ARBITALIA 

Shtëpia e Arbëreshëve të Italisë

La Casa degli Albanesi d' Italia  

Nella rivista albanese "Ars" una rubrica di Caterina Zuccaro

Albanesi). Bashkë me numrin e parë të shtypur të serisë së re të revistës Mondo Albanese, në zarf gjeta punën poetike më të fundit të Zefit, përmbledhjen vjershash dygjuhësh “Atje kam / La mia Morea” (Salvatore Sciascia Editore, Palermo, 2004).

E di se Zefi i ri s’është as për nga mosha e as edhe për nga përvoja poetike: lista e

veprave të tij në vargje e në prozë (komedi) zë dy faqe e gjysëm në fund të vëllimthit e

jashtë Arbërisë ai njihet mirë edhe në Kosovë, ku në vitin 1981 Rilindja i pati botuar

përmbledhjen “Gjuha e bukës” e në Shqipëri, ku jo vetëm që në vitin 1985, Naim Frashëri I pati botuar përmbledhjen “Përtej maleve prapa kodrës”, por po në ato vite qe shfaqur me sukses edhe njëra nga komeditë e tij të këndshme. Ai përfshihet gjithashtu në të gjitha antologjise e poezisë shqiptare e arbëreshe të botuara brenda dhe jashtë Shqipërisë. Por besoj se një vepër e re e me vlerë meriton gjithsesi t’i propozohet lexuesit e, meqenëse ka pak a farepak raste për ta bërë ndryshe, i kërkoj falje kryeredaktorit e lexuesit përse nuk po e përmbush për një herë porosinë e përfitoj nga faqet që ars-i ruan për mua.

Për arsyet që thashë, Zefi s’ka nevojë për paraqitje të tjera, pradaj do të ndalen vetëm

te kjo vepra e tij e fundit, e cila në një farë menyre shënon në poetikën e tij një pikëkthesë,që merr shkas nga ngjarje e dhimbshme të jetës së tij dhe arrin të ndërrojë

perspektivën botëkuptimore arbëreshe të mbetur të patundur për mbi pesëqind vjet.

Fjala kyç e përmbledhjes është Morea, atdheu arketipik e mitik i arbëreshëve i vendosur përtej Adriatikut (parë nga brigjet italiane), që përbën mungesën e pandreqshme në fund të shpirtit të tyre, parrajzin e humbur ku ata lanë rrënjët e tyre më të thella të personifikuara nga zoti tatë, zonja mëmë e vëllai “gjithë të mbuluar nën atë dhe”, sikurse thotë kënga popullore që veçanerisht arbëreshët e Sicilisë këndonin ritualisht çdo vit në pranverë duke u drejtuar nga Lindja. Dy ndodhi tragjike, vdekja e nënës e vdekja e vëllait, e bëjnë poetin ta rikontestualizojë këtë mit në tokën ku arbëreshët ndodhen tani, domethënë “këtu”, në Itali dhe të zëvendësojë ata “Të Parë” mitikë me “Të Parët” konkretë, ata që na dhanë jetën neve e ata me të cilët u rritëm e që ne vetë varrosëm, tamam si stërgjyshrit tanë patën varrosur në Morenë e tyre prindërit e vëllezërit të tyre konkretë. Kemi të bëjme menjëfarë ndërgjegjësimi ndaj atdheut të ri, Italisë, që zbrëthen e kapërcen atë dykuptimësi konceptuale në sajë të së cilës për atdheun e ri historikisht arbëreshët arritën të luftonin edhe me armë, megjithatë duke e parë jo në veçantinë e tij, por si shëmbëlltyrë të Moresë, njëfarë vazhdimi të atdheut të tyre mitik të humbur, për lirimin e të cilti ata vazhdonin simbolikisht të luftonin. Nuk është e rastësishme që zgjidhjen e dykuptimësisë, identifikimin e atdheut të ri si të tillë e mundëson poajo ndodhi dramatike: vdekja e varrosja e prindërve dhe e vëllait, që sikur shenjtëron tokën e re, duke i dhënë dinjitetin e së vjetrës. Natyrisht se gjatë mbi pesë shekujve të qëndrimit të tyre në Itali, breza e breza arbëreshësh varrosën prindër e vëllezër të vetët, por parë nga poeti, ata “bënin sikur” t’i varrosnin të gjithë në More, e cila pra mbetej pikëreferimi i vetëm i mallit e i identitetit të tyre, i vetmi i denjë për shpërfytyrim poetik.

