Xhorxho Kastriota Skanderbeg” tė shpallur nga Shoqata Kulturore Vatra Arbėreshe e Kierit (Torino), pėr tė cilin ju fola nė artikullin tim tė parė. Nė konkursin e vitit 2002 ajo radhitej nė vendin e parė. Nga biografia mėsova pastaj se ky nuk ishte ēmimi i parė qė fitonte. Po nė Kieri ajo ishte radhitur nė vendin e katėrtė nė 2001, kurse nė vitin 1994 pati fituar ēmimin e parė  tė degės arbėreshe nė konkursin “Dona Divinum” nė Kėmarinė (Kampomarino), nė provincėn e Kampobassos. Pėrveē vjershave tė botuar nė ndonjė revistė, deri tani ajo nuk botoj pėrmbledhje. Pėrbledhja e saj e parė, nė botim e sipėr nėn kujdestarinė e sė pėrkohshmes sė pėrmendur “Biblos”, frymėzohet nga novela e Tomazi di Lampeduzas me titull “Ligea”, qė flet pėr njė profesor letėrsie klasike tė rėnė nė dashuri me Sirenėn Lige, njėrėn nga vajzat e Kalliopisė. Kur Ligea, nė fund tė verėse thirrur nga motrat, shkrihet nė shkumėn e detit, profesori nuk pranon qejfe tė tjera njerėzore mė tė ulėta dhe vazhdon tė jetojė thuajse pa u pėrfshirė nė jetė, duke pritur fundin e saj, kur do t’i lejohet nderi pagan i ribashkimit me Sirenėn.

Vjershat qė po u propozoj lexuesve tė ARS-it  janė prej kėsaj pėrmledhjeje.

Njė kritik i vėmėndshėm i letėrsisė arbėreshe tė sotme dhe ai vetė protagonist i saj si Xhuzepe Skirņ di Maxho, bashkėkatundar i poeteshės sonė, pėr krijimtarinė e Xhuzepinės, qė gjitshesi ai vlerėson shumė, thot se i mungon vazhdimėsia. Pa tjetėr ka tė drejtė, por, duke mbajtur parasysh gjendjen kulturore tė pėrgjithshme tė arbėreshve dhe kushtet nė tė cilat ata veprojnė, tė pėrshkruara shkurtimisht nė dy artikujt e mėparshėm (Paraparathėnia dhe Parathėnia), kjo ėshtė plotėsisht e kuptueshme. Mirėpo, talentet e rinj duhen inkurajuar dhe inkurajimi mė i mirė ėshtė pėlqimi i publikut. Detyra jonė, kur e kemi mundėsinė,  ėshtė qė t’i propozojmė pėr lexim.

Duke ua lėnė lexuesve gjykimin estetik – sipas meje Skirņ-ja, ndonėse stili i saj del ende pak i pagdhendur, ėshtė njėra nga krijueset mė tė vlefshme tė brezit tė ri -  do tė ndalem pak kėtu  vetėm te gjuha. 

Xhuzepina bėn pjesė nė rrymėn qė zgjodhi t’i pėrkasė hapur trungut tė letėrsisė shqipe, pra tė shkruajė nė arbėrishte/shqipe (ose jo vetėm nė italishte). Pėr tani, ajo niset nga arbėrishtja e fshatit tė vetė, tė cilėn, kur i mungojnė fjalė e shprehje,  pėrpiqet ta plotėsojė me “huazime” leksikore e gramatikore nga shqipja. Rezultati ėshtė njė gjuhė e pėrzier  dhe disi pezull qė disa herė arrin ekuilibėr dhe harmoni,  disa herė tregon dobėsi e shtrėmbėrime gramatikore e semantike. Kėto duhet t’ ia falim dhe tė vlerėsojmė mundin e mundimin e saj, e sidomos fuqinė poetike tė vjershave, e cila jo rallė ėshtė mė e dukshme nė tekset nė italishte, qė,  sipas procesit krijues tė pėrshkruar nė Parathėnien e kėsaj paraqitjeje, janė ato burimore. Se cila do tė jetė pikarritja e saj gjuhėsore – njė e folme arbėreshe me njė nivel mė tė lart pėrpunimi, ose thjesht shqipja (ose edhe, mos qoftė!, kthimi njė herė e pėrgjithėmonė nė italishten qė ajo zoton aq mirė dhe qė e lejon tė shprehet nė menyrė mė tė pėrsosur) - ėshtė herėt pėr ta thėnė e me tė vėrtetė mė duket se pėr tani poetesha  as edhe qė ia ka shtruar vetes kėtė ēėshtje nė menyrė tė ndėrgjegjshme.

Tekstet propozohen pa ndėrhyrje ndreqėse. Pėr tė ndihmuar lexuesin tė orjentohet nė kėndim, ato pajisen me shėnime, ku jepet kuptimi i disa fjalėve. Por dy-tre vjersha, mė lejoni t’i propozoj edhe nė italishte (gjithashtu nga autorja), si shėmbull i procesit krijues, me qėllim qė sa e dinė italishten ta shijojnw plotwsisht bukurinw e tekstit burimor e tė vėnė re dallimet mes dy versioneve.

Nga pėrmbledhja “Ligea” nė botim e sipėr

 

ĖNDĖRR NĖ DEJT

 

I truajti[1] njė ėndėrr dejtit

pėshtjell[2] nė shkumė

vate larg

Mos e kėrkoni te rėra.