Këtë gjendje si pezull Skirò Di Maxho-ja arrin ta kapërcejë duke e historicizuar mitin si

kujtim e duke u dhuruar arbëreshëve si themel të ri të identitetit të tyre poatë element ku

deri tani ata e mbështetën, por të aktualizuar. Është nga varret “këtu” që arbëreshët duhet

të rinisin historinë e vet, nëse duanë të mbijetojnë. Momentin e kalimit nga përmasa mitike në atë reale e shënon shkëlqyer vjersha ku poeti metaforizon luftën e kotë të vëllajt të dashur kundër sëmundjes si luftë të Skëndërbeut kundër Turkut.

Mirëpo, përmbledhja ka edhe një fjalë kyç tjetër, e cila është vdekja: jo vetëm ajo e

nënës e e vëllait, që janë tema e dy pjesëve të para (“Kllapa katrore” e “Këtu kam edhe tim Vëlla”). Vdekja është shifra edhe e pjesës së tretë të librit, të përbërë nga vjersha kushtuar një poeti tjetër, Jeronim De Radës (“Jeronim De Radës/Për qindvjetorin e vdekjes). Hutimit të dhimbshëm që të lë në shpirt vdekja armike e megjithatë shoqe e pashmangshme e jetës, poeti përpiqet t’i kundërshtojë duke afirmuar vlerën përjetësuese të poezisë si përmendore që i qëndron motit që me kalimin e tij të pamëshirshëm asgjëson jetë, kujtime e kujtesa. Por kjo përsjatje që përshkon të gjithë pjesën e tretë të përmbledhjes nuk mjafton për ta qetësuar poetin, i cili në pjesën e katërtë “Vende Ikje” ndodhet përsëri i vetëm e si i zhgënjyer, me jetën e vet (e të njerëzve) të vdekshme që i shpaloset me afatet e saj të shkurtra, përballë Gjithësisë së përjetshme që i shpalos afatet e saj në shekuj e mijëvjeçarë.

Kundrejt kësaj përmase sasiore e kohore të pakufishme e të amshuar, poeti sikur shket në

një ndjenjë kotësie që i afrohet shumë nihilizmit. Prapë, shpëtimi është fjala poetike, por

më duket më shumë si ngushëllim se sa si ankorim i sigurt përjetësie, aq sa përjetësimit

me anë të poezisë, ai arrin t’i shtojë njëfarë përjetësimi filozofik duke e parë qiellin si

hapësirë gjithëpërfshirëse, ku, si në një pasqyrë shpërfytyruese, ndodhet e shkruar me

emra e mbiemra historia e botës e njerëzimit dhe e secilit njeri-yll qysh nga fillimi e që

megjithatë për sa përpjekje njeriu të mund të bëjë e sa teori të hartojë, mbetet mister në

thelb i pazbulueshëm.

Sa për gjuhën, ndërsa për teatrin përdor të folmën e Horës së Arbëreshëve, për

poezinë e vet Skirò Di Maxho-ja zgjodhi prej kohe shqipen letrare, ndonëse – le të ma lejojë miku e poeti, pa ma marrë për të keq - me ndonjë pasiguri e duke i lejuar vetes, me dashje, ndonjë fjalë e shprehje vendore. Këto në disa raste i shpjegon ai vetë me shënime në fundtë secilit vjersh. Kur ai nuk e bën, do ta bëjë unë, si zakonisht, në fund të të gjitha vjershave.

Nga: Giuseppe Schirò Di Maggio, “Atje kam / La mia Morea”,

Salvatore Sciascia Editore, Palermo, 2004

Kllapa katrore*

                         *kllapat katrore mbajnë tekstin të rindërtuar të dorëshkrimeve të mangët.

MËMËS SIME [DHEUT TIM]

1.

Këtë herë [herët e tjera u

për Perëndim o Veri]

është mëma ime [dheu im] që më lë [themeli

ku rrija i patundur]. Herët e tjera kur

nisesha [për liri o për punë] shoqëruar

nga orkestra e valëvet o nga xhazi i trenavet

e shihja [mëmën] [dheun]

të shuhej te horizonti [ngjer tek i sprasmi

rrip i dukshëm]. Nani

është ajo [mëmë e dhe] që niset

për një përmasë tjetër [të detyrueshme] misterioze

e më lë

të zvogluar në vijën e horizontit

trashgimtar të [asaj] dhëmbjeje tonë [shekullore].

nani = tani

4.

Kujtoj kometën Hale-Bopp [mbrëmanet]

në veri-perëndim

brënda profilit të qelqët [të një kupe malore]

e si ia tregova mëmës [nga rruga Krispi n. 30]

[vëre’, ë një kometë!] me parandjenjën se

për nga mosha s’do ta shihte më [marrëzi:

asnjë te të gjallit s’do ta shihte më!].

Nanì ajo [mëma] e di

natyrën e kometavet [poteren dhe heshtjen

e sendevet në qiell] por unë lidha

përgjithmonë kujtimin [se të dy ishim të gjallë]

me kalimin e njëditshëm të një drite me bisht

që do të kthehet përsëri e njëditshme [kur

për kujtimet unë s’do të kem nevojë].

7.

Të të panumërvet vëllime të enciklopedisë

së rruzullimit – kultura [jetësore] shtëpiake

në tokë [thomse] vetëm kujtim –

të të panumërvet vëllime që ke në përdorim [mëmë]

shfleton titujt më të bukur e vete i gjen me kureshtje

të pashueshme: Andromeda, Coma Berenices, Ophiucus

Orion, Ursa Major për t’i thënë latinisht. E thomse

çuditesh [e buzëqesh] për rallësinë e kapitujvet

qiellorë Eagle [Shqiponja] Sunflawer [Luledielli]

Sombrero, Trifid [I-çarë-trishi]

Omega, Butterfly [Flutura] Wild Duck [Rosa e Egër]

Oël [Kukuvajka] Crab [Gaforrja]

Horsehead [Krye Kali] o të faqevet

të shkelqyera për shembull të Aldebaranit Betelgjëzës

Antaresit Vegës Siriusit sikuree i duhej

një emërim tokësor për të kuptuar qiellin.

Oh, t’i shihnim e t’i dinim eksistuese [nga ky Dhe]

nga kjo e ngushtë dritare mbi rruzullimin

pa nevojë të ishim të vdekur o se duhet të vdiset.

8.

Në llojas [mëmë] me sy nga Saturni

[më keq] nga Urani o Neptuni

pikën e paqënë të Dheut

s’do ta përseksësh. Për ato

perëndi [të zhvleftësuara]

thjesht Dheu s’gjëndet1 .

E andaj as edhe ne. [E diskutueshme e di]

[Nga ky dhe]

s’di ku të kërkonj vendet kozmike

e të vdekurvet të mi të dashur.

Por edhe ata neve të gjallë. [Thomse]

na bjerrin sysh e del se jemi na

në përfundim që s’jemi.

llojas = heton; përseksësh = dallosh, vështrosh

“Këtu” kam edhe tim vëlla

VJERSHA TË LIPIT TIM

Peng. Të zënit fill ëhstë gjithmonë kështu.

Të ndodhesh peng. I gjellës3

i vdekjes. Je vdekja Murat i Dytë Turk.

Por yni s’e dhuron kapistrën.

Më parë o më pas do të ngrëjë kryet.

Me çilin4 përfundim.

Të shfletohet historia.

Fermani apokrif

i hap dyert e Krujës.

Përhapet lajmi.

E lehtë do të jetë fitorja.

Të lirosh Dibrën.

Të pushtosh kështjellën e Petralbës. Të pushtosh

Sfetigradin. Të pushtosh tërë botën.

Në Lezhë Kuvendi.

Të mundet kanceri.

E bujshme fitorja e Torviollit.

Dhjetëmijë për njëzetepesëmijë.

Dukej e pamundshme.

Është e mundshme.

Zemra bëhet e pakufirë.

Sfetigradi rimarrë nga Turqit

pas dy muajsh rrethimi e humbjesh të rënda.

Njëqindmijë kundër Krujës.

Kruja i bën ballë. Lavdërimi

i mbrojtjes së vetë.

Murat mund të vdeç5

Nga zemërplasja. Por

i lë thronin Mehmetit të Dytë.

Të ligtë6 vazhdon.

Tronditja më e rëndë.

Vdekja e pakufishme e Kostantinopollit.

Maji 1453.

Të hartohet një plan strategjik

për rifitimin e Beratit.