Do tė zbėlonet[3]

papritur

pėr mbrakull[4]

DeisiV[5]                                                          DeisiV

 

Nė lot dritėje                                                   Se stella

nga sitė tatė[6] ler                                          data alla luce

Do tė bija                                                        dai tuoi occhi

nė qiell tė fjellėt[7]                                          cadrei sul cielo puro

tė buzėve tote[8]                                            Delle labbra tue

DeisiV e sirenės                                            DeisiV della sirena

mbi valė                                                          su ondata

me bardhėsi kurorėzuar                                coronata di biancore

 

PA TITULL

 

Tri herė

i lum Odhiseu

ēė[9] ndiejti[10]

zėrin

E sirenėvet

 

Tri herė

i shkretė Odhiseu

ēė ngė[11] shkuli

Drurin[12] e anijes

 

TĖ  NDAJTURIT[13]                                                                            La separazione

 

Papritur                                                                                  Rapida

sosi vera                                                                                si dissolse l’estate

furturė[14] e tėrbuar pėrmis[15]                                           temuta tempesta travolge

tredhėmbėshin e Poseidonit                                               il tridente di Poseidon

e                                                                                             e

shkuma e ujit                                                                         l’acqua spumante

humb Ligen.                                                                         sommerge Ligea.

Ehona[16] tė largėta tė klarash[17]                                   Echi lontani di pianti

ndien[18]                                                                              ode

ndėr dredha tė skurruxhės[19]                                           nella sinuosa conchiglia

ai ēė                                                                                      colui che

nė rėrė                                                                                  sulla sabbia

me hapa pa gjurma                                                            con passi senza orme

jik[20]                                                                                   fugge

tė ėmblėn njerimbitje                                                         al dolce naufragar

nė oqeane tė bardhė                                                         in oceani canuti

qetėsie[21]                                                                         di silenzio

 

KTHIMI                                                                                NostoV

 

Trimi                                                                            L’eroe

kriptė[22] valė valė                                                     la chioma ondosa

si udha valė valė                                                         come l’ondosa via

me remat tė bardha nga kripa                                 coi remi bianchi di nettunio sale

tue ēajtur valėt                                                            fendendo l’acqua

gjėmon:                                                                       tuonņ :

jam Odiseu                                                                sono Odisseo

kthehem                                                                     ritorno

pėr tė gjegjur.                                                            per ascoltare

Lartėsonen[23] dalė mbi anijen                              S’adergono lente sulla nave

sirenat me krahėt prej uji                                         le sirene con le liquide

tue ftuar dritės                                                           braccia trasparendo alla luce

tė shumanshme thurje dejtesh.                               proteiformi trame marine.

Pėrposh i gjerė hap gojėn                                      Di sotto vasto sbadiglia

dejti lapizlazuli.                                                        il mare di lapislazzuli.

E shtėrngojėn.                                                         Lo avvinghiano.

Njėra tek e sprasmja frimė[24].                             All’ultimo respiro.

Ju Parkales![25]                                                      Vi supplico!

Flini![26]                                                                   Parlate!

E                                                                               E

pėrqafimi i fort                                                         nell’abbraccio forte

pėrmis[27] anijen.                                                   s’inabissņ la nave

 

DEGĖ KORALI

 

… A sea change into something rich and strange

Shakespeare, The Tempest, 1,1,394

 

Ėshtė pėrhumbur Odiseu

Nė gjirin e kaltėr

Degė korali u len[28]

Nga rrashti[29] i tij

Janė sitė e tij

Perla opaleshente.

Nga metesa[30] e dejtit lurin[31]

Ndėrron

Nė forma thavmasore[32] dhe tė ralla.

Kumbon nė valėt trenodi

Pishqish tė famasur[33]

aiwnia h mnhmh autou.[34]

 

TUE LĖN ITAKĖN

Arbėreshve tė Siēillisė tė vitit 1488

 

Nėn mantilinėn[35] e kaltėr

tė qėndisur me motiv tė artė grek

tė Odigjitrjes

sa Ulisėr dhe Penelopa

dje nė jikje

 

Mijėra barkėza kartje[36]

qiellit dhurojėn livane[37]

tė djegur nga atėra tė lashtė

ndėr mjekra shkumė valėsh

 

Tek e bukura Itakė

zbehur nga gjimsėhėna

sa Laertėr dhe Antiklee

me si tė qetė[38]

 

Gjaku prej dejti

U pėrzie

Me tė dhezurin tė verdhė

Tė dheut tė luleve dhe narėnxave

[1] I besoi

[2] e mbėshtjellė

[3] zbulohet

[4] mrekulli

[5] lutje

[6] e tu

[7] kthjellėt

[8] e tua

[9]

[10] dėgjoi

[11] nuk

[12] direkun

[13] ndarja

[14] furtunė

[15] pėrmbyt

[16] Jehona

[17] tė qarash, vajesh

[18] dėgjon

[19] guaskės

[20] ikėn nga (e ėmbla….)

[21] heshtjeje

[22] flokėt

[23] ngrihen

[24] te fryma e fundit

[25] Ju lutem!

[26] Flitni!

[27] pėrmbyt

[28] u lindėn

[29] kafka

[30] bashkė                                                          shkrirja (me detin)

[31] ulėrin

[32] tė ēuditshme

[33] peshqėsh tė habitur

[34] I pėrjetshėm qoftė kujtimi i tij

[35] mantelėn

[36] prej letre

[37] temjane

[38] tė heshtur

[1] I besoi

[2] e mbėshtjellė

[3] zbulohet

[4] mrekulli

 

Katerina Xukaro