Të ndërrohet taktikë.

Por Berati ëhstë i mundur. Të riprovohet.

Është i mundur. Të riprovohet. Berati

është jeta. E Sfetigradi

me gjithë pabesitë7 .

Moisiu i Dibravet

u bind Moisiu i Dibravet. E mprehtë shpata e tij.

E rëndë për dy burra

shpata e Skënderbeut.

T’u shmanget ndeshjevet në fushë të hapur.

Të adoptohet taktika e sulmevet të papritura.

Ballabani, më i furishëm se kurrë.

Origjina e njëjtë, e degjeneruar.

I drejtohet zemrës së Botës.

Kruja është zemra e botës.

E Kruja tani për tani

u bën ballë sulmevet.

E pra mbyllja e pabesueshme.

E rrufeshme e rrjedhës.

E rrethojnë luftetarët e tij.

Lajmi hyn në dhomën e vuajtjes:

nga armiku një tjetër pushtim.

Do armaturën. Shpatën motër. Kalin besnik.

Me vrull. Pra i lë.

Gratë e mira me radhë

- në vend të mëmës kamot vdekur –

i përkëdhelin dorën

t’i zbutin dhëmbjen e pakufishme.

Dhëmbjen e qartë të njohjes

së arritjes te caku i jetës.

Villi8 i gënjimit u shqorr.

Qielli u nxi. Të vdekurit

nuk u ngjallën.

17 janar 1468.

Dy ditë pas, 2003.

“KËTU” KAM EDHE TIM VËLLA

Me dhëmbjen romantike të atdheut që lamë

(koncepti “atdhe” e kush e la)

u kemi shëmbur9 për një At simbol të përgjithshëm

të pesë shekujvet tanë e për një Mëmë e për një Vëlla

“atje” mbuluar të gjithë nën dhe (atdhe)

me datë të supozuar 1470.

Por të afërmit e viteve të rëndomta

të qarë me dhëmbje konkrete?

Nani “këtu” është atdhe i shejtëruar

ndajfolje e padyshueshme

vend i palëvizshëm

jo më varjacione drejt ku nga ku.

E Bukura More e sprasme është “këtu”

ku jam.

“Këtu“ kam u zotin tatë

“këtu” kam u zonjën mëmë

“këtu” kam edhe tim vëlla

gjithë të mbukuar në “këtë” dhe (atdhe).

Jeronim De Radës

Për qindvjetorin e vdekjes.

KËTA TË SHFLETUAR LETËRSI

Këta të shfletuar letërsi

rrasa varre emra të Tanëve dhe Yti,

Poet, e të bëmat tuaja njerëzish

të përjetshme o të përditshme

të hyjtura te ingranazhi i harrimit

në nuk jetonte Fjala e shkruar

Fjala magjike e shkruar e dhjatës

ringjallur te shqyptimi

që i jep prapë magjinë e jetës.

E më duket se varet qiell i patundur

nga ankthi

mbi të pakryerën përjetësi tuaj fizike

mbi të shfletuarit letërsi të vdekurish.

Por fatit të vdekjes

- si sprovë e përkohshme e jetës –

vargjet e tua kumbojnë

me shqiptimin e të gjallëve

mbi mbulesën ankthi

që për pak llargohet.

MBI NJË DORËSHKRIM DERADIAN

Brënda kutisë një faqe

të balsamuar një herë e gjallë.

Shkrimi i dyfisht që na dallon

është aty në bashkëplotësi.

Por zjarr i ndryshëm të frymëzon:

e fortë e thatë gërryese penda

e anës arbëreshe vuajtje

në të hequr e të dhënë;

e lehtë përballë

penda italiane.

Mos u trëmb: s’do t’i zbuloj sekretet

e vuajtjes sate krijuese.

Por të pashë, poet, në fletë të gdhendje

dhe tingullin e ashpër e të ëmbël gjegja

te fjalët pa mot.

gjegja = dëgjova

ÇASTI I POEZISË

Zglodha kur në ngau mua

poezinë që Tyj të kushtova

te perivoli i shtëpisë-sate-shekull

prej tullash fillimtare

e tetori sapo bëj10 sikur

shfaqej te lisat

e Ti shfaqeshe tuke tepruar erën

menyra të tjera për prani fizike të ndaluara

sepse asnjë privilegj

i jipet kujt ka formë

e të shpirtit përmbajtje.

Thamë të vjetra në shqiptim fjalë

arbëreshe frymë

që përtej qindvjetorëvet të vegjël

na hynjëzon .

zglodha = lexova; ngau = takoi; perivoli = lulishtja; fillimtare = origjinale

Vende-Ikje

GJITHËSI TË NDËRLIDHURA

Grumbullime të hapura o sferike

qiell i thelle

çuditëri të mjegullnajave statike

mburrësi miliardësh vjet-dritësh

galaktika në grupe vendase

po dilet trushi të marrësh me mend

një sistem rruzullimi të bashkëlidhur

me rruzullime të tjera të ndërlidhura.

Me të vërtetë është mendja syri teleskopik

që ka ndërlidhje me gjithësitë e më thot

për eksistencën e tyre. O për gënjimin.

Si ngushëllim pra mbyllem

te lëvorja e pavlerë

e kësaj toke që nga emri

kumbon: Fusha e Zonjavet.

E më pëlqen kufiri

konkret e i shëndoshë i trollit tim

ku të vërteta kanë qenë dashuritë dhe janë.

TEK E LARTA PURTELË*

Kërkoj të bëhem profil

i zi te natyra e zezë-natë

- pa ndotje pasqyrimesh të dritëvet qytetareku

bën kurriz e larta Purtelë

me gurët e ndjeshëm në pozitë njerëzore

si përmendore të jetëvet ç’u këputën

nën një kupë të mbushur plot

me llëmba ta zmadhuara aqë

se pa dallim yjësitë zhduken

të bjerra te luzma. E perënditë

me perëndeshat sy-shumë brilantësh

gënjëjnë veten në shkëlqimin e tyre të huajtur12 .

Për gjithë atë madhështi qiellore s’di të thom

as në rimë as në vargje të lira.

Jap vetëm shenjë të pranisë e ulërij

me modulime të larta – ç’i përforcon

faqja përballë prej mermeresh mali –

pushtetin absurd i njeriut mbi jetën

nën pandjeshmërinë –ashtu duket – të qiellit.

* vendi ku, më 1 maj 1947, u bë kërdia kundër argatëvet e punëtorëvet arbëreshë

e sicilianë.

TASH NJOH FRYMËN E ERËRAVET

Tash njoh frymën e erëravet

e di nga cila anë do të pëshpëritin degët.

Ka erë artiste poeteshë

që bie mjegulla13 thjerrëzore pirgje shtresa

e gëzohet nga furtuna.

Ka erë që fshin mjegulla

e liron mendimet.

Tash njoh frymën e erëravet

e masat gjysmake e flladit

o të pushisë që vete e vjen

herë nga liqeni në dhe

herë nga dheu në liqen.

As dua të mendoj çila

erë më përket.

KALIMI I AFËRDITËS

Motoshati te vila këtu përpara

trazon tokën rreth bimëvet

e varrëzon barërat tuke shurdhuar ajrin.

Atje lart ndërkaq te dielli zhvillohet ngjarja.

Në teleskop qetësia yjore bën skenë

- qetësi për ne sepse “aures hominum obsurduerunt”

(Somnium Scioiosis, De Republika, lib. VI, 19) –

u shurdhuan veshët e njerëzvet

për të shtatë notat e rruzujve qiellorë.

Humbi diamantin Afërdita dhe e zezë

hipet mbi faqen e diellit. Thërres miq

të marrin pjesë ndryshe s’ka dëshmi.

Jemi gjithnjë me gjithësinë, thot dikush.

Shkenca poezivrasëse numëron 122 vjet

të shihet e njëjta skenë nga këtu kështu

sikurse thotë: mbaj mend vdekjen.

Humnera e kohës trëmb. 122 vjet prapa tjerë të gjallë.

Pas 122 vjetësh të tjerë. Te të gjallët e sotëm

të gjithë do të shkojnë përpara diellit

më parë se ngjitja e ardhshme e Afërditës.

Si dëshmi dokumenti. 8 qershor 2004

Hyrje 7,30. Dalje 13,25

Në mes, jeta.

1 s’është, s’ekziston

2 të zisë sime

3 jetës

4 cilin

5 të vdesë

6 e keqja

7 tradhëtitë

8 sqepi

9 kemi vajtuar

10 bënte

11 hyjnizon

12 huazuar

13 